३. परिब्बाजकवग्गो

१. तेविज्जवच्छसुत्तवण्णना

१८५. एवं मे सुतन्ति तेविज्जवच्छसुत्तं. तत्थ एकपुण्डरीकेति पुण्डरीको वुच्चति सेतम्बरुक्खो, सो तस्मिं आरामे एको पुण्डरीको अत्थीति एकपुण्डरीको. एतदहोसीति तत्थ पविसितुकामताय अहोसि. चिरस्सं खो, भन्तेति पकतिया आगतपुब्बतं उपादाय. धम्मस्स चानुधम्मन्ति इध सब्बञ्ञुतञ्ञाणं धम्मो नाम, महाजनस्स ब्याकरणं अनुधम्मो नाम. सेसं जीवकसुत्ते (म. नि. २.५१ आदयो) वुत्तनयमेव. न मे तेति अननुञ्ञाय ठत्वा अनुञ्ञम्पि पटिक्खिपति. ‘‘सब्बञ्ञू सब्बदस्सावी अपरिसेसं ञाणदस्सनं पटिजानाती’’ति हि इदं अनुजानितब्बं सिया, – ‘‘चरतो च मे…पे… पच्चुपट्ठित’’न्ति इदं पन नानुजानितब्बं. सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन हि आवज्जित्वा पजानाति. तस्मा अननुञ्ञाय ठत्वा अनुञ्ञम्पि पटिक्खिपन्तो एवमाह.

१८६. आसवानं खयाति एत्थ सकिं खीणानं आसवानं पुन खेपेतब्बाभावा यावदेवाति न वुत्तं. पुब्बेनिवासञाणेन चेत्थ भगवा अतीतजाननगुणं दस्सेति, दिब्बचक्खुञाणेन पच्चुप्पन्नजाननगुणं, आसवक्खयञाणेन लोकुत्तरगुणन्ति. इति इमाहि तीहि विज्जाहि सकलबुद्धगुणे संखिपित्वा कथेसि.

गिहिसंयोजनन्ति गिहिबन्धनं गिहिपरिक्खारेसु निकन्तिं. नत्थि खो वच्छाति गिहिसंयोजनं अप्पहाय दुक्खस्सन्तकरो नाम नत्थि. येपि हि सन्ततिमहामत्तो उग्गसेनो सेट्ठिपुत्तो वीतसोकदारकोति गिहिलिङ्गे ठिताव अरहत्तं पत्ता, तेपि मग्गेन सब्बसङ्खारेसु निकन्तिं सुक्खापेत्वा पत्ता. तं पत्वा पन न तेन लिङ्गेन अट्ठंसु, गिहिलिङ्गं नामेतं हीनं, उत्तमगुणं धारेतुं न सक्कोति. तस्मा तत्थ ठितो अरहत्तं पत्वा तंदिवसमेव पब्बजति वा परिनिब्बाति वा. भूमदेवता पन तिट्ठन्ति. कस्मा? निलीयनोकासस्स अत्थिताय. सेसकामभवे मनुस्सेसु सोतापन्नादयो तयो तिट्ठन्ति, कामावचरदेवेसु सोतापन्ना सकदागामिनो च, अनागामिखीणासवा पनेत्थ न तिट्ठन्ति. कस्मा? तञ्हि ठानं लळितजनस्स आवासो, नत्थि तत्थ तेसं पविवेकारहं पटिच्छन्नट्ठानञ्च. इति तत्थ खीणासवो परिनिब्बाति, अनागामी चवित्वा सुद्धावासे निब्बत्तति. कामावचरदेवतो उपरि पन चत्तारोपि अरिया तिट्ठन्ति.

सोपासि कम्मवादीति सोपि कम्मवादी अहोसि, किरियम्पि न पटिबाहित्थ. तञ्हि एकनवुतिकप्पमत्थके अत्तानंयेव गहेत्वा कथेति. तदा किर महासत्तो पासण्डपरिग्गण्हनत्थं पब्बजितो तस्सपि पासण्डस्स निप्फलभावं जानित्वा वीरियं न हापेसि, किरियवादी हुत्वा सग्गे निब्बत्तति. तस्मा एवमाह. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

तेविज्जवच्छसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. अग्गिवच्छसुत्तवण्णना

१८७. एवं मे सुतन्ति अग्गिवच्छसुत्तं. तत्थ न खो अहन्ति पठमवारे नाहं सस्सतदिट्ठिकोति वदति, दुतिये नाहं उच्छेददिट्ठिकोति. एवं अन्तानन्तिकादिवसेन सब्बवारेसु पटिक्खेपो वेदितब्बो. होति च न च होतीति अयं पनेत्थ एकच्चसस्सतवादो. नेव होति न न होतीति अयं अमराविक्खेपोति वेदितब्बो.

१८९. सदुक्खन्ति किलेसदुक्खेन चेव विपाकदुक्खेन च सदुक्खं. सविघातन्ति तेसंयेव द्विन्नं वसेन सउपघातकं. सउपायासन्ति तेसंयेव वसेन सउपायासं. सपरिळाहन्ति तेसंयेव वसेन सपरिळाहं.

किञ्चि दिट्ठिगतन्ति काचि एका दिट्ठिपि रुच्चित्वा खमापेत्वा गहिता अत्थीति पुच्छति. अपनीतन्ति नीहटं अपविद्धं. दिट्ठन्ति पञ्ञाय दिट्ठं. तस्माति यस्मा पञ्चन्नं खन्धानं उदयवयं अद्दस, तस्मा. सब्बमञ्ञितानन्ति सब्बेसं तिण्णम्पि तण्हादिट्ठिमानमञ्ञितानं. मथितानन्ति तेसंयेव वेवचनं. इदानि तानि विभजित्वा दस्सेन्तो सब्बअहंकार-ममंकार-मानानुसयानन्ति आह. एत्थ हि अहंकारो दिट्ठि, ममंकारो तण्हा, मानानुसयो मानो. अनुपादा विमुत्तोति चतूहि उपादानेहि कञ्चि धम्मं अनुपादियित्वा विमुत्तो.

१९०. न उपेतीति न युज्जति. एत्थ च ‘‘न उपपज्जती’’ति इदं अनुजानितब्बं सिया. यस्मा पन एवं वुत्ते सो परिब्बाजको उच्छेदं गण्हेय्य, उपपज्जतीति पन सस्सतमेव, उपपज्जति च न च उपपज्जतीति एकच्चसस्सतं, नेव उपपज्जति न न उपपज्जतीति अमराविक्खेपं, तस्मा भगवा – ‘‘अयं अप्पतिट्ठो अनालम्बो होतु, सुखपवेसनट्ठानं मा लभतू’’ति अननुञ्ञाय ठत्वा अनुञ्ञम्पि पटिक्खिपि. अलन्ति समत्थं परियत्तं. धम्मोति पच्चयाकारधम्मो. अञ्ञत्रयोगेनाति अञ्ञत्थ पयोगेन. अञ्ञत्राचरियकेनाति पच्चयाकारं अजानन्तानं अञ्ञेसं आचरियानं सन्तिके वसन्तेन.

१९१. तेन हि वच्छाति यस्मा त्वं सम्मोहमापादिन्ति वदसि, तस्मा तंयेवेत्थ पटिपुच्छिस्सामि. अनाहारो निब्बुतोति अप्पच्चयो निब्बुतो.

१९२. येन रूपेनाति येन रूपेन सत्तसङ्खातं तथागतं रूपीति पञ्ञापेय्य. गम्भीरोति गुणगम्भीरो. अप्पमेय्योति पमाणं गण्हितुं न सक्कुणेय्यो. दुप्परियोगाळ्होति दुओगाहो दुज्जानो. सेय्यथापि महासमुद्दोति यथा महासमुद्दो गम्भीरो अप्पमेय्यो दुज्जानो, एवमेव खीणासवोपि. तं आरब्भ उपपज्जतीतिआदि सब्बं न युज्जति. कथं? यथा परिनिब्बुतं अग्गिं आरब्भ पुरत्थिमं दिसं गतोतिआदि सब्बं न युज्जति, एवं.

अनिच्चताति अनिच्चताय. सारे पतिट्ठितन्ति लोकुत्तरधम्मसारे पतिट्ठितं. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

अग्गिवच्छसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. महावच्छसुत्तवण्णना

१९३. एवं मे सुतन्ति महावच्छसुत्तं. तत्थ सहकथीति सद्धिंवादो, बहुं मया तुम्हेहि सद्धिं कथितपुब्बन्ति कथं सारेति मेत्तिं घटेति. पुरिमानि हि द्वे सुत्तानि एतस्सेव कथितानि, संयुत्तके अब्याकतसंयुत्तं (सं. नि. ४.४१६ आदयो) नाम एतस्सेव कथितं – ‘‘किं नु खो, भो गोतम, सस्सतो लोको इदमेव सच्चं मोघमञ्ञन्ति अब्याकतमेत’’न्ति एवं एकुत्तरनिकायेपि इमिना सद्धिं कथितं अत्थियेव. तस्मा एवमाह. सम्मासम्बुद्धोपि तस्स आगतागतस्स सङ्गहं कत्वा ओकासमकासियेव. कस्मा? अयञ्हि सस्सतदिट्ठिको, सस्सतदिट्ठिका च सीघं लद्धिं न विस्सज्जेन्ति, वसातेलमक्खितपिलोतिका विय चिरेन सुज्झन्ति. पस्सति च भगवा – ‘‘अयं परिब्बाजको काले गच्छन्ते गच्छन्ते लद्धिं विस्सज्जेत्वा मम सन्तिके पब्बजित्वा छ अभिञ्ञायो सच्छिकत्वा अभिञ्ञातसावको भविस्सती’’ति. तस्मा तस्स आगतागतस्स सङ्गहं कत्वा ओकासमकासियेव. इदं पनस्स पच्छिमगमनं. सो हि इमस्मिं सुत्ते तरणं वा होतु अतरणं वा, यट्ठिं ओतरित्वा उदके पतमानो विय समणस्स गोतमस्स सन्तिकं गन्त्वा पब्बजिस्सामीति सन्निट्ठानं कत्वा आगतो. तस्मा धम्मदेसनं याचन्तो साधु मे भवं गोतमोतिआदिमाह. तस्स भगवा मूलवसेन संखित्तदेसनं, कम्मपथवसेन वित्थारदेसनं देसेसि. मूलवसेन चेत्थ अतिसंखित्ता देसना, कम्मपथवसेन संखित्ता वित्थारसदिसा. बुद्धानं पन निप्परियायेन वित्थारदेसना नाम नत्थि. चतुवीसतिसमन्तपट्ठानम्पि हि सत्तपकरणे अभिधम्मपिटके च सब्बं संखित्तमेव. तस्मा मूलवसेनापि कम्मपथवसेनापि संखित्तमेव देसेसीति वेदितब्बो.

१९४. तत्थ पाणातिपाता वेरमणी कुसलन्तिआदीसु पटिपाटिया सत्तधम्मा कामावचरा, अनभिज्झादयो तयो चतुभूमिकापि वट्टन्ति.

यतो खो, वच्छ, भिक्खुनोति किञ्चापि अनियमेत्वा वुत्तं, यथा पन जीवकसुत्ते च चङ्कीसुत्ते च, एवं इमस्मिं सुत्ते च अत्तानमेव सन्धायेतं भगवता वुत्तन्ति वेदितब्बं.

१९५. अत्थि पनाति किं पुच्छामीति पुच्छति? अयं किरस्स लद्धि – ‘‘तस्मिं तस्मिं सासने सत्थाव अरहा होति, सावको पन अरहत्तं पत्तुं समत्थो नत्थि. समणो च गोतमो ‘यतो खो, वच्छ, भिक्खुनो’ति एकं भिक्खुं कथेन्तो विय कथेति, अत्थि नु खो समणस्स गोतमस्स सावको अरहत्तप्पत्तो’’ति. एतमत्थं पुच्छिस्सामीति पुच्छति. तत्थ तिट्ठतूति भवं ताव गोतमो तिट्ठतु, भवञ्हि लोके पाकटो अरहाति अत्थो. तस्मिं ब्याकते उत्तरि भिक्खुनीआदीनं वसेन पञ्हं पुच्छि, भगवापिस्स ब्याकासि.

१९६. आराधकोति सम्पादको परिपूरको.

१९७. सेखाय विज्जाय पत्तब्बन्ति हेट्ठिमफलत्तयं पत्तब्बं. तं सब्बं मया अनुप्पत्तन्ति वदति. वितण्डवादी पनाह – ‘‘कतमे धम्मा सेक्खा? चत्तारो मग्गा अपरियापन्ना हेट्ठिमानि च तीणि सामञ्ञफलानी’’ति (ध. स. १०२३) वचनतो अरहत्तमग्गोपि अनेन पत्तोयेव. फलं पन अपत्तं, तस्स पत्तिया उत्तरि योगं कथापेतीति. सो एवं सञ्ञापेतब्बो –

‘‘यो वे किलेसानि पहाय पञ्च,

परिपुण्णसेखो अपरिहानधम्मो;

चेतोवसिप्पत्तो समाहितिन्द्रियो,

स वे ठितत्तोति नरो पवुच्चती’’ति. (अ. नि. ४.५);

अनागामिपुग्गलो हि एकन्तपरिपुण्णसेखो. तं सन्धाय ‘‘सेखाय विज्जाय पत्तब्ब’’न्ति आह. मग्गस्स पन एकचित्तक्खणिकत्ता तत्थ ठितस्स पुच्छा नाम नत्थि. इमिना सुत्तेन मग्गोपि बहुचित्तक्खणिको होतूति चे. एतं न बुद्धवचनं, वुत्तगाथाय च अत्थो विरुज्झति. तस्मा अनागामिफले ठत्वा अरहत्तमग्गस्स विपस्सनं कथापेतीति वेदितब्बो. यस्मा पनस्स न केवलं सुद्धअरहत्तस्सेव उपनिस्सयो, छन्नम्पि अभिञ्ञानं उपनिस्सयो अत्थि, तस्मा भगवा – ‘‘एवमयं समथे कम्मं कत्वा पञ्च अभिञ्ञा निब्बत्तेस्सति, विपस्सनाय कम्मं कत्वा अरहत्तं पापुणिस्सति. एवं छळभिञ्ञो महासावको भविस्सती’’ति विपस्सनामत्तं अकथेत्वा समथविपस्सना आचिक्खि.

१९८. सति सतिआयतनेति सति सतिकारणे. किञ्चेत्थ कारणं? अभिञ्ञा वा अभिञ्ञापादकज्झानं वा अवसाने पन अरहत्तं वा कारणं अरहत्तस्स विपस्सना वाति वेदितब्बं.

२००. परिचिण्णो मे भगवाति सत्त हि सेखा भगवन्तं परिचरन्ति नाम, खीणासवेन भगवा परिचिण्णो होति. इति सङ्खेपेन अरहत्तं ब्याकरोन्तो थेरो एवमाह. ते पन भिक्खू तमत्थं न जानिंसु, अजानन्ताव तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा. भगवतो आरोचेसुं. देवताति तेसं गुणानं लाभी देवता. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

महावच्छसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. दीघनखसुत्तवण्णना

२०१. एवं मे सुतन्ति दीघनखसुत्तं. तत्थ सूकरखतायन्ति सूकरखताति एवंनामके लेणे. कस्सपबुद्धकाले किर तं लेणं एकस्मिं बुद्धन्तरे पथविया वड्ढमानाय अन्तोभूमिगतं जातं. अथेकदिवसं एको सूकरो तस्स छदनपरियन्तसमीपे पंसुं खणि. देवे वुट्टे पंसुधोतो छदनपरियन्तो पाकटो अहोसि. एको वनचरको दिस्वा – ‘‘पुब्बे सीलवन्तेहि परिभुत्तलेणेन भवितब्बं, पटिजग्गिस्सामि न’’न्ति समन्ततो पंसुं अपनेत्वा लेणं सोधेत्वा कुट्टपरिक्खेपं कत्वा द्वारवातपानं योजेत्वा सुपरिनिट्ठित-सुधाकम्मचित्तकम्मरजतपट्टसदिसाय वालुकाय सन्थतपरिवेणं लेणं कत्वा मञ्चपीठं पञ्ञापेत्वा भगवतो वसनत्थाय अदासि. लेणं गम्भीरं अहोसि ओतरित्वा अभिरुहितब्बं. तं सन्धायेतं वुत्तं.

दीघनखोति तस्स परिब्बाजकस्स नामं. उपसङ्कमीति कस्मा उपसङ्कमि? सो किर थेरे अड्ढमासपब्बजिते चिन्तेसि – ‘‘मय्हं मातुलो अञ्ञं पासण्डं गन्त्वा न चिरं तिट्ठति, इदानि पनस्स समणस्स गोतमस्स सन्तिकं गतस्स अड्ढमासो जातो. पवत्तिम्पिस्स न सुणामि, ओजवन्तं नु खो सासनं, जानिस्सामि न’’न्ति गन्तुकामो जातो. तस्मा उपसङ्कमि. एकमन्तं ठितोति तस्मिं किर समये थेरो भगवन्तं बीजयमानो ठितो होति, परिब्बाजको मातुले हिरोत्तप्पेन ठितकोव पञ्हं पुच्छि. तेन वुत्तं ‘‘एकमन्तं ठितो’’ति.

सब्बं मे नक्खमतीति सब्बा मे उपपत्तियो नक्खमन्ति, पटिसन्धियो नक्खमन्तीति अधिप्पायेन वदति. एत्तावतानेन ‘‘उच्छेदवादोहमस्मी’’ति दीपितं होति. भगवा पनस्स अधिप्पायं मुञ्चित्वा अक्खरे ताव दोसं दस्सेन्तो यापि खो तेतिआदिमाह. तत्थ एसापि ते दिट्ठि नक्खमतीति एसापि ते पठमं रुच्चित्वा खमापेत्वा गहितदिट्ठि नक्खमतीति. एसा चे मे, भो गोतम, दिट्ठि खमेय्याति मय्हञ्हि सब्बं नक्खमतीति दिट्ठि, तस्स मय्हं या एसा सब्बं मे नक्खमतीति दिट्ठि, एसा मे खमेय्य. यं तं ‘‘सब्बं मे नक्खमती’’ति वुत्तं, तम्पिस्स तादिसमेव. यथा सब्बगहणेन गहितापि अयं दिट्ठि खमति, एवमेवं तम्पि खमेय्य. एवं अत्तनो वादे आरोपितं दोसं ञत्वा तं परिहरामीति सञ्ञाय वदति, अत्थतो पनस्स ‘‘एसा दिट्ठि न मे खमती’’ति आपज्जति. यस्स पनेसा न खमति न रुच्चति, तस्सायं ताय दिट्ठिया सब्बं मे न खमतीति दिट्ठि रुचितं. तेन हि दिट्ठिअक्खमेन अरुचितेन भवितब्बन्ति सब्बं खमतीति रुच्चतीति आपज्जति. न पनेस तं सम्पटिच्छति, केवलं तस्सापि उच्छेददिट्ठिया उच्छेदमेव गण्हाति. तेनाह भगवा अतो खो ते, अग्गिवेस्सन,…पे… अञ्ञञ्च दिट्ठिं उपादियन्तीति. तत्थ अतोति पजहनकेसु निस्सक्कं, ये पजहन्ति, तेहि ये नप्पजहन्तीति वुच्चियन्ति, तेव बहुतराति अत्थो. बहू हि बहुतराति एत्थ हिकारो निपातमत्तं, बहू बहुतराति अत्थो. परतो तनू हि तनुतराति पदेपि एसेव नयो. ये एवमाहंसूति ये एवं वदन्ति. तञ्चेव दिट्ठिं नप्पजहन्ति, अञ्ञञ्च दिट्ठिं उपादियन्तीति मूलदस्सनं नप्पजहन्ति, अपरदस्सनं उपादियन्ति.

एत्थ च सस्सतं गहेत्वा तम्पि अप्पहाय उच्छेदं वा एकच्चसस्सतं वा गहेतुं न सक्का, उच्छेदम्पि गहेत्वा तं अप्पहाय सस्सतं वा एकच्चसस्सतं वा न सक्का गहेतुं, एकच्चसस्सतम्पि गहेत्वा तं अप्पहाय सस्सतं वा उच्छेदं वा न सक्का गहेतुं. मूलसस्सतं पन अप्पहाय अञ्ञं सस्सतमेव सक्का गहेतुं. कथं? एकस्मिञ्हि समये ‘‘रूपं सस्सत’’न्ति गहेत्वा अपरस्मिं समये ‘‘न सुद्धरूपमेव सस्सतं, वेदनापि सस्सता, विञ्ञाणम्पि सस्सत’’न्ति गण्हाति. उच्छेदेपि एकच्चसस्सतेपि एसेव नयो. यथा च खन्धेसु, एवं आयतनेसुपि योजेतब्बं. इदं सन्धाय वुत्तं – ‘‘तञ्चेव दिट्ठिं नप्पजहन्ति, अञ्ञञ्च दिट्ठिं उपादियन्ती’’ति.

दुतियवारे अतोति अप्पजहनकेसु निस्सक्कं, ये नप्पजहन्ति, तेहि, ये पजहन्तीति वुच्चियन्ति, तेव तनुतरा अप्पतराति अत्थो. तञ्चेव दिट्ठिं पजहन्ति, अञ्ञञ्च दिट्ठिं न उपादियन्तीति तञ्च मूलदस्सनं पजहन्ति, अञ्ञञ्च दस्सनं न गण्हन्ति. कथं? एकस्मिञ्हि समये ‘‘रूपं सस्सत’’न्ति गहेत्वा अपरस्मिं समये तत्थ आदीनवं दिस्वा ‘‘ओळारिकमेतं मय्हं दस्सन’’न्ति पजहति ‘‘न केवलञ्च रूपं सस्सतन्ति दस्सनमेव ओळारिकं, वेदनापि सस्सता…पे… विञ्ञाणम्पि सस्सतन्ति दस्सनं ओळारिकमेवा’’ति विस्सज्जेति. उच्छेदेपि एकच्चसस्सतेपि एसेव नयो. यथा च खन्धेसु, एवं आयतनेसुपि योजेतब्बं. एवं तञ्च मूलदस्सनं पजहन्ति, अञ्ञञ्च दस्सनं न गण्हन्ति.

सन्तग्गिवेस्सनाति कस्मा आरभि? अयं उच्छेदलद्धिको अत्तनो लद्धिं निगूहति, तस्सा पन लद्धिया वण्णे वुच्चमाने अत्तनो लद्धिं पातुकरिस्सतीति तिस्सो लद्धियो एकतो दस्सेत्वा विभजितुं इमं देसनं आरभि.

सारागाय सन्तिकेतिआदीसु रागवसेन वट्टे रज्जनस्स आसन्ना तण्हादिट्ठिसंयोजनेन वट्टसंयोजनस्स सन्तिके. अभिनन्दनायाति तण्हादिट्ठिवसेनेव गिलित्वा परियादियनस्स गहणस्स च आसन्नाति अत्थो. असारागाय सन्तिकेतिआदीसु वट्टे अरज्जनस्स आसन्नातिआदिना नयेन अत्थो वेदितब्बो.

एत्थ च सस्सतदस्सनं अप्पसावज्जं दन्धविरागं, उच्छेददस्सनं महासावज्जं खिप्पविरागं. कथं? सस्सतवादी हि इधलोकं परलोकञ्च अत्थीति जानाति, सुकतदुक्कटानं फलं अत्थीति जानाति, कुसलं करोति, अकुसलं करोन्तो भायति, वट्टं अस्सादेति, अभिनन्दति. बुद्धानं वा बुद्धसावकानं वा सम्मुखीभूतो सीघं लद्धिं जहितुं न सक्कोति. तस्मा तं सस्सतदस्सनं अप्पसावज्जं दन्धविरागन्ति वुच्चति. उच्छेदवादी पन इधलोकपरलोकं अत्थीति जानाति, सुकतदुक्कटानं फलं अत्थीति जानाति, कुसलं न करोति, अकुसलं करोन्तो न भायति, वट्टं न अस्सादेति, नाभिनन्दति, बुद्धानं वा बुद्धसावकानं वा सम्मुखीभावे सीघं दस्सनं पजहति. पारमियो पूरेतुं सक्कोन्तो बुद्धो हुत्वा, असक्कोन्तो अभिनीहारं कत्वा सावको हुत्वा परिनिब्बायति. तस्मा उच्छेददस्सनं महासावज्जं खिप्पविरागन्ति वुच्चति.

२०२. सो पन परिब्बाजको एतमत्थं असल्लक्खेत्वा – ‘‘मय्हं दस्सनं संवण्णेति पसंसति, अद्धा मे सुन्दरं दस्सन’’न्ति सल्लक्खेत्वा उक्कंसेति मे भवन्तिआदिमाह.

इदानि यस्मा अयं परिब्बाजको कञ्जियेनेव तित्तकालाबु, उच्छेददस्सनेनेव पूरितो, सो यथा कञ्जियं अप्पहाय न सक्का लाबुम्हि तेलफाणितादीनि पक्खिपितुं, पक्खित्तानिपि न गण्हाति, एवमेवं तं लद्धिं अप्पहाय अभब्बो मग्गफलानं लाभाय, तस्मा लद्धिं जहापनत्थं तत्रग्गिवेस्सनातिआदि आरद्धं. विग्गहोति कलहो. एवमेतासं दिट्ठीनं पहानं होतीति एवं विग्गहादिआदीनवं दिस्वा तासं दिट्ठीनं पहानं होति. सो हि परिब्बाजको ‘‘किं मे इमिना विग्गहादिना’’ति तं उच्छेददस्सनं पजहति.

२०५. अथस्स भगवा वमितकञ्जिये लाबुम्हि सप्पिफाणितादीनि पक्खिपन्तो विय हदये अमतोसधं पूरेस्सामीति विपस्सनं आचिक्खन्तो अयं खो पन, अग्गिवेस्सन, कायोतिआदिमाह. तस्सत्थो वम्मिकसुत्ते वुत्तो. अनिच्चतोतिआदीनिपि हेट्ठा वित्थारितानेव. यो कायस्मिं कायछन्दोति या कायस्मिं तण्हा. स्नेहोति तण्हास्नेहोव. कायन्वयताति कायानुगमनभावो, कायं अनुगच्छनककिलेसोति अत्थो.

एवं रूपकम्मट्ठानं दस्सेत्वा इदानि अरूपकम्मट्ठानं दस्सेन्तो तिस्सो खोतिआदिमाह. पुन तासंयेव वेदनानं असम्मिस्सभावं दस्सेन्तो यस्मिं, अग्गिवेस्सन, समयेतिआदिमाह. तत्रायं सङ्खेपत्थो – यस्मिं समये सुखादीसु एकं वेदनं वेदयति, तस्मिं समये अञ्ञा वेदना अत्तनो वारं वा ओकासं वा ओलोकयमाना निसिन्ना नाम नत्थि, अथ खो अनुप्पन्नाव होन्ति भिन्नउदकपुप्फुळा विय च अन्तरहिता वा. सुखापि खोतिआदि तासं वेदनानं चुण्णविचुण्णभावदस्सनत्थं वुत्तं.

न केनचि संवदतीति तस्सतं गहेत्वा ‘‘सस्सतवादी अह’’न्ति उच्छेदवादिनापि सद्धिं न संवदति, तमेव गहेत्वा ‘‘सस्सतवादी अह’’न्ति एकच्चसस्सतवादिना सद्धिं न विवदति. एवं तयोपि वादा परिवत्तेत्वा योजेतब्बा. यञ्च लोके वुत्तन्ति यं लोके कथितं वोहरितं, तेन वोहरति अपरामसन्तो किञ्चि धम्मं परामासग्गाहेन अग्गण्हन्तो. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘यो होति भिक्खु अरहं कतावी,

खीणासवो अन्तिमदेहधारी;

अहं वदामीतिपि सो वदेय्य,

ममं वदन्तीतिपि सो वदेय्य;

लोके समञ्ञं कुसलो विदित्वा,

वोहारमत्तेन सो वोहरेय्या’’ति. (सं. नि. १.२५);

अपरम्पि वुत्तं – ‘‘इमा खो चित्त लोकसमञ्ञा लोकनिरुत्तियो लोकवोहारा लोकपञ्ञत्तियो, याहि तथागतो वोहरति अपरामस’’न्ति (दी. नि. १.४४०).

२०६. अभिञ्ञापहानमाहाति सस्सतादीसु तेसं तेसं धम्मानं सस्सतं अभिञ्ञाय जानित्वा सस्सतस्स पहानमाह, उच्छेदं, एकच्चसस्सतं अभिञ्ञाय एकच्चसस्सतस्स पहानं वदति. रूपं अभिञ्ञाय रूपस्स पहानं वदतीतिआदिना नयेनेत्थ अत्थो वेदितब्बो.

पटिसञ्चिक्खतोति पच्चवेक्खन्तस्स. अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चीति अनुप्पादनिरोधेन निरुद्धेहि आसवेहि अग्गहेत्वाव चित्तं विमुच्चि. एत्तावता चेस परस्स वड्ढितं भत्तं भुञ्जित्वा खुदं विनोदेन्तो विय परस्स आरद्धाय धम्मदेसनाय ञाणं पेसेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तञ्चेव पत्तो, सावकपारमीञाणस्स च मत्थकं, सोळस च पञ्ञा पटिविज्झित्वा ठितो. दीघनखो पन सोतापत्तिफलं पत्वा सरणेसु पतिट्ठितो.

भगवा पन इमं देसनं सूरिये धरमानेयेव निट्ठापेत्वा गिज्झकूटा ओरुय्ह वेळुवनं गन्त्वा सावकसन्निपातमकासि, चतुरङ्गसमन्नागतो सन्निपातो अहोसि. तत्रिमानि अङ्गानि – माघनक्खत्तेन युत्तो पुण्णमउपोसथदिवसो, केनचि अनामन्तितानि हुत्वा अत्तनोयेव धम्मताय सन्निपतितानि अड्ढतेलसानि भिक्खुसतानि, तेसु एकोपि पुथुज्जनो वा सोतापन्न-सकदागामि-अनागामि-सुक्खविपस्सक-अरहन्तेसु वा अञ्ञतरो नत्थि, सब्बे छळभिञ्ञाव, एकोपि चेत्थ सत्थकेन केसे छिन्दित्वा पब्बजितो नाम नत्थि, सब्बे एहिभिक्खुनोयेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

दीघनखसुत्तवण्णना निट्ठिता.

५. मागण्डियसुत्तवण्णना

२०७. एवं मे सुतन्ति मागण्डियसुत्तं. तत्थ अग्यागारेति अग्गिहोमसालयं. तिणसन्थारकेति द्वे मागण्डिया मातुलो च भागिनेय्यो च. तेसु मातुलो पब्बजित्वा अरहत्तं पत्तो, भागिनेय्योपि सउपनिस्सयो नचिरस्सेव पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिस्सति. अथस्स भगवा उपनिस्सयं दिस्वा रमणीयं देवगब्भसदिसं गन्धकुटिं पहाय तत्थ छारिकतिणकचवरादीहि उक्लापे अग्यागारे तिणसन्थारकं पञ्ञापेत्वा परसङ्गहकरणत्थं कतिपाहं वसित्थ. तं सन्धायेतं वुत्तं. तेनुपसङ्कमीति न केवलं तंदिवसमेव, यस्मा पन तं अग्यागारं गामूपचारे दारकदारिकाहि ओकिण्णं अविवित्तं, तस्मा भगवा निच्चकालम्पि दिवसभागं तस्मिं वनसण्डे वीतिनामेत्वा सायं वासत्थाय तत्थ उपगच्छति.

अद्दसा खो…पे… तिणसन्थारकं पञ्ञत्तन्ति भगवा अञ्ञेसु दिवसेसु तिणसन्थारकं सङ्घरित्वा सञ्ञाणं कत्वा गच्छति, तंदिवसं पन पञ्ञपेत्वाव अगमासि. कस्मा? तदा हि पच्चूससमये लोकं ओलोकेत्वाव अद्दस – ‘‘अज्ज मागण्डियो इधागन्त्वा इमं तिणसन्थारकं दिस्वा भारद्वाजेन सद्धिं तिणसन्थारकं आरब्भ कथासल्लापं करिस्सति, अथाहं आगन्त्वा धम्मं देसेस्सामि, सो धम्मं सुत्वा मम सन्तिके पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिस्सति. परेसं सङ्गहकरणत्थमेव हि मया पारमियो पूरिता’’ति तिणसन्थारकं पञ्ञपेत्वाव अगमासि.

समणसेय्यानुरूपं मञ्ञेति इमं तिणसन्थारकं ‘‘समणस्स अनुच्छविका सेय्या’’ति मञ्ञामि. न च असञ्ञतसमणस्स निवुत्थट्ठानमेतं. तथाहेत्थ हत्थेन आकड्ढितट्ठानं वा पादेन आकड्ढितट्ठानं वा सीसेन पहटट्ठानं वा न पञ्ञायति, अनाकुलो अनाकिण्णो अभिन्नो छेकेन चित्तकारेन तूलिकाय परिच्छिन्दित्वा पञ्ञत्तो विय. सञ्ञतसमणस्स वसितट्ठानं, कस्स भो वसितट्ठानन्ति पुच्छति. भूनहुनोति हतवड्ढिनो मरियादकारकस्स. कस्मा एवमाह? छसु द्वारेसु वड्ढिपञ्ञापनलद्धिकत्ता. अयञ्हि तस्स लद्धि – चक्खु ब्रूहेतब्बं वड्ढेतब्बं, अदिट्ठं दक्खितब्बं, दिट्ठं समतिक्कमितब्बं. सोतं ब्रूहेतब्बं वड्ढेतब्बं, असुतं सोतब्बं, सुतं समतिक्कमितब्बं. घानं ब्रूहेतब्बं वड्ढेतब्बं, अघायितं घायितब्बं, घायितं समतिक्कमितब्बं. जिव्हा ब्रूहेतब्बा वड्ढेतब्बा, अस्सायितं सायितब्बं, सायितं समतिक्कमितब्बं. कायो ब्रूहेतब्बो वड्ढेतब्बो, अफुट्ठं फुसितब्बं, फुट्ठं समतिक्कमितब्बं. मनो ब्रूहेतब्बो वड्ढेतब्बो, अविञ्ञातं विजानितब्बं, विञ्ञातं समतिक्कमितब्बं. एवं सो छसु द्वारेसु वड्ढिं पञ्ञपेति. भगवा पन –

‘‘चक्खुना संवरो साधु, साधु सोतेन संवरो;

घानेन संवरो साधु, साधु जिव्हाय संवरो.

कायेन संवरो साधु, साधु वाचाय संवरो;

मनसा संवरो साधु, साधु सब्बत्थ संवरो;

सब्बत्थ संवुतो भिक्खु, सब्बदुक्खा पमुच्चती’’ति. (ध. प. ३६०-३६१) –

छसु द्वारेसु संवरं पञ्ञपेति. तस्मा सो ‘‘वड्ढिहतो समणो गोतमो मरियादकारको’’ति मञ्ञमानो ‘‘भूनहुनो’’ति आह.

अरिये ञाये धम्मे कुसलेति परिसुद्धे कारणधम्मे अनवज्जे. इमिना किं दस्सेति? एवरूपस्स नाम उग्गतस्स पञ्ञातस्स यसस्सिनो उपरि वाचं भासमानेन वीमंसित्वा उपधारेत्वा मुखे आरक्खं ठपेत्वा भासितब्बो होति. तस्मा मा सहसा अभासि, मुखे आरक्खं ठपेहीति दस्सेति. एवञ्हि नो सुत्ते ओचरतीति यस्मा अम्हाकं सुत्ते एवं आगच्छति, न मयं मुखारुळ्हिच्छामत्तं वदाम, सुत्ते च नाम आगतं वदमाना कस्स भायेय्याम, तस्मा सम्मुखापि नं वदेय्यामाति अत्थो. अप्पोस्सुक्कोति मम रक्खनत्थाय अनुस्सुक्को अवावटो हुत्वाति अत्थो. वुत्तोव नं वदेय्याति मया वुत्तोव हुत्वा अपुच्छितोव कथं समुट्ठापेत्वा अम्बजम्बूआदीनि गहेत्वा विय अपूरयमानो मया कथितनियामेन भवं भारद्वाजो वदेय्य, वदस्सूति अत्थो.

२०८. अस्सोसि खोति सत्था आलोकं वड्ढेत्वा दिब्बचक्खुना मागण्डियं तत्थ आगतं अद्दस, द्विन्नं जनानं भासमानानं दिब्बसोतेन सद्दम्पि अस्सोसि. पटिसल्लाना वुट्ठितोति फलसमापत्तिया वुट्ठितो. संविग्गोति पीतिसंवेगेन संविग्गो चलितो कम्पितो. तस्स किर एतदहोसि – ‘‘नेव मागण्डियेन समणस्स गोतमस्स आरोचितं, न मया. अम्हे मुञ्चित्वा अञ्ञो एत्थ ततियोपि नत्थि, सुतो भविस्सति अम्हाकं सद्दो तिखिणसोतेन पुरिसेना’’ति. अथस्स अब्भन्तरे पीति उप्पज्जित्वा नवनवुतिलोमकूपसहस्सानि उद्धग्गानि अकासि. तेन वुत्तं ‘‘संविग्गो लोमहट्ठजातो’’ति. अथ खो मागण्डियो परिब्बाजकोति परिब्बाजकस्स पभिन्नमुखं विय बीजं परिपाकगतं ञाणं, तस्मा सन्निसीदितुं असक्कोन्तो आहिण्डमानो पुन सत्थु सन्तिकं आगन्त्वा एकमन्तं निसीदि. तं दस्सेतुं ‘‘अथ खो मागण्डियो’’तिआदि वुत्तं.

२०९. सत्था – ‘‘एवं किर त्वं, मागण्डिय, मं अवचा’’ति अवत्वाव चक्खुं खो, मागण्डियाति परिब्बाजकस्स धम्मदेसनं आरभि. तत्थ वसनट्ठानट्ठेन रूपं चक्खुस्स आरामोति चक्खु रूपारामं. रूपे रतन्ति रूपरतं. रूपेन चक्खु आमोदितं पमोदितन्ति रूपसमुदितं. दन्तन्ति निब्बिसेवनं. गुत्तन्ति गोपितं. रक्खितन्ति ठपितरक्खं. संवुतन्ति पिहितं. संवरायाति पिधानत्थाय.

२१०. परिचारितपुब्बोति अभिरमितपुब्बो. रूपपरिळाहन्ति रूपं आरब्भ उप्पज्जनपरिळाहं. इमस्स पन ते, मागण्डिय, किमस्स वचनीयन्ति इमस्स रूपं परिग्गण्हित्वा अरहत्तप्पत्तस्स खीणासवस्स तया किं वचनं वत्तब्बं अस्स, वुड्ढिहतो मरियादकारकोति इदं वत्तब्बं, न वत्तब्बन्ति पुच्छति. न किञ्चि, भो गोतमाति, भो गोतम, किञ्चि वत्तब्बं नत्थि. सेसद्वारेसुपि एसेव नयो.

२११. इदानि यस्मा तया पञ्चक्खन्धे परिग्गहेत्वा अरहत्तप्पत्तस्स खीणासवस्स किञ्चि वत्तब्बं नत्थि, अहञ्च पञ्चक्खन्धे परिग्गहेत्वा सब्बञ्ञुतं पत्तो, तस्मा अहम्पि ते न किञ्चि वत्तब्बोति दस्सेतुं अहं खो पनातिआदिमाह. तस्स मय्हं मागण्डियाति गिहिकाले अत्तनो सम्पत्तिं दस्सेन्तो आह. तत्थ वस्सिकोतिआदीसु यत्थ सुखं होति वस्सकाले वसितुं, अयं वस्सिको. इतरेसुपि एसेव नयो. अयं पनेत्थ वचनत्थो – वस्सं वासो वस्सं, वस्सं अरहतीति वस्सिको. इतरेसुपि एसेव नयो.

तत्थ वस्सिको पासादो नातिउच्चो होति नातिनीचो, द्वारवातपानानिपिस्स नातितनूनि नातिबहूनि, भूमत्थरणपच्चत्थरणखज्जभोज्जानिपेत्थ मिस्सकानेव वट्टन्ति. हेमन्तिके थम्भापि भित्तियोपि नीचा होन्ति, द्वारवातपानानि तनुकानि सुखुमच्छिद्दानि. उण्हपवेसनत्थाय भित्तिनियूहानि नीहरीयन्ति. भूमत्थरणपच्चत्थरणनिवासनपारुपनानि पनेत्थ उण्हवीरियानि कम्बलादीनि वट्टन्ति. खज्जभोज्जं सिनिद्धं कटुकसन्निस्सितञ्च. गिम्हिके थम्भापि भित्तियोपि उच्चा होन्ति. द्वारवातपानानि पनेत्थ बहूनि विपुलजालानि भवन्ति. भूमत्थरणादीनि दुकूलमयानि वट्टन्ति, खज्जभोज्जानि मधुररससीतवीरियानि. वातपानसमीपेसु चेत्थ नव चाटियो ठपेत्वा उदकस्स पूरेत्वा नीलुप्पलादीहि सञ्छादेन्ति. तेसु तेसु पदेसेसु उदकयन्तानि करोन्ति, येहि देवे वस्सन्ते विय उदकधारा निक्खमन्ति.

बोधिसत्तस्स पन अट्ठसतसुवण्णघटे च रजतघटे च गन्धोदकस्स पूरेत्वा नीलुप्पलगच्छके कत्वा सयनं परिवारेत्वा ठपयिंसु. महन्तेसु लोहकटाहेसु गन्धकललं पूरेत्वा नीलुप्पलपदुमपुण्डरीकानि रोपेत्वा उतुग्गहणत्थाय तत्थ तत्थ ठपेसुं. सूरियरस्मीहि पुप्फानि पुप्फन्ति. नानाविधा भमरगणा पासादं पविसित्वा पुप्फेसु रसं गण्हन्ता विचरन्ति. पासादो अतिसुगन्धो होति. यमकभित्तिया अन्तरे लोहनाळिं ठपेत्वा नवभूमिकपासादस्स उपरि आकासङ्गणे रतनमण्डपमत्थके सुखुमच्छिद्दकं जालं बद्धं अहोसि. एकस्मिं ठाने सुक्खमहिंसचम्मं पसारेति. बोधिसत्तस्स उदककीळनवेलाय महिंसचम्मे पासाणगुळे खिपन्ति, मेघथनितसद्दो विय होति. हेट्ठा यन्तं परिवत्तेन्ति, उदकं अभिरुहित्वा जालमत्थके पतति, वस्सपतनसलिलं विय होति. तदा बोधिसत्तो नीलपटं निवासेति, नीलपटं पारुपति, नीलपसाधनं पसाधेति. परिवारापिस्स चत्तालीसनाटकसहस्सानि नीलवत्थाभरणानेव नीलविलेपनानि हुत्वा महापुरिसं परिवारेत्वा रतनमण्डपं गच्छन्ति. दिवसभागं उदककीळं कीळन्तो सीतलं उतुसुखं अनुभोति.

पासादस्स चतूसु दिसासु चत्तारो सरा होन्ति. दिवाकाले नानावण्णसकुणगणा पाचीनसरतो वुट्ठाय विरवमाना पासादमत्थकेन पच्छिमसरं गच्छन्ति. पच्छिमसरतो वुट्ठाय पाचीनसरं, उत्तरसरतो दक्खिणसरं, दक्खिणसरतो उत्तरसरं गच्छन्ति, अन्तरवस्ससमयो विय होति. हेमन्तिकपासादो पन पञ्चभूमिको अहोसि, वस्सिकपासादो सत्तभूमिको.

निप्पुरिसेहीति पुरिसविरहितेहि. न केवलञ्चेत्थ तूरियानेव निप्पुरिसानि, सब्बट्ठानानिपि निप्पुरिसानेव. दोवारिकापि इत्थियोव, न्हापनादिपरिकम्मकरापि इत्थियोव. राजा किर – ‘‘तथारूपं इस्सरियसुखसम्पत्तिं अनुभवमानस्स पुरिसं दिस्वा परिसङ्का उप्पज्जति, सा मे पुत्तस्स मा अहोसी’’ति सब्बकिच्चेसु इत्थियोव ठपेसि. ताय रतिया रममानोति इदं चतुत्थज्झानिकफलसमापत्तिरतिं सन्धाय वुत्तं.

२१२. गहपति वा गहपतिपुत्तो वाति एत्थ यस्मा खत्तियानं सेतच्छत्तस्मिंयेव पत्थना होति, महा च नेसं पपञ्चो, ब्राह्मणा मन्तेहि अतित्ता मन्ते गवेसन्ता विचरन्ति, गहपतिनो पन मुद्दागणनमत्तं उग्गहितकालतो पट्ठाय सम्पत्तिंयेव अनुभवन्ति, तस्मा खत्तियब्राह्मणे अग्गहेत्वा ‘‘गहपति वा गहपतिपुत्तो वा’’ति आह. आवट्टेय्याति मानुसककामहेतु आवट्टो भवेय्याति अत्थो. अभिक्कन्ततराति विसिट्ठतरा. पणीततराति अतप्पकतरा. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘कुसग्गेनुदकमादाय, समुद्दे उदकं मिने;

एवं मानुसका कामा, दिब्बकामान सन्तिके’’ति. (जा. २.२१.३८९) –

समधिगय्ह तिट्ठतीति दिब्बसुखं गण्हित्वा ततो विसिट्ठतरा हुत्वा तिट्ठति.

ओपम्मसंसन्दनं पनेत्थ एवं वेदितब्बं – गहपतिस्स पञ्चहि कामगुणेहि समङ्गीभूतकालो विय बोधिसत्तस्स तीसु पासादेसु चत्तालीससहस्सइत्थिमज्झे मोदनकालो, तस्स सुचरितं पूरेत्वा सग्गे निब्बत्तकालो विय बोधिसत्तस्स अभिनिक्खमनं कत्वा बोधिपल्लङ्के सब्बञ्ञुतं पटिविद्धकालो, तस्स नन्दनवने सम्पत्तिं अनुभवनकालो विय तथागतस्स चतुत्थज्झानिकफलसमापत्तिरतिया वीतिवत्तनकालो, तस्स मानुसकानं पञ्चन्नं कामगुणानं अपत्थनकालो विय तथागतस्स चतुत्थज्झानिकफलसमापत्तिरतिया वीतिनामेन्तस्स हीनजनसुखस्स अपत्थनकालोति.

२१३. सुखीति पठमं दुक्खितो पच्छा सुखितो अस्स. सेरीति पठमं वेज्जदुतियको पच्छा सेरी एकको भवेय्य. सयंवसीति पठमं वेज्जस्स वसे वत्तमानो वेज्जेन निसीदाति वुत्ते निसीदि, निपज्जाति वुत्ते निपज्जि, भुञ्जाति वुत्ते भुञ्जि, पिवाति वुत्ते पिवि, पच्छा सयंवसी जातो. येन कामं गमोति पठमं इच्छितिच्छितट्ठानं गन्तुं नालत्थ, पच्छा रोगे वूपसन्ते वनदस्सन-गिरिदस्सन-पब्बतदस्सनादीसुपि येनकामं गमो जातो, यत्थ यत्थेव गन्तुं इच्छति, तत्थ तत्थेव गच्छेय्य.

एत्थापि इदं ओपम्मसंसन्दनं – पुरिसस्स कुट्ठिकालो विय हि बोधिसत्तस्स अगारमज्झे वसनकालो, अङ्गारकपल्लं विय एकं कामवत्थु, द्वे कपल्लानि विय द्वे वत्थूनि, सक्कस्स पन देवरञ्ञो अड्ढतेय्यकोटियानि अङ्गारकपल्लानि विय अड्ढतियनाटककोटियो, नखेहि वणमुखानि तच्छेत्वा अङ्गारकपल्ले परितापनं विय वत्थुपटिसेवनं, भेसज्जं आगम्म अरोगकालो विय कामेसु आदीनवं नेक्खम्मे च आनिसंसं दिस्वा निक्खम्म बुद्धभूतकाले चतुत्थज्झानिकफलसमापत्तिरतिया वीतिवत्तनकालो, अञ्ञं कुट्ठिपुरिसं दिस्वा अपत्थनकालो विय ताय रतिया वीतिनामेन्तस्स हीनजनरतिया अपत्थनकालोति.

२१४. उपहतिन्द्रियोति किमिरकुट्ठेन नाम उपहतकायप्पसादो. उपहतिन्द्रियाति उपहतपञ्ञिन्द्रिया. ते यथा सो उपहतकायिन्द्रियो कुट्ठी दुक्खसम्फस्सस्मिंयेव अग्गिस्मिं सुखमिति विपरीतसञ्ञं पच्चलत्थ, एवं पञ्ञिन्द्रियस्स उपहतत्ता दुक्खसम्फस्सेस्वेव कामेसु सुखमिति विपरीतसञ्ञं पच्चलत्थुं.

२१५. असुचितरानि चेवातिआदीसु पकतियाव तानि असुचीनि च दुग्गन्धानि च पूतीनि च, इदानि पन असुचितरानि चेव दुग्गन्धतरानि च पूतितरानि च होन्ति. काचीति तस्स हि परितापेन्तस्स च कण्डूवन्तस्स च पाणका अन्तो पविसन्ति, दुट्ठलोहितदुट्ठपुब्बा पग्घरन्ति. एवमस्स काचि अस्सादमत्ता होति.

आरोग्यपरमाति गाथाय ये केचि धनलाभा वा यसलाभा वा पुत्तलाभा वा अत्थि, आरोग्यं तेसं परमं उत्तमं, नत्थि ततो उत्तरितरो लाभोति, आरोग्यपरमा लाभा. यंकिञ्चि झानसुखं वा मग्गसुखं वा फलसुखं वा अत्थि, निब्बानं तत्थ परमं, नत्थि ततो उत्तरितरं सुखन्ति निब्बानं परमं सुखं. अट्ठङ्गिको मग्गानन्ति पुब्बभागमग्गानं पुब्बभागगमनेनेव अमतगामीनं अट्ठङ्गिको खेमो, नत्थि ततो खेमतरो अञ्ञो मग्गो. अथ वा खेमं अमतगामिनन्ति एत्थ खेमन्तिपि अमतन्तिपि निब्बानस्सेव नामं. यावता पुथुसमणब्राह्मणा परप्पवादा खेमगामिनो च अमतगामिनो चाति लद्धिवसेन गहिता, सब्बेसं तेसं खेमअमतगामीनं मग्गानं अट्ठङ्गिको परमो उत्तमोति अयमेत्थ अत्थो.

२१६. आचरियपाचरियानन्ति आचरियानञ्चेव आचरियाचरियानञ्च. समेतीति एकनाळिया मितं विय एकतुलाय तुलितं विय सदिसं होति निन्नानाकरणं. अनोमज्जतीति पाणिं हेट्ठा ओतारेन्तो मज्जति – ‘‘इदं तं, भो गोतम, आरोग्यं, इदं तं निब्बान’’न्ति कालेन सीसं कालेन उरं परिमज्जन्तो एवमाह.

२१७. छेकन्ति सम्पन्नं. साहुळिचीरेनाति काळकेहि एळकलोमेहि कतथूलचीरेन. सङ्कारचोळकेनातिपि वदन्ति. वाचं निच्छारेय्याति कालेन दसाय कालेन अन्ते कालेन मज्झे परिमज्जन्तो निच्छारेय्य, वदेय्याति अत्थो. पुब्बकेहेसाति पुब्बकेहि एसा. विपस्सीपि हि भगवा…पे… कस्सपोपि भगवा चतुपरिसमज्झे निसिन्नो इमं गाथं अभासि, ‘‘अत्थनिस्सितगाथा’’ति महाजनो उग्गण्हि. सत्थरि परिनिब्बुते अपरभागे परिब्बाजकानं अन्तरं पविट्ठा. ते पोत्थकगतं कत्वा पदद्वयमेव रक्खितुं सक्खिंसु. तेनाह – सा एतरहि अनुपुब्बेन पुथुज्जनगाथाति.

२१८. रोगोव भूतोति रोगभूतो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. अरियं चक्खुन्ति परिसुद्धं विपस्सनाञाणञ्चेव मग्गञाणञ्च. पहोतीति समत्थो. भेसज्जं करेय्याति उद्धंविरेचनं अधोविरेचनं अञ्जनञ्चाति भेसज्जं करेय्य.

२१९. न चक्खूनि उप्पादेय्याति यस्स हि अन्तरा पित्तसेम्हादिपलिवेठेन चक्खुपसादो उपहतो होति, सो छेकं वेज्जं आगम्म सप्पायभेसज्जं सेवन्तो चक्खूनि उप्पादेति नाम. जच्चन्धस्स पन मातुकुच्छियंयेव विनट्ठानि, तस्मा सो न लभति. तेन वुत्तं ‘‘न चक्खूनि उप्पादेय्या’’ति.

२२०. दुतियवारे जच्चन्धोति जातकालतो पट्ठाय पित्तादिपलिवेठेन अन्धो. अमुस्मिन्ति तस्मिं पुब्बे वुत्ते. अमित्ततोपि दहेय्याति अमित्तो मे अयन्ति एवं अमित्ततो ठपेय्य. दुतियपदेपि एसेव नयो. इमिना चित्तेनाति वट्टे अनुगतचित्तेन. तस्स मे उपादानपच्चयाति एकसन्धि द्विसङ्खेपो पच्चयाकारो कथितो, वट्टं विभावितं.

२२१. धम्मानुधम्मन्ति धम्मस्स अनुधम्मं अनुच्छविकं पटिपदं. इमे रोगा गण्डा सल्लाति पञ्चक्खन्धे दस्सेति. उपादाननिरोधाति विवट्टं दस्सेन्तो आह. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

मागण्डियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

६. सन्दकसुत्तवण्णना

२२३. एवं मे सुतन्ति सन्दकसुत्तं. तत्थ पिलक्खगुहायन्ति तस्सा गुहाय द्वारे पिलक्खरुक्खो अहोसि, तस्मा पिलक्खगुहात्वेव सङ्खं गता. पटिसल्लाना वुट्ठितोति विवेकतो वुट्ठितो. देवकतसोब्भोति वस्सोदकेनेव तिन्नट्ठाने जातो महाउदकरहदो. गुहादस्सनायाति एत्थ गुहाति पंसुगुहा. सा उन्नमे उदकमुत्तट्ठाने अहोसि, एकतो उमङ्गं कत्वा खाणुके च पंसुञ्च नीहरित्वा अन्तो थम्भे उस्सापेत्वा मत्थके पदरच्छन्नगेहसङ्खेपेन कता, तत्थ ते परिब्बाजका वसन्ति. सा वस्साने उदकपुण्णा तिट्ठति, निदाघे तत्थ वसन्ति. तं सन्धाय ‘‘गुहादस्सनाया’’ति आह. विहारदस्सनत्थञ्हि अनमतग्गियं पच्चवेक्खित्वा समुद्दपब्बतदस्सनत्थं वापि गन्तुं वट्टतीति.

उन्नादिनियाति उच्चं नदमानाय. एवं नदमानाय चस्सा उद्धङ्गमनवसेन उच्चो, दिसासु पत्थटवसेन महासद्दोति उच्चासद्दमहासद्दो, ताय उच्चासद्दमहासद्दाय. तेसं परिब्बाजकानं पातोव उट्ठाय कत्तब्बं नाम चेतियवत्तं वा बोधिवत्तं वा आचरियुपज्झायवत्तं वा योनिसोमनसिकारो वा नत्थि. तेन ते पातोव उट्ठाय बालातपे निसिन्ना, सायं वा कथाय फासुकत्थाय सन्निपतिता ‘‘इमस्स हत्थो सोभणो इमस्स पादो’’ति एवं अञ्ञमञ्ञस्स हत्थपादादीनि वा आरब्भ इत्थिपुरिसदारकदारिकावण्णे वा अञ्ञं वा कामस्सादभवस्सादादिवत्थुं आरब्भ कथं पट्ठपेत्वा अनुपुब्बेन राजकथादिअनेकविधं तिरच्छानकथं कथेन्ति. सा हि अनिय्यानिकत्ता सग्गमोक्खमग्गानं तिरच्छानभूता कथाति तिरच्छानकथा. तत्थ राजानं आरब्भ ‘‘महासम्मतो मन्धाता धम्मासोको एवंमहानुभावो’’तिआदिना नयेन पवत्ता कथा राजकथा. एस नयो चोरकथादीसु.

तेसु ‘‘असुको राजा अभिरूपो दस्सनीयो’’तिआदिना नयेन गेहस्सितकथाव तिरच्छानकथा होति. ‘‘सोपि नाम एवं महानुभावो खयं गतो’’ति एवं पवत्ता पन कम्मट्ठानभावे तिट्ठति. चोरेसुपि ‘‘मूलदेवो एवंमहानुभावो, मेघमालो एवंमहानुभावो’’ति तेसं कम्मं पटिच्च अहो सूराति गेहस्सितकथाव तिरच्छानकथा. युद्धेपि भारतयुद्धादीसु ‘‘असुकेन असुको एवं मारितो एवं विद्धो’’ति कामस्सादवसेनेव कथा तिरच्छानकथा. ‘‘तेपि नाम खयं गता’’ति एवं पवत्ता पन सब्बत्थ कथा कम्मट्ठानमेव होति. अपिच अन्नादीसु ‘‘एवं वण्णवन्तं गन्धवन्तं रसवन्तं फस्ससम्पन्नं खादिम्ह भुञ्जिम्ह पिविम्ह परिभुञ्जिम्हा’’ति कामस्सादवसेन कथेतुं न वट्टति, सात्थकं पन कत्वा – ‘‘पुब्बे एवं वण्णादिसम्पन्नं अन्नं पानं वत्थं सयनं मालं गन्धं सीलवन्तानं अदम्ह, चेतिये पूजं अकरिम्हा’’ति कथेतुं वट्टति.

ञातिकथादीसुपि ‘‘अम्हाकं ञातका सूरा समत्था’’ति वा ‘‘पुब्बे मयं एवं विचित्रेहि यानेहि चरिम्हा’’ति वा अस्सादवसेन वत्तुं न वट्टति, सात्थकं पन कत्वा ‘‘तेपि नो ञातका खयं गता’’ति वा ‘‘पुब्बे मयं एवरूपा उपाहना सङ्घस्स अदम्हा’’ति वा कथेतब्बा. गामकथापि सुनिविट्ठदुन्निविट्ठसुभिक्खदुब्भिक्खादिवसेन वा ‘‘असुकगामवासिनो सूरा समत्था’’ति वा एवं अस्सादवसेन न वट्टति, सात्थकं पन कत्वा सद्धा पसन्नाति वा खयवयं गताति वा वत्तुं वट्टति. निगमनगरजनपदकथासुपि एसेव नयो. इत्थिकथापि वण्णसण्ठानादीनि पटिच्च अस्सादवसेन न वट्टति, सद्धा पसन्ना खयं गताति एवमेव वट्टति. सूरकथापि नन्दिमित्तो नाम योधो सूरो अहोसीति अस्सादवसेनेव न वट्टति, सद्धो पसन्नो अहोसि खयं गतोति एवमेव वट्टति. विसिखाकथापि असुका विसिखा सुनिविट्ठा दुन्निविट्ठा सूरा समत्थाति अस्सादवसेनेव न वट्टति, सद्धा पसन्ना खयं गता इच्चेवं वट्टति.

कुम्भट्ठानकथाति कुम्भट्ठानउदकतित्थकथा वा वुच्चति कुम्भदासिकथा वा. सापि ‘‘पासादिका नच्चितुं गायितुं छेका’’ति अस्सादवसेन न वट्टति, सद्धा पसन्नातिआदिना नयेनेव वट्टति. पुब्बपेतकथाति अतीतञातिकथा. तत्थ वत्तमानञातिकथासदिसोव विनिच्छयो.

नानत्तकथाति पुरिमपच्छिमकथाविमुत्ता अवसेसा नानासभावा निरत्थककथा. लोकक्खायिकाति अयं लोको केन निम्मितो, असुकेन नाम निम्मितो, काका सेता अट्ठीनं सेतत्ता, बका रत्ता लोहितस्स रत्तत्ताति एवमादिका लोकायतवितण्डसल्लापकथा.

समुद्दक्खायिका नाम कस्मा समुद्दो सागरो, सागरदेवेन खणितत्ता सागरो, खतो मेति हत्थमुद्दाय निवेदितत्ता समुद्दोति एवमादिका निरत्थका समुद्दक्खायिककथा. इति भवो, इति अभवोति यं वा तं वा निरत्थककारणं वत्वा पवत्तितकथा इतिभवाभवकथा. एत्थ च भवोति सस्सतं, अभवोति उच्छेदं. भवोति वड्ढि, अभवोति हानि. भवोति कामसुखं, अभवोति अत्तकिलमथो. इति इमाय छब्बिधाय इतिभवाभवकथाय सद्धिं बात्तिंसतिरच्छानकथा नाम होति. एवरूपिं तिरच्छानकथं कथेन्तिया निसिन्नो होति.

ततो सन्दको परिब्बाजको ते परिब्बाजके ओलोकेत्वा – ‘‘इमे परिब्बाजका अतिविय अञ्ञमञ्ञं अगारवा अप्पतिस्सा, मयञ्च समणस्स गोतमस्स पातुभावतो पट्ठाय सूरियुग्गमने खज्जोपनकूपमा जाता, लाभसक्कारोपि नो परिहीनो. सचे पन इमं ठानं समणो गोतमो गोतमसावको वा गिहिउपट्ठाकोपि वास्स आगच्छेय्य, अतिविय लज्जनीयं भविस्सति. परिसदोसो खो पन परिसजेट्ठकस्सेव उपरि आरोहती’’ति इतो चितो च विलोकेन्तो थेरं अद्दस. तेन वुत्तं अद्दसा खो सन्दको परिब्बाजको…पे… तुण्ही अहेसुन्ति.

तत्थ सण्ठपेसीति सिक्खापेसि, वज्जमस्सा पटिच्छादेसि. यथा सुट्ठपिता होति, तथा नं ठपेसि. यथा नाम परिसमज्झं पविसन्तो पुरिसो वज्जपटिच्छादनत्थं निवासनं सण्ठपेति, पारुपनं सण्ठपेति, रजोकिण्णट्ठानं पुञ्छति, एवमस्सा वज्जपटिच्छादनत्थं ‘‘अप्पसद्दा भोन्तो’’ति सिक्खापेन्तो यथा सुट्ठपिता होति, तथा नं ठपेसीति अत्थो. अप्पसद्दकामाति अप्पसद्दं इच्छन्ति, एकका निसीदन्ति, एकका तिट्ठन्ति, न गणसङ्गणिकाय यापेन्ति. अप्पसद्दविनीताति अप्पसद्देन निरवेन बुद्धेन विनीता. अप्पसद्दस्स वण्णवादिनोति यं ठानं अप्पसद्दं निस्सद्दं. तस्स वण्णवादिनो. उपसङ्कमितब्बं मञ्ञेय्याति इधागन्तब्बं मञ्ञेय्य.

कस्मा पनेस थेरस्स उपसङ्कमनं पच्चासीसतीति. अत्तनो वुद्धिं पत्थयमानो. परिब्बाजका किर बुद्धेसु वा बुद्धसावकेसु वा अत्तनो सन्तिकं आगतेसु – ‘‘अज्ज अम्हाकं सन्तिकं समणो गोतमो आगतो, सारिपुत्तो आगतो, न खो पनेते यस्स वा तस्स वा सन्तिकं गच्छन्ति, पस्सथ अम्हाकं उत्तमभाव’’न्ति अत्तनो उपट्ठाकानं सन्तिके अत्तानं उक्खिपन्ति उच्चे ठाने ठपेन्ति. भगवतोपि उपट्ठाके गण्हितुं वायमन्ति. ते किर भगवतो उपट्ठाके दिस्वा एवं वदन्ति – ‘‘तुम्हाकं सत्था भवं गोतमोपि गोतमस्स सावकापि अम्हाकं सन्तिकं आगच्छन्ति, मयं अञ्ञमञ्ञं समग्गा. तुम्हे पन अम्हे अक्खीहि पस्सितुं न इच्छथ, सामीचिकम्मं न करोथ, किं वो अम्हेहि अपरद्ध’’न्ति. अप्पेकच्चे मनुस्सा – ‘‘बुद्धापि एतेसं सन्तिकं गच्छन्ति, किं अम्हाक’’न्ति ततो पट्ठाय ते दिस्वा नप्पमज्जन्ति. तुण्ही अहेसुन्ति सन्दकं परिवारेत्वा निस्सद्दा निसीदिंसु.

२२४. स्वागतं भोतो आनन्दस्साति सुआगमनं भोतो आनन्दस्स. भवन्ते हि नो आगते आनन्दो होति, गते सोकोति दीपेति. चिरस्सं खोति पियसमुदाचारवचनमेतं. थेरो पन कालेन कालं परिब्बाजकारामं चारिकत्थाय गच्छतीति पुरिमगमनं गहेत्वा एवमाह. एवञ्च पन वत्वा न मानत्थद्धो हुत्वा निसीदि, अत्तनो पन आसना वुट्ठाय तं आसनं पप्फोटेत्वा थेरं आसनेन निमन्तेन्तो निसीदतु भवं आनन्दो, इदमासनं पञ्ञत्तन्ति आह.

अन्तराकथा विप्पकताति निसिन्नानं वो आरम्भतो पट्ठाय याव ममागमनं एतस्मिं अन्तरे का नाम कथा विप्पकता, ममागमनपच्चया कतमा कथा परियन्तं न गताति पुच्छति.

अथ परिब्बाजको ‘‘निरत्थककथाव एसा निस्सारा वट्टसन्निस्सिता, न तुम्हाकं पुरतो वत्तब्बतं अरहती’’ति दीपेन्तो तिट्ठतेसा, भोतिआदिमाह. नेसा भोतोति सचे भवं सोतुकामो भविस्सति, पच्छापेसा कथा न दुल्लभा भविस्सति, अम्हाकं पनिमाय अत्थो नत्थि. भोतो पन आगमनं लभित्वा अञ्ञदेव सुकारणं कथं सोतुकामम्हाति दीपेति. ततो धम्मदेसनं याचन्तो साधु वत भवन्तं ये वातिआदिमाह. तत्थ आचरियकेति आचरियसमये. अनस्सासिकानीति अस्सासविरहितानि. ससक्कन्ति एकंसत्थे निपातो, विञ्ञू पुरिसो एकंसेनेव न वसेय्याति अत्थो. वसन्तो च नाराधेय्याति न सम्पादेय्य, न परिपूरेय्याति वुत्तं होति. ञायं धम्मं कुसलन्ति कारणभूतं अनवज्जट्ठेन कुसलं धम्मं.

२२५. इधाति इमस्मिं लोके. नत्थि दिन्नन्तिआदीनि सालेय्यकसुत्ते (म. नि. १.४४०) वुत्तानि. चातुमहाभूतिकोति चतुमहाभूतमयो. पथवी पथवीकायन्ति अज्झत्तिका पथवीधातु बाहिरपथवीधातुं. अनुपेतीति अनुयाति. अनुपगच्छतीति तस्सेव वेवचनं, अनुगच्छतीतिपि अत्थो, उभयेनापि उपेति उपगच्छतीति दस्सेति. आपादीसुपि एसेव नयो. इन्द्रियानीति मनच्छट्ठानि इन्द्रियानि आकासं पक्खन्दन्ति. आसन्दिपञ्चमाति निपन्नमञ्चेन पञ्चमा, मञ्चो चेव, चत्तारो मञ्चपादे गहेत्वा ठिता चत्तारो पुरिसा चाति अत्थो. यावाळाहनाति याव सुसाना. पदानीति अयं एवं सीलवा अहोसि, एवं दुस्सीलोतिआदिना नयेन पवत्तानि गुणपदानि. सरीरमेव वा एत्थ पदानीति अधिप्पेतं. कापोतकानीति कपोतकवण्णानि, पारावतपक्खवण्णानीति अत्थो.

भस्सन्ताति भस्मन्ता, अयमेव वा पाळि. आहुतियोति यं पहेणकसक्कारादिभेदं दिन्नदानं, सब्बं तं छारिकावसानमेव होति, न ततो परं फलदायकं हुत्वा गच्छतीति अत्थो. दत्तुपञ्ञत्तन्ति दत्तूहि बालमनुस्सेहि पञ्ञत्तं. इदं वुत्तं होति – बालेहि अबुद्धीहि पञ्ञत्तमिदं दानं, न पण्डितेहि. बाला देन्ति, पण्डिता गण्हन्तीति दस्सेति. अत्थिकवादन्ति अत्थि दिन्नं दिन्नफलन्ति इमं अत्थिकवादंयेव वदन्ति तेसं तुच्छं वचनं मुसाविलापो. बाले च पण्डिते चाति बाला च पण्डिता च.

अकतेन मे एत्थ कतन्ति मय्हं अकतेनेव समणकम्मेन एत्थ एतस्स समये कम्मं कतं नाम होति, अवुसितेनेव ब्रह्मचरियेन वुसितं नाम होति. एत्थाति एतस्मिं समणधम्मे. समसमाति अतिविय समा, समेन वा गुणेन समा. सामञ्ञं पत्ताति समानभावं पत्ता.

२२६. करतोतिआदीनि अपण्णकसुत्ते वुत्तानि. तथा नत्थि हेतूतिआदीनि.

२२८. चतुत्थब्रह्मचरियवासे अकटाति अकता. अकटविधाति अकतविधाना, एवं करोहीति केनचि कारापिता न होन्तीति अत्थो. अनिम्मिताति इद्धियापि न निम्मिता. अनिम्माताति अनिम्मापिता. केचि अनिम्मितब्बाति पदं वदन्ति, तं नेव पाळियं, न अट्ठकथायं सन्दिस्सति. वञ्झाति वञ्झपसुवञ्झतालादयो विय अफला, कस्सचि अजनकाति अत्थो. एतेन पथवीकायादीनं रूपादिजनकभावं पटिक्खिपति. पब्बतकूटा विय ठिताति कूटट्ठा. ईसिकट्ठायिट्ठिताति मुञ्जे ईसिका विय ठिता. तत्रायमधिप्पायो – यमिदं जायतीति वुच्चति, तं मुञ्जतो ईसिका विय विज्जमानमेव निक्खमतीति. ‘‘एसिकट्ठायिट्ठिता’’तिपि पाठो, सुनिखातो एसिकत्थम्भो निच्चलो तिट्ठति, एवं ठिताति अत्थो. उभयेनपि तेसं विनासाभावं दीपेति. न इञ्जन्तीति एसिकत्थम्भो विय ठितत्ता न चलन्ति. न विपरिणामेन्तीति पकतिं न जहन्ति. न अञ्ञमञ्ञं ब्याबाधेन्तीति अञ्ञमञ्ञं न उपहनन्ति. नालन्ति न समत्था.

पथवीकायोतिआदीसु पथवीयेव पथवीकायो, पथवीसमूहो वा. तत्थाति तेसु जीवसत्तमेसु कायेसु. नत्थि हन्ता वाति हन्तुं वा घातेतुं वा सोतुं वा सावेतुं वा जानितुं वा जानापेतुं वा समत्थो नाम नत्थीति दीपेति. सत्तन्नंत्वेव कायानन्ति यथा मुग्गरासिआदीसु पहटं सत्थं मुग्गरासिआदीनं अन्तरेन पविसति, एवं सत्तन्नं कायानं अन्तरेन छिद्देन विवरेन सत्थं पविसति. तत्थ ‘‘अहं इमं जीविता वोरोपेमी’’ति केवलं सञ्ञामत्तमेव होतीति दस्सेति. योनिपमुखसतसहस्सानीति पमुखयोनीनं उत्तमयोनीनं चुद्दससतसहस्सानि अञ्ञानि च सट्ठिसतानि अञ्ञानि च छसतानि. पञ्च च कम्मुनो सतानीति पञ्च कम्मसतानि च, केवलं तक्कमत्तकेन निरत्थकं दिट्ठिं दीपेति. पञ्च च कम्मानि तीणि च कम्मानीतिआदीसुपि एसेव नयो. केचि पनाहु पञ्च कम्मानीति पञ्चिन्द्रियवसेन भणति. तीणीति कायकम्मादिवसेनाति. कम्मे च अड्ढकम्मे चाति एत्थ पनस्स कायकम्मञ्च वचीकम्मञ्च कम्मन्ति लद्धि, मनोकम्मं उपड्ढकम्मन्ति. द्वट्ठिपटिपदाति द्वासट्ठि पटिपदाति वदति. द्वट्ठन्तरकप्पाति एकस्मिं कप्पे चतुसट्ठि अन्तरकप्पा नाम होन्ति, अयं पन अञ्ञे द्वे अजानन्तो एवमाह. छळाभिजातियो अपण्णकसुत्ते वित्थारिता.

अट्ठ पुरिसभूमियोति मन्दभूमि खिड्डाभूमि वीमंसकभूमि उजुगतभूमि सेक्खभूमि समणभूमि जिनभूमि पन्नभूमीति इमा अट्ठ पुरिसभूमियोति वदति. तत्थ जातदिवसतो पट्ठाय सत्तदिवसे सम्बाधट्ठानतो निक्खन्तत्ता सत्ता मन्दा होन्ति मोमूहा. अयं मन्दभूमीति वदति. ये पन दुग्गतितो आगता होन्ति, ते अभिण्हं रोदन्ति चेव विरवन्ति च. सुगतितो आगता तं अनुस्सरित्वा अनुस्सरित्वा हसन्ति. अयं खिड्डाभूमि नाम. मातापितूनं हत्थं वा पादं वा मञ्चं वा पीठं वा गहेत्वा भूमियं पदनिक्खिपनं वीमंसकभूमि नाम. पदसाव गन्तुं समत्थकालो उजुगतभूमि नाम. सिप्पानं सिक्खनकालो सेक्खभूमि नाम. घरा निक्खम्म पब्बजनकालो समणभूमि नाम. आचरियं सेवित्वा जाननकालो जिनभूमि नाम. भिक्खु च पन्नको जिनो न किञ्चि आहाति एवं अलाभिं समणं पन्नभूमीति वदति.

एकूनपञ्ञास आजीवसतेति एकूनपञ्ञास आजीववुत्तिसतानि. परिब्बाजकसतेति परिब्बाजकपब्बज्जसतानि. नागावाससतेति नागमण्डलसतानि. वीसे इन्द्रियसतेति वीस इन्द्रियसतानि. तिंसे निरयसतेति तिंस निरयसतानि. रजोधातुयोति रजओकिरणट्ठानानि. हत्थपिट्ठिपादपिट्ठादीनि सन्धाय वदति. सत्त सञ्ञीगब्भाति ओट्ठगोणगद्रभअजपसुमिगमहिंसे सन्धाय वदति. असञ्ञीगब्भाति सालियवगोधुममुग्गकङ्गुवरककुद्रूसके सन्धाय वदति. निगण्ठिगब्भाति निगण्ठिम्हि जातगब्भा, उच्छुवेळुनळादयो सन्धाय वदति. सत्त देवाति बहू देवा, सो पन सत्ताति वदति. मानुसापि अनन्ता, सो सत्ताति वदति. सत्त पिसाचाति पिसाचा महन्ता, सत्ताति वदति.

सराति महासरा. कण्णमुण्ड-रथकार-अनोतत्त-सीहपपातकुळिर-मुचलिन्द-कुणालदहे गहेत्वा वदति. पवुटाति गण्ठिका. पपाताति महापपाता. पपातसतानीति खुद्दकपपातसतानि. सुपिनाति महासुपिना. सुपिनसतानीति खुद्दकसुपिनसतानि. महाकप्पिनोति महाकप्पानं. एत्थ एकम्हा सरा वस्ससते वस्ससते कुसग्गेन एकं उदकबिन्दुं नीहरित्वा नीहरित्वा सत्तक्खत्तुं तम्हि सरे निरुदके कते एको महाकप्पोति वदति. एवरूपानं महाकप्पानं चतुरासीतिसतसहस्सानि खेपेत्वा बाला च पण्डिता च दुक्खस्सन्तं करोन्तीति अयमस्स लद्धि. पण्डितोपि किर अन्तरा सुज्झितुं न सक्कोति, बालोपि ततो उद्धं न गच्छति.

सीलेनाति अचेलकसीलेन वा अञ्ञेन वा येन केनचि. वतेनाति तादिसेन वतेन. तपेनाति तपोकम्मेन. अपरिपक्कं परिपाचेति नाम यो ‘‘अहं पण्डितो’’ति अन्तरा विसुज्झति. परिपक्कं फुस्स फुस्स ब्यन्तिं करोति नाम यो ‘‘अहं बालो’’ति वुत्तपरिमाणं कालं अतिक्कमित्वा याति. हेवं नत्थीति एवं नत्थि. तञ्हि उभयम्पि न सक्का कातुन्ति दीपेति. दोणमितेति दोणेन मितं विय. सुखदुक्खेति सुखदुक्खं. परियन्तकतेति वुत्तपरिमाणेन कालेन कतपरियन्तो. नत्थि हायनवड्ढनेति नत्थि हायनवड्ढनानि. न संसारो पण्डितस्स हायति, न बालस्स वड्ढतीति अत्थो. उक्कंसावकंसेति उक्कंसावकंसा, हापनवड्ढनानमेवेतं वेवचनं. इदानि तमत्थं उपमाय साधेन्तो सेय्यथापि नामातिआदिमाह. तत्थ सुत्तगुळेति वेठेत्वा कतसुत्तगुळं. निब्बेठियमानमेव पलेतीति पब्बते वा रुक्खग्गे वा ठत्वा खित्तं सुत्तपमाणेन निब्बेठियमानं गच्छति, सुत्ते खीणे तत्थ तिट्ठति न गच्छति. एवमेवं वुत्तकालतो उद्धं न गच्छतीति दस्सेति.

२२९. किमिदन्ति किमिदं तव अञ्ञाणं, किं सब्बञ्ञु नाम त्वन्ति एवं पुट्ठो समानो नियतिवादे पक्खिपन्तो सुञ्ञं मे अगारन्तिआदिमाह.

२३०. अनुस्सविको होतीति अनुस्सवनिस्सितो होति. अनुस्सवसच्चोति सवनं सच्चतो गहेत्वा ठितो. पिटकसम्पदायाति वग्गपण्णासकाय पिटकगन्थसम्पत्तिया.

२३२. मन्दोति मन्दपञ्ञो. मोमूहोति अतिमूळ्हो. वाचाविक्खेपं आपज्जतीति वाचाय विक्खेपं आपज्जति. कीदिसं? अमराविक्खेपं, अपरियन्तविक्खेपन्ति अत्थो. अथ वा अमरा नाम मच्छजाति. सा उम्मुज्जननिम्मुज्जनादिवसेन उदके सन्धावमाना गहेतुं न सक्काति एवमेव अयम्पि वादो इतो चितो च सन्धावति, गाहं न उपगच्छतीति अमराविक्खेपोति वुच्चति. तं अमराविक्खेपं.

एवन्तिपि मे नोतिआदीसु इदं कुसलन्ति पुट्ठो ‘‘एवन्तिपि मे नो’’ति वदति, ततो किं अकुसलन्ति वुत्ते ‘‘तथातिपि मे नो’’ति वदति, किं उभयतो अञ्ञथाति वुत्ते ‘‘अञ्ञथातिपि मे नो’’ति वदति, ततो तिविधेनापि न होतीति ते लद्धीति वुत्ते ‘‘नोतिपि मे नो’’ति वदति, ततो किं नो नोति ते लद्धीति वुत्ते ‘‘नो नोतिपि मे नो’’ति विक्खेपमापज्जति, एकस्मिम्पि पक्खे न तिट्ठति. निब्बिज्ज पक्कमतीति अत्तनोपि एस सत्था अवस्सयो भवितुं न सक्कोति, मय्हं किं सक्खिस्सतीति निब्बिन्दित्वा पक्कमति. पुरिमेसुपि अनस्सासिकेसु एसेव नयो.

२३४. सन्निधिकारकं कामे परिभुञ्जितुन्ति यथा पुब्बे गिहिभूतो सन्निधिं कत्वा वत्थुकामे परिभुञ्जति, एवं तिलतण्डुलसप्पिनवनीतादीनि सन्निधिं कत्वा इदानि परिभुञ्जितुं अभब्बोति अत्थो. ननु च खीणासवस्स वसनट्ठाने तिलतण्डुलादयो पञ्ञायन्तीति. नो न पञ्ञायन्ति, न पनेस ते अत्तनो अत्थाय ठपेति, अफासुकपब्बजितादीनं अत्थाय ठपेति. अनागामिस्स कथन्ति. तस्सापि पञ्च कामगुणा सब्बसोव पहीना, धम्मेन पन लद्धं विचारेत्वा परिभुञ्जति.

२३६. पुत्तमताय पुत्ताति सो किर इमं धम्मं सुत्वा आजीवका मता नामाति सञ्ञी हुत्वा एवमाह. अयञ्हेत्थ अत्थो – आजीवका मता नाम, तेसं माता पुत्तमता होति, इति आजीवका पुत्तमताय पुत्ता नाम होन्ति. समणे गोतमेति समणे गोतमे ब्रह्मचरियवासो अत्थि, अञ्ञत्थ नत्थीति दीपेति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

सन्दकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

७. महासकुलुदायिसुत्तवण्णना

२३७. एवं मे सुतन्ति महासकुलुदायिसुत्तं. तत्थ मोरनिवापेति तस्मिं ठाने मोरानं अभयं घोसेत्वा भोजनं अदंसु. तस्मा तं ठानं मोरनिवापोति सङ्खं गतं. अन्नभारोति एकस्स परिब्बाजकस्स नामं. तथा वरधरोति. अञ्ञे चाति न केवलं इमे तयो, अञ्ञेपि अभिञ्ञाता बहू परिब्बाजका. अप्पसद्दस्स वण्णवादीति इध अप्पसद्दविनीतोति अवत्वाव इदं वुत्तं. कस्मा? न हि भगवा अञ्ञेन विनीतोति.

२३८. पुरिमानीति हिय्योदिवसं उपादाय पुरिमानि नाम होन्ति, ततो परं पुरिमतरानि. कुतूहलसालायन्ति कुतूहलसाला नाम पच्चेकसाला नत्थि, यत्थ पन नानातित्थिया समणब्राह्मणा नानाविधं कथं पवत्तेन्ति, सा बहूनं – ‘‘अयं किं वदति, अयं किं वदती’’ति कुतूहलुप्पत्तिट्ठानतो ‘‘कुतूहलसाला’’ति वुच्चति. ‘‘कोतूहलसाला’’तिपि पाठो. लाभाति ये एवरूपे समणब्राह्मणे दट्ठुं पञ्हं पुच्छितुं धम्मकथं वा नेसं सोतुं लभन्ति, तेसं अङ्गमगधानं इमे लाभाति अत्थो.

सङ्घिनोतिआदीसु पब्बजितसमूहसङ्खातो सङ्घो एतेसं अत्थीति सङ्घिनो. स्वेव गणो एतेसं अत्थीति गणिनो. आचारसिक्खापनवसेन तस्स गणस्स आचरियाति गणाचरिया. ञाताति पञ्ञाता पाकटा. यथाभुच्चगुणेहि चेव अयथाभूतगुणेहि च समुग्गतो यसो एतेसं अत्थीति यसस्सिनो. पूरणादीनञ्हि ‘‘अप्पिच्छो सन्तुट्ठो, अप्पिच्छताय वत्थम्पि न निवासेती’’तिआदिना नयेन यसो समुग्गतो, तथागतस्स ‘‘इतिपि सो भगवा’’तिआदीहि यथाभूतगुणेहि. तित्थकराति लद्धिकरा. साधुसम्मताति इमे साधू सुन्दरा सप्पुरिसाति एवं सम्मता. बहुजनस्साति अस्सुतवतो चेव अन्धबालपुथुज्जनस्स विभाविनो च पण्डितजनस्स. तत्थ तित्थिया बालजनस्स एवं सम्मता, तथागतो पण्डितजनस्स. इमिना नयेन पूरणो कस्सपो सङ्घीतिआदीसु अत्थो वेदितब्बो. भगवा पन यस्मा अट्ठतिंस आरम्मणानि विभजन्तो बहूनि निब्बानओतरणतित्थानि अकासि, तस्मा ‘‘तित्थकरो’’ति वत्तुं वट्टति.

कस्मा पनेते सब्बेपि तत्थ ओसटाति? उपट्ठाकरक्खणत्थञ्चेव लाभसक्कारत्थञ्च. तेसञ्हि एवं होति – ‘‘अम्हाकं उपट्ठाका समणं गोतमं सरणं गच्छेय्युं, ते च रक्खिस्साम. समणस्स च गोतमस्स उपट्ठाके सक्कारं करोन्ते दिस्वा अम्हाकम्पि उपट्ठाका अम्हाकं सक्कारं करिस्सन्ती’’ति. तस्मा यत्थ यत्थ भगवा ओसरति, तत्थ तत्थ सब्बे ओसरन्ति.

२३९. वादं आरोपेत्वाति वादे दोसं आरोपेत्वा. अपक्कन्ताति, अपगता, केचि दिसं पक्कन्ता, केचि गिहिभावं पत्ता, केचि इमं सासनं आगता. सहितं मेति मय्हं वचनं सहितं सिलिट्ठं, अत्थयुत्तं कारणयुत्तन्ति अत्थो. असहितं तेति तुय्हं वचनं असहितं. अधिचिण्णं ते विपरावत्तन्ति यं तुय्हं दीघरत्ताचिण्णवसेन सुप्पगुणं, तं मय्हं एकवचनेनेव विपरावत्तं विपरिवत्तित्वा ठितं, न किञ्चि जातन्ति अत्थो. आरोपितो ते वादोति मया तव वादे दोसो आरोपितो. चर वादप्पमोक्खायाति दोसमोचनत्थं चर विचर, तत्थ तत्थ गन्त्वा सिक्खाति अत्थो. निब्बेठेहि वा सचे पहोसीति अथ सयं पहोसि, इदानेव निब्बेठेहि. धम्मक्कोसेनाति सभावक्कोसेन.

२४०. तं नो सोस्सामाति तं अम्हाकं देसितं धम्मं सुणिस्साम. खुद्दमधुन्ति खुद्दकमक्खिकाहि कतं दण्डकमधुं. अनेलकन्ति निद्दोसं अपगतमच्छिकण्डकं. पीळेय्याति ददेय्य. पच्चासीसमानरूपोति पूरेत्वा नु खो नो भोजनं दस्सतीति भाजनहत्थो पच्चासीसमानो पच्चुपट्ठितो अस्स. सम्पयोजेत्वाति अप्पमत्तकं विवादं कत्वा.

२४१. इतरीतरेनाति लामकलामकेन. पविवित्तोति इदं परिब्बाजको कायविवेकमत्तं सन्धाय वदति, भगवा पन तीहि विवेकेहि विवित्तोव.

२४२. कोसकाहारापीति दानपतीनं घरे अग्गभिक्खाठपनत्थं खुद्दकसरावा होन्ति, दानपतिनो अग्गभत्तं वा तत्थ ठपेत्वा भुञ्जन्ति, पब्बजिते सम्पत्ते तं भत्तं तस्स देन्ति. तं सरावकं कोसकोति वुच्चति. तस्मा ये च एकेनेव भत्तकोसकेन यापेन्ति, ते कोसकाहाराति. बेलुवाहाराति बेलुवमत्तभत्ताहारा. समतित्तिकन्ति ओट्ठवट्टिया हेट्ठिमलेखासमं. इमिना धम्मेनाति इमिना अप्पाहारताधम्मेन. एत्थ पन सब्बाकारेनेव भगवा अनप्पाहारोति न वत्तब्बो. पधानभूमियं छब्बस्सानि अप्पाहारोव अहोसि, वेरञ्जायं तयो मासे पत्थोदनेनेव यापेसि पालिलेय्यकवनसण्डे तयो मासे भिसमुळालेहेव यापेसि. इध पन एतमत्थं दस्सेति – ‘‘अहं एकस्मिं काले अप्पाहारो अहोसिं, मय्हं पन सावका धुतङ्गसमादानतो पट्ठाय यावजीवं धुतङ्गं न भिन्दन्ती’’ति. तस्मा यदि ते इमिना धम्मेन सक्करेय्युं, मया हि ते विसेसतरा. अञ्ञो चेव पन धम्मो अत्थि, येन मं ते सक्करोन्तीति दस्सेति. इमिना नयेन सब्बवारेसु योजना वेदितब्बा.

पंसुकूलिकाति समादिन्नपंसुकूलिकङ्गा. लूखचीवरधराति सत्थसुत्तलूखानि चीवरानि धारयमाना. नन्तकानीति अन्तविरहितानि वत्थखण्डानि, यदि हि नेसं अन्तो भवेय्य, पिलोतिकाति सङ्खं गच्छेय्युं. उच्चिनित्वाति फालेत्वा दुब्बलट्ठानं पहाय थिरट्ठानमेव गहेत्वा. अलाबुलोमसानीति अलाबुलोमसदिससुत्तानि सुखुमानीति दीपेति. एत्तावता च सत्था चीवरसन्तोसेन असन्तुट्ठोति न वत्तब्बो. अतिमुत्तकसुसानतो हिस्स पुण्णदासिया पारुपित्वा पातितसाणपंसुकूलं गहणदिवसे उदकपरियन्तं कत्वा महापथवी अकम्पि. इध पन एतमत्थं दस्सेति – ‘‘अहं एकस्मिंयेव काले पंसुकूलं गण्हिं, मय्हं पन सावका धुतङ्गसमादानतो पट्ठाय यावजीवं धुतङ्गं न भिन्दन्ती’’ति.

पिण्डपातिकाति अतिरेकलाभं पटिक्खिपित्वा समादिन्नपिण्डपातिकङ्गा. सपदानचारिनोति लोलुप्पचारं पटिक्खिपित्वा समादिन्नसपदानचारा. उञ्छासके वते रताति उञ्छाचरियसङ्खाते भिक्खूनं पकतिवते रता, उच्चनीचघरद्वारट्ठायिनो हुत्वा कबरमिस्सकं भत्तं संहरित्वा परिभुञ्जन्तीति अत्थो. अन्तरघरन्ति ब्रह्मायुसुत्ते उम्मारतो पट्ठाय अन्तरघरं, इध इन्दखीलतो पट्ठाय अधिप्पेतं. एत्तावता च सत्था पिण्डपातसन्तोसेन असन्तुट्ठोति न वत्तब्बो, अप्पाहारताय वुत्तनियामेनेव पन सब्बं वित्थारेतब्बं. इध पन एतमत्थं दस्सेति – ‘‘अहं एकस्मिंयेव काले निमन्तनं न सादयिं, मय्हं पन सावका धुतङ्गसमादानतो पट्ठाय यावजीवं धुतङ्गं न भिन्दन्ती’’ति.

रुक्खमूलिकाति छन्नं पटिक्खिपित्वा समादिन्नरुक्खमूलिकङ्गा. अब्भोकासिकाति छन्नञ्च रुक्खमूलञ्च पटिक्खिपित्वा समादिन्नअब्भोकासिकङ्गा. अट्ठमासेति हेमन्तगिम्हिके मासे. अन्तोवस्से पन चीवरानुग्गहत्थं छन्नं पविसन्ति. एत्तावता च सत्था सेनासनसन्तोसेन असन्तुट्ठोति न वत्तब्बो, सेनासनसन्तोसो पनस्स छब्बस्सिकमहापधानेन च पालिलेय्यकवनसण्डेन च दीपेतब्बो. इध पन एतमत्थं दस्सेति – ‘‘अहं एकस्मिंयेव काले छन्नं न पाविसिं, मय्हं पन सावका धुतङ्गसमादानतो पट्ठाय यावजीवं धुतङ्गं न भिन्दन्ती’’ति.

आरञ्ञिकाति गामन्तसेनासनं पटिक्खिपित्वा समादिन्नआरञ्ञिकङ्गा. सङ्घमज्झे ओसरन्तीति अबद्धसीमाय कथितं, बद्धसीमायं पन वसन्ता अत्तनो वसनट्ठानेयेव उपोसथं करोन्ति. एत्तावता च सत्था नो पविवित्तोति न वत्तब्बो, ‘‘इच्छामहं, भिक्खवे, अड्ढमासं पटिसल्लियितु’’न्ति (पारा. १६२; ५६५) एवञ्हिस्स पविवेको पञ्ञायति. इध पन एतमत्थं दस्सेति ‘‘अहं एकस्मिंयेव तथारूपे काले पटिसल्लियिं, मय्हं पन सावका धुतङ्गसमादानतो पट्ठाय यावजीवं धुतङ्गं न भिन्दन्ती’’ति. ममं सावकाति मं सावका.

२४४. सनिदानन्ति सप्पच्चयं. किं पन अप्पच्चयं निब्बानं न देसेतीति. नो न देसेति, सहेतुकं पन तं देसनं कत्वा देसेति, नो अहेतुकन्ति. सप्पाटिहारियन्ति पुरिमस्सेवेतं वेवचनं, सकारणन्ति अत्थो. तं वताति एत्थ वताति निपातमत्तं.

२४५. अनागतं वादपथन्ति अज्ज ठपेत्वा स्वे वा पुनदिवसे वा अड्ढमासे वा मासे वा संवच्छरे वा तस्स तस्स पञ्हस्स उपरि आगमनवादपथं. न दक्खतीति यथा सच्चको निगण्ठो अत्तनो निग्गहणत्थं आगतकारणं विसेसेत्वा वदन्तो न अद्दस, एवं न दक्खतीति नेतं ठानं विज्जति. सहधम्मेनाति सकारणेन. अन्तरन्तरा कथं ओपातेय्युन्ति मम कथावारं पच्छिन्दित्वा अन्तरन्तरे अत्तनो कथं पवेसेय्युन्ति अत्थो. न खो पनाहं, उदायीति, उदायि, अहं अम्बट्ठसोणदण्डकूटदन्तसच्चकनिगण्ठादीहि सद्धिं महावादे वत्तमानेपि – ‘‘अहो वत मे एकसावकोपि उपमं वा कारणं वा आहरित्वा ददेय्या’’ति एवं सावकेसु अनुसासनिं न पच्चासीसामि. ममयेवाति एवरूपेसु ठानेसु सावका ममयेव अनुसासनिं ओवादं पच्चासीसन्ति.

२४६. तेसाहं चित्तं आराधेमीति तेसं अहं तस्स पञ्हस्स वेय्याकरणेन चित्तं गण्हामि सम्पादेमि परिपूरेमि, अञ्ञं पुट्ठो अञ्ञं न ब्याकरोमि, अम्बं पुट्ठो लबुजं विय लबुजं वा पुट्ठो अम्बं विय. एत्थ च ‘‘अधिसीले सम्भावेन्ती’’ति वुत्तट्ठाने बुद्धसीलं नाम कथितं, ‘‘अभिक्कन्ते ञाणदस्सने सम्भावेन्ती’’ति वुत्तट्ठाने सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, ‘‘अधिपञ्ञाय सम्भावेन्ती’’ति वुत्तट्ठाने ठानुप्पत्तिकपञ्ञा, ‘‘येन दुक्खेना’’ति वुत्तट्ठाने सच्चब्याकरणपञ्ञा. तत्थ सब्बञ्ञुतञ्ञाणञ्च सच्चब्याकरणपञ्ञञ्च ठपेत्वा अवसेसा पञ्ञा अधिपञ्ञं भजति.

२४७. इदानि तेसं तेसं विसेसाधिगमानं पटिपदं आचिक्खन्तो पुन चपरं उदायीतिआदिमाह. तत्थ अभिञ्ञावोसानपारमिप्पत्ताति अभिञ्ञावोसानसङ्खातञ्चेव अभिञ्ञापारमीसङ्खातञ्च अरहत्तं पत्ता.

सम्मप्पधानेति उपायपधाने. छन्दं जनेतीति कत्तुकम्यताकुसलच्छन्दं जनेति. वायमतीति वायामं करोति. वीरियं आरभतीति वीरियं पवत्तेति. चित्तं पग्गण्हातीति चित्तं उक्खिपति. पदहतीति उपायपधानं करोति. भावनाय पारिपूरियाति वड्ढिया परिपूरणत्थं. अपिचेत्थ – ‘‘या ठिति, सो असम्मोसो…पे… यं वेपुल्लं, सा भावनापारिपूरी’’ति (विभ. ४०६) एवं पुरिमं पुरिमस्स पच्छिमं पच्छिमस्स अत्थोतिपि वेदितब्बं.

इमेहि पन सम्मप्पधानेहि किं कथितं? कस्सपसंयुत्तपरियायेन सावकस्स पुब्बभागपटिपदा कथिता. वुत्तञ्हेतं तत्थ –

‘‘चत्तारोमे, आवुसो, सम्मप्पधाना. कतमे चत्तारो? इधावुसो, भिक्खु, अनुप्पन्ना मे पापका अकुसला धम्मा उप्पज्जमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोति. उप्पन्ना मे पापका अकुसला धम्मा अप्पहीयमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोति. अनुप्पन्ना मे कुसला धम्मा अनुप्पज्जमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोति. उप्पन्ना मे कुसला धम्मा निरुज्झमाना अनत्थाय संवत्तेय्युन्ति आतप्पं करोती’’ति (सं. नि. २.१४५).

एत्थ च पापका अकुसलाति लोभादयो वेदितब्बा. अनुप्पन्ना कुसला धम्माति समथविपस्सना चेव मग्गो च, उप्पन्ना कुसला नाम समथविपस्सनाव. मग्गो पन सकिं उप्पज्जित्वा निरुज्झमानो अनत्थाय संवत्तनको नाम नत्थि. सो हि फलस्स पच्चयं दत्वाव निरुज्झति. पुरिमस्मिम्पि वा समथविपस्सनाव गहेतब्बाति वुत्तं, तं पन न युत्तं.