३. वम्मिकसुत्तवण्णना

२४९. एवं मे सुतन्ति वम्मिकसुत्तं. तत्थ आयस्माति पियवचनमेतं. कुमारकस्सपोति तस्स नामं. कुमारकाले पब्बजितत्ता पन भगवता, ‘‘कस्सपं पक्कोसथ, इदं फलं वा खादनीयं वा कस्सपस्स देथा’’ति वुत्ते, कतरस्स कस्सपस्साति कुमारकस्सपस्साति एवं गहितनामत्ता ततो पट्ठाय वुड्ढकालेपि ‘‘कुमारकस्सपो’’ त्वेव वुच्चति. अपिच रञ्ञा पोसावनिकपुत्तत्तापि तं ‘‘कुमारकस्सपो’’ति सञ्जानिंसु. अयं पनस्स पुब्बयोगतो पट्ठाय आविभावकथा –

थेरो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सेट्ठिपुत्तो अहोसि. अथेकदिवसं भगवन्तं चित्रकथिं एकं अत्तनो सावकं ठानन्तरे ठपेन्तं दिस्वा भगवतो सत्ताहं दानं दत्वा, ‘‘अहम्पि भगवा अनागते एकस्स बुद्धस्स अयं थेरो विय चित्रकथी सावको भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा पुञ्ञानि करोन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा विसेसं निब्बत्तेतुं नासक्खि.

तदा किर परिनिब्बुतस्स भगवतो सासने ओसक्कन्ते पञ्च भिक्खू निस्सेणिं बन्धित्वा पब्बतं अभिरुय्ह समणधम्मं अकंसु. सङ्घत्थेरो ततियदिवसे अरहत्तं पत्तो. अनुथेरो चतुत्थदिवसे अनागामी अहोसि. इतरे तयो विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्ता देवलोके निब्बत्तिंसु. तेसं एकं बुद्धन्तरं देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभोन्तानं एको तक्कसिलायं राजकुले निब्बत्तित्वा पुक्कुसाति नाम राजा हुत्वा भगवन्तं उद्दिस्स पब्बजित्वा राजगहं गच्छन्तो कुम्भकारसालायं भगवतो धम्मदेसनं सुत्वा अनागामिफलं पत्तो. एको एकस्मिं समुद्दपट्टने कुलघरे निब्बत्तित्वा नावं आरुय्ह भिन्ननावो दारुचीरानि निवासेत्वा लाभसम्पत्तिं पत्तो, ‘‘अहं अरहा’’ति चित्तं उप्पादेत्वा, ‘‘न त्वं अरहा, गच्छ सत्थारं पञ्हं पुच्छा’’ति अत्थकामाय देवताय चोदितो तथा कत्वा अरहत्तफलं पत्तो.

एको राजगहे एकिस्सा कुलदारिकाय कुच्छिम्हि उप्पन्नो. सा च पठमं मातापितरो याचित्वा पब्बज्जं अलभमाना कुलघरं गता गब्भसण्ठितम्पि अजानन्ती सामिकं आराधेत्वा तेन अनुञ्ञाता भिक्खुनीसु पब्बजिता. तस्सा गब्भिनिनिमित्तं दिस्वा भिक्खुनियो देवदत्तं पुच्छिंसु, सो ‘‘अस्समणी’’ति आह. दसबलं पुच्छिंसु, सत्था उपालित्थेरं पटिच्छापेसि. थेरो सावत्थिनगरवासीनि कुलानि विसाखञ्च उपासिकं पक्कोसापेत्वा सोधेन्तो, – ‘‘पुरे लद्धो गब्भो, पब्बज्जा अरोगा’’ति आह. सत्था ‘‘सुविनिच्छितं अधिकरण’’न्ति थेरस्स साधुकारं अदासि. सा भिक्खुनी सुवण्णबिम्बसदिसं पुत्तं विजायि, तं गहेत्वा राजा पसेनदि कोसलो पोसापेसि. ‘‘कस्सपो’’ति चस्स नामं कत्वा अपरभागे अलङ्करित्वा सत्थु सन्तिकं नेत्वा पब्बाजेसि. इति रञ्ञो पोसावनिकपुत्तत्तापि तं ‘‘कुमारकस्सपो’’ति सञ्जानिंसूति.

अन्धवनेति एवंनामके वने. तं किर वनं द्विन्नं बुद्धानं काले अविजहितनामं अन्धवनंत्वेव पञ्ञायति. तत्रायं पञ्ञत्तिविभावना – अप्पायुकबुद्धानञ्हि सरीरधातु न एकग्घना होति. अधिट्ठानानुभावेन विप्पकिरियति. तेनेव अम्हाकम्पि भगवा, – ‘‘अहं न चिरट्ठितिको, अप्पकेहि सत्तेहि अहं दिट्ठो, येहि न दिट्ठो, तेव बहुतरा, ते मे धातुयो आदाय तत्थ तत्थ पूजेन्ता सग्गपरायणा भविस्सन्ती’’ति परिनिब्बानकाले, ‘‘अत्तनो सरीरं विप्पकिरियतू’’ति अधिट्ठासि. दीघायुकबुद्धानं पन सुवण्णक्खन्धो विय एकग्घनं धातुसरीरं तिट्ठति.

कस्सपस्सापि भगवतो तथेव अट्ठासि. ततो महाजना सन्निपतित्वा, ‘‘धातुयो एकग्घना न सक्का वियोजेतुं, किं करिस्सामा’’ति सम्मन्तयित्वा एकग्घनमेव चेतियं करिस्साम, कित्तकं पन होतु तन्ति आहंसु. एके सत्तयोजनियन्ति आहंसु. एतं अतिमहन्तं, अनागते जग्गितुं न सक्का, छयोजनं होतु, पञ्चयोजनं… चतुयोजनं… तियोजनं… द्वियोजनं… एकयोजनं होतूति सन्निट्ठानं कत्वा इट्ठका कीदिसा होन्तूति बाहिरन्ते इट्ठका रत्तसुवण्णमया एकग्घना सतसहस्सग्घनिका होन्तु, अब्भन्तरिमन्ते पञ्ञाससहस्सग्घनिका. हरितालमनोसिलाहि मत्तिकाकिच्चं कयिरतु, तेलेन उदककिच्चन्ति निट्ठं गन्त्वा चत्तारि मुखानि चतुधा विभजिंसु. राजा एकं मुखं गण्हि, राजपुत्तो पथविन्दरकुमारो एकं, अमच्चानं जेट्ठको हुत्वा सेनापति एकं, जनपदानं जेट्ठको हुत्वा सेट्ठि एकं.

तत्थ धनसम्पन्नताय राजापि सुवण्णं नीहरापेत्वा अत्तना गहितमुखे कम्मं आरभि, उपराजापि, सेनापतिपि. सेट्ठिना गहितमुखे पन कम्मं ओलीयति. ततो यसोरतो नाम एको उपासको तेपिटको भाणको अनागामी अरियसावको, सो कम्मं ओलीयतीति ञत्वा पञ्च सकटसतानि योजापेत्वा जनपदं गन्त्वा ‘‘कस्सपसम्मासम्बुद्धो वीसतिवस्ससहस्सानि ठत्वा परिनिब्बुतो. तस्स योजनिकं रतनचेतियं कयिरति, यो यं दातुं उस्सहति सुवण्णं वा हिरञ्ञं वा सत्तरतनं वा हरितालं वा मनोसिलं वा, सो तं देतू’’ति समादपेसि. मनुस्सा अत्तनो अत्तनो थामेन हिरञ्ञसुवण्णादीनि अदंसु. असक्कोन्ता तेलतण्डुलादीनि देन्तियेव. उपासको तेलतण्डुलादीनि कम्मकारानं भत्तवेतनत्थं पहिणाति, अवसेसेहि सुवण्णं चेतापेत्वा पहिणाति, एवं सकलजम्बुदीपं अचरि.

चेतिये कम्मं निट्ठितन्ति चेतियट्ठानतो पण्णं पहिणिंसु – ‘‘निट्ठितं कम्मं आचरियो आगन्त्वा चेतियं वन्दतू’’ति. सोपि पण्णं पहिणि – ‘‘मया सकलजम्बुदीपो समादपितो, यं अत्थि, तं गहेत्वा कम्मं निट्ठापेन्तू’’ति. द्वेपि पण्णानि अन्तरामग्गे समागमिंसु. आचरियस्स पण्णतो पन चेतियट्ठानतो पण्णं पठमतरं आचरियस्स हत्थं अगमासि. सो पण्णं वाचेत्वा चेतियं वन्दिस्सामीति एककोव निक्खमि. अन्तरामग्गे अटवियं पञ्च चोरसतानि उट्ठहिंसु. तत्रेकच्चे तं दिस्वा इमिना सकलजम्बुदीपतो हिरञ्ञसुवण्णं सम्पिण्डितं, निधिकुम्भी नो पवट्टमाना आगताति अवसेसानं आरोचेत्वा तं अग्गहेसुं. कस्मा ताता, मं गण्हथाति? तया सकलजम्बुदीपतो सब्बं हिरञ्ञसुवण्णं सम्पिण्डितं, अम्हाकम्पि थोकं थोकं देहीति. किं तुम्हे न जानाथ, कस्सपो भगवा परिनिब्बुतो, तस्स योजनिकं रतनचेतियं कयिरति, तदत्थाय मया समादपितं, नो अत्तनो अत्थाय. तं तं लद्धलद्धट्ठानतो तत्थेव पेसितं, मय्हं पन निवत्थसाटकमत्तं ठपेत्वा अञ्ञं वित्तं काकणिकम्पि नत्थीति.

एके, ‘‘एवमेतं विस्सजेथ आचरिय’’न्ति आहंसु. एके, ‘‘अयं राजपूजितो अमच्चपूजितो, अम्हेसु कञ्चिदेव नगरवीथियं दिस्वा राजराजमहामत्तादीनं आरोचेत्वा अनयव्यसनं पापुणापेय्या’’ति आहंसु. उपासको, ‘‘ताता, नाहं एवं करिस्सामी’’ति आह. तञ्च खो तेसु कारुञ्ञेन, न अत्तनो जीवितनिकन्तिया. अथ तेसु गहेतब्बो विस्सज्जेतब्बोति विवदन्तेसु गहेतब्बोति लद्धिका एव बहुतरा हुत्वा जीविता वोरोपयिंसु.

तेसं बलवगुणे अरियसावके अपराधेन निब्बुतदीपसिखा विय अक्खीनि अन्तरधायिंसु. ते, ‘‘कहं भो चक्खु, कहं भो चक्खू’’ति विप्पलपन्ता एकच्चे ञातकेहि गेहं नीता. एकच्चे नोञातका अनाथाति तत्थेव अटवियं रुक्खमूले पण्णसालायं वसिंसु. अटविं आगतमनुस्सा कारुञ्ञेन तेसं तण्डुलं वा पुटभत्तं वा परिब्बयं वा देन्ति. दारुपण्णादीनं अत्थाय गन्त्वा आगता मनुस्सा कुहिं गतत्थाति वुत्ते अन्धवनं गतम्हाति वदन्ति. एवं द्विन्नम्पि बुद्धानं काले तं वनं अन्धवनंत्वेव पञ्ञायति. कस्सपबुद्धकाले पनेतं छड्डितजनपदे अटवि अहोसि. अम्हाकं भगवतो काले सावत्थिया अविदूरे जेतवनस्स पिट्ठिभागे पविवेककामानं कुलपुत्तानं वसनट्ठानं पधानघरं अहोसि, तत्थ आयस्मा कुमारकस्सपो तेन समयेन सेखपटिपदं पूरयमानो विहरति. तेन वुत्तं ‘‘अन्धवने विहरती’’ति.

अञ्ञतरा देवताति नामगोत्तवसेन अपाकटा एका देवताति अत्थो. ‘‘अभिजानाति नो, भन्ते, भगवा अहुञातञ्ञतरस्स महेसक्खस्स संखित्तेन तण्हासङ्खयविमुत्तिं भासिता’’ति (म. नि. १.३६५) एत्थ पन अभिञ्ञातो सक्कोपि देवराजा अञ्ञतरोति वुत्तो. देवताति च इदं देवानम्पि देवधीतानम्पि साधारणवचनं. इमस्मिं पनत्थे देवो अधिप्पेतो. अभिक्कन्ताय रत्तियाति एत्थ अभिक्कन्तसद्दो खयसुन्दराभिरूपअब्भनुमोदनादीसु दिस्सति. तत्थ – ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो, उद्दिसतु, भन्ते, भगवा भिक्खूनं पातिमोक्ख’’न्ति एवमादीसु (अ. नि. ८.२०) खये दिस्सति. ‘‘अयं इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अभिक्कन्ततरो च पणीततरो चा’’ति (अ. नि. ४.१००) एवमादीसु सुन्दरे.

‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;

अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति. (वि. व. ८५७) –

एवमादीसु अभिरूपे. ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतमा’’ति एवमादीसु (पारा. १५) अब्भनुमोदने. इध पन खये. तेन अभिक्कन्ताय रत्तियाति परिक्खीणाय रत्तियाति वुत्तं होति. तत्थायं देवपुत्तो मज्झिमयामसमनन्तरे आगतोति वेदितब्बो. अभिक्कन्तवण्णाति इध अभिक्कन्तसद्दो अभिरूपे. वण्णसद्दो पन छवि-थुति-कुलवग्गकारण-सण्ठानपमाणरूपायतनादीसु दिस्सति. तत्थ, ‘‘सुवण्णवण्णोसि भगवा’’ति एवमादीसु छविया. ‘‘कदा सञ्ञूळ्हा पन ते गहपति समणस्स गोतमस्स वण्णा’’ति (म. नि. २.७७) एवमादीसु थुतियं. ‘‘चत्तारोमे, भो गोतम, वण्णा’’ति एवमादीसु (दी. नि. ३.११५) कुलवग्गे. ‘‘अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.२३४) कारणे. ‘‘महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.१३८) सण्ठाने. ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’ति एवमादीसु (पारा. ६०२) पमाणे. ‘‘वण्णो गन्धो रसो ओजा’’ति एवमादीसु रूपायतने. सो इध छवियं दट्ठब्बो. तेन अभिक्कन्तवण्णाति अभिरूपछविइट्ठवण्णा, मनापवण्णाति वुत्तं होति. देवता हि मनुस्सलोकं आगच्छमाना पकतिवण्णं पकतिइद्धिं पजहित्वा ओळारिकं अत्तभावं कत्वा अतिरेकवण्णं अतिरेकइद्धिं मापेत्वा नटसमज्जादीनि गच्छन्ता मनुस्सा विय अभिसङ्खतेन कायेन आगच्छन्ति. अयम्पि देवपुत्तो तथेव आगतो. तेन वुत्तं ‘‘अभिक्कन्तवण्णा’’ति.

केवलकप्पन्ति एत्थ केवलसद्दो अनवसेस-येभूय्य-अब्यामिस्सानतिरेकदळ्हत्थ-विसंयोगादिअनेकत्थो. तथा हिस्स, ‘‘केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरिय’’न्ति (पारा. १) एवमादीसु अनवसेसत्तमत्थो. ‘‘केवलकप्पा च अङ्गमगधा पहूतं खादनीयं भोजनीयं आदाय उपसङ्कमिस्सन्ती’’ति एवमादीसु येभुय्यता. ‘‘केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति (विभ. २२५) एवमादीसु अब्यामिस्सता. ‘‘केवलं सद्धामत्तकं नून अयमायस्मा’’ति (महाव. २४४) एवमादीसु अनतिरेकता. ‘‘आयस्मतो अनुरुद्धस्स बाहियो नाम सद्धिविहारिको केवलकप्पं सङ्घभेदाय ठितो’’ति (अ. नि. ४.२४३) एवमादीसु दळ्हत्थता. ‘‘केवली वुसितवा उत्तमपुरिसोति वुच्चती’’ति (सं. नि. ३.५७) एवमादीसु विसंयोगो. इध पनस्स अनवसेसत्तमत्थोति अधिप्पेतो.

कप्पसद्दो पनायं अभिसद्दहन-वोहार-काल-पञ्ञत्ति- छेदन-विकप्प-लेस-समन्तभावादि-अनेकत्थो. तथा हिस्स, ‘‘ओकप्पनियमेतं भोतो गोतमस्स, यथा तं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति (म. नि. १.३८७) एवमादीसु अभिसद्दहनमत्थो. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितु’’न्ति (चूळव. २५०) एवमादीसु वोहारो. ‘‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’ति एवमादीसु (म. नि. १.३८७) कालो. ‘‘इच्चायस्मा कप्पो’’ति (सं. नि. ३.१२४) एवमादीसु पञ्ञत्ति. ‘‘अलङ्कता कप्पितकेसमस्सू’’ति (सं. नि. ४.३६५) एवमादीसु छेदनं. ‘‘कप्पति द्वङ्गुलकप्पो’’ति (चूळव. ४४६) एवमादीसु विकप्पो. ‘‘अत्थि कप्पो निपज्जितु’’न्ति (अ. नि. ८.८०) एवमादीसु लेसो. ‘‘केवलकप्पं वेळुवनं ओभासेत्वा’’ति (सं. नि. १.९४) एवमादीसु समन्तभावो. इध पनस्स समन्तभावो अत्थो अधिप्पेतो. तस्मा केवलकप्पं अन्धवनन्ति एत्थ अनवसेसं समन्ततो अन्धवनन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो.

ओभासेत्वाति वत्थालङ्कारसरीरसमुट्ठिताय आभाय फरित्वा, चन्दिमा विय च सूरियो विय च एकोभासं एकपज्जोतं करित्वाति अत्थो. एकमन्तं अट्ठासीति एकस्मिं अन्ते, एकस्मिं ओकासे अट्ठासि. एतदवोचाति एतं ‘‘भिक्खु भिक्खू’’तिआदिवचनमवोच. कस्मा पनायं अवन्दित्वा समणवोहारेनेव कथेतीति? समणसञ्ञासमुदाचारेनेव. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं अन्तरा कामावचरे वसि. अहं पन अस्मि ततो कालतो पट्ठाय ब्रह्मचारी’’ति समणसञ्ञावस्स समुदाचरति, तस्मा अवन्दित्वा समणवोहारेनेव कथेति. पुब्बसहायो किरेसो देवपुत्तो थेरस्स. कुतो पट्ठायाति? कस्सपसम्मासम्बुद्धकालतो पट्ठाय. यो हि पुब्बयोगे आगतेसु पञ्चसु सहायेसु अनुथेरो चतुत्थदिवसे अनागामी अहोसीति वुत्तो, अयं सो. तदा किर तेसु सङ्घत्थेरस्स अरहत्तेनेव सद्धिं अभिञ्ञा आगमिंसु. सो, ‘‘मय्हं किच्चं मत्थकं पत्त’’न्ति वेहासं उप्पतित्वा अनोतत्तदहे मुखं धोवित्वा उत्तरकुरुतो पिण्डपातं आदाय आगन्त्वा, ‘‘इमं, आवुसो, पिण्डपातं भुञ्जित्वा अप्पमत्ता समणधम्मं करोथा’’ति आह. इतरे आहंसु – ‘‘न, आवुसो, अम्हाकं एवं कतिका अत्थि – ‘यो पठमं विसेसं निब्बत्तेत्वा पिण्डपातं आहरति, तेनाभतं भुञ्जित्वा सेसेहि समणधम्मो कातब्बो’ति. तुम्हे अत्तनो उपनिस्सयेन किच्चं मत्थकं पापयित्थ. मयम्पि सचे नो उपनिस्सयो भविस्सति, किच्चं मत्थकं पापेस्साम. पपञ्चो एस अम्हाकं, गच्छथ तुम्हे’’ति. सो यथाफासुकं गन्त्वा आयुपरियोसाने परिनिब्बायि.

पुनदिवसे अनुथेरो अनागामिफलं सच्छकासि, तस्स अभिञ्ञायो आगमिंसु. सोपि तथेव पिण्डपातं आहरित्वा तेहि पटिक्खित्तो यथाफासुकं गन्त्वा आयुपरियोसाने सुद्धावासे निब्बत्ति. सो सुद्धावासे ठत्वा ते सहाये ओलोकेन्तो, एको तदाव परिनिब्बुतो, एको अधुना भगवतो सन्तिके अरियभूमिं पत्तो, एको लाभसक्कारं निस्साय, ‘‘अहं अरहा’’ति चित्तं उप्पादेत्वा सुप्पारकपट्टने वसतीति दिस्वा तं उपसङ्कमित्वा, ‘‘न त्वं अरहा, न अरहत्तमग्गं पटिपन्नो, गच्छ भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुणाही’’ति उय्योजेसि. सोपि अन्तरघरे भगवन्तं ओवादं याचित्वा, ‘‘तस्मा तिह ते बाहिय एवं सिक्खितब्बं दिट्ठे दिट्ठमत्तं होतू’’ति (उदा. १०) भगवता संखित्तेन ओवदितो अरियभूमिं सम्पापुणि.

ततो अञ्ञो एको अत्थि, सो कुहिन्ति ओलोकेन्तो अन्धवने सेक्खपटिपदं पूरयमानो विहरतीति दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘सहायकस्स सन्तिके गमिस्सामीति, गच्छन्तेन पन तुच्छहत्थेन अगन्त्वा किञ्चि पण्णाकारं गहेत्वा गन्तुं वट्टति, सहायो खो पन मे निरामिसो पब्बतमत्थके वसन्तो मया आकासे ठत्वा दिन्नं पिण्डपातम्पि अपरिभुञ्जित्वा समणधम्मं अकासि, इदानि आमिसपण्णाकारं किं गण्हिस्सति? धम्मपण्णाकारं गहेत्वा गमिस्सामी’’ति ब्रह्मलोके ठितोव रतनावळिं गन्थेन्तो विय पन्नरस पञ्हे विभजित्वा तं धम्मपण्णाकारं आदाय आगन्त्वा सहायस्स अविदूरे ठत्वा अत्तनो समणसञ्ञासमुदाचारवसेन तं अनभिवादेत्वाव, ‘‘भिक्खु भिक्खू’’ति आलपित्वा अयं वम्मिकोतिआदिमाह. तत्थ तुरितालपनवसेन भिक्खु भिक्खूति आमेडितं वेदितब्बं. यथा वा एकनेव तिलकेन नलाटं न सोभति, तं परिवारेत्वा अञ्ञेसुपि दिन्नेसु फुल्लितमण्डितं विय सोभति, एवं एकेनेव पदेन वचनं न सोभति, परिवारिकपदेन सद्धिं फुल्लितमण्डितं विय सोभतीति तं परिवारिकपदवसेन वचनं फुल्लितमण्डितं विय करोन्तोपि एवमाह.

अयं वम्मिकोति पुरतो ठितो वम्मिको नाम नत्थि, देसनावसेन पन पुरतो ठितं दस्सेन्तो विय अयन्ति आह. लङ्गिन्ति सत्थं आदाय खणन्तो पलिघं अद्दस. उक्खिप लङ्गिं अभिक्खण सुमेधाति तात, पण्डित, लङ्गी नाम रत्तिं धूमायति दिवा पज्जलति. उक्खिपेत परं परतो खणाति. एवं सब्बपदेसु अत्थो दट्ठब्बो. उद्धुमायिकन्ति मण्डूकं. चङ्कवारन्ति खारपरिस्सावनं. कुम्मन्ति कच्छपं. असिसूनन्ति मंसच्छेदकं असिञ्चेव अधिकुट्टनञ्च. मंसपेसिन्ति निसदपोतप्पमाणं अल्लमंसपिण्डं. नागन्ति सुमनपुप्फकलापसदिसं महाफणं तिविधसोवत्थिकपरिक्खित्तं अहिनागं अद्दस. मा नागं घट्टेसीति दण्डककोटिया वा वल्लिकोटिया वा पंसुचुण्णं वा पन खिपमानो मा नागं घट्टयि. नमो करोहि नागस्साति उपरिवाततो अपगम्म सुद्धवत्थं निवासेत्वा नागस्स नमक्कारं करोहि. नागेन अधिसयितं धनं नाम याव सत्तमा कुलपरिवट्टा खादतो न खीयति, नागो ते अधिसयितं धनं दस्सति, तस्मा नमो करोहि नागस्साति. इतो वा पन सुत्वाति यथा दुक्खक्खन्धे इतोति सासने निस्सकं, न तथा इध. इध पन देवपुत्ते निस्सक्कं, तस्मा इतो वा पनाति मम वा पन सन्तिका सुत्वाति अयमेत्थ अत्थो.

२५१. चातुम्महाभूतिकस्साति चतुमहाभूतमयस्स. कायस्सेतं अधिवचनन्ति सरीरस्स नामं. यथेव हि बाहिरको वम्मिको, वमतीति वन्तकोति वन्तुस्सयोति वन्तसिनेहसम्बन्धोति चतूहि कारणेहि वम्मिकोति वुच्चति. सो हि अहिमङ्गुसउन्दूरघरगोळिकादयो नानप्पकारे पाणके वमतीति वम्मिको. उपचिकाहि वन्तकोति वम्मिको. उपचिकाहि वमित्वा मुखतुण्डकेन उक्खित्तपंसुचुण्णेन कटिप्पमाणेनपि पोरिसप्पमाणेनपि उस्सितोति वम्मिको. उपचिकाहि वन्तखेळसिनेहेन आबद्धताय सत्तसत्ताहं देवे वस्सन्तेपि न विप्पकिरियति, निदाघेपि ततो पंसुमुट्ठिं गहेत्वा तस्मिं मुट्ठिना पीळियमाने सिनेहो निक्खमति, एवं वन्तसिनेहेन सम्बद्धोति वम्मिको. एवमयं कायोपि, ‘‘अक्खिम्हा अक्खिगूथको’’तिआदिना नयेन नानप्पकारकं असुचिकलिमलं वमतीति वम्मिको. बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवा इमस्मिं अत्तभावे निकन्तिपरियादानेन अत्तभावं छड्डेत्वा गताति अरियेहि वन्तकोतिपि वम्मिको. येहि चायं तीहि अट्ठिसतेहि उस्सितो न्हारुसम्बद्धो मंसावलेपनो अल्लचम्मपरियोनद्धो छविरञ्जितो सत्ते वञ्चेति, तं सब्बं अरियेहि वन्तमेवाति वन्तुस्सयोतिपि वम्मिको. ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं, चित्तमस्स विधावती’’ति (सं. नि. १.५५) एवं तण्हाय जनितत्ता अरियेहि वन्तेनेव तण्हासिनेहेन सम्बद्धो अयन्ति वन्तसिनेहेन सम्बद्धोतिपि वम्मिको. यथा च वम्मिकस्स अन्तो नानप्पकारा पाणका तत्थेव जायन्ति, उच्चारपस्सावं करोन्ति, गिलाना सयन्ति, मता पतन्ति. इति सो तेसं सूतिघरं वच्चकुटि गिलानसाला सुसानञ्च होति. एवं खत्तियमहासालादीनम्पि कायो अयं गोपितरक्खितो मण्डितप्पसाधितो महानुभावानं कायोति अचिन्तेत्वा छविनिस्सिता पाणा चम्मनिस्सिता पाणा मंसनिस्सिता पाणा न्हारुनिस्सिता पाणा अट्ठिनिस्सिता पाणा अट्ठिमिञ्जनिस्सिता पाणाति एवं कुलगणनाय असीतिमत्तानि किमिकुलसहस्सानि अन्तोकायस्मिंयेव जायन्ति, उच्चारपस्सावं करोन्ति, गेलञ्ञेन आतुरितानि सयन्ति, मतानि पतन्ति, इति अयम्पि तेसं पाणानं सूतिघरं वच्चकुटि गिलानसाला सुसानञ्च होतीति ‘‘वम्मिको’’ त्वेव सङ्खं गतो. तेनाह भगवा – ‘‘वम्मिकोति खो, भिक्खु, इमस्स चातुमहाभूतिकस्स कायस्सेतं अधिवचन’’न्ति.

मातापेत्तिकसम्भवस्साति मातितो च पितितो च निब्बत्तेन मातापेत्तिकेन सुक्कसोणितेन सम्भूतस्स. ओदनकुम्मासूपचयस्साति ओदनेन चेव कुम्मासेन च उपचितस्स वड्ढितस्स. अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मस्साति एत्थ अयं कायो हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चधम्मो. दुग्गन्धविघातत्थाय तनुविलेपनेन उच्छादनधम्मो. अङ्गपच्चङ्गाबाधविनोदनत्थाय खुद्दकसम्बाहनेन परिमद्दनधम्मो. दहरकाले वा ऊरूसु सयापेत्वा गब्भवासेन दुस्सण्ठितानं तेसं तेसं अङ्गानं सण्ठानसम्पादनत्थं अञ्छनपीळनादिवसेन परिमद्दनधम्मो. एवं परिहरतोपि च भेदनविद्धंसनधम्मो भिज्जति चेव विकिरति च, एवं सभावोति अत्थो. तत्थ मातापेत्तिकसम्भवओदनकुम्मासूपचयउच्छादनपरिमद्दनपदेहि समुदयो कथितो, अनिच्चभेदविद्धंसनपदेहि अत्थङ्गमो. एवं सत्तहिपि पदेहि चातुमहाभूतिकस्स कायस्स उच्चावचभावो वड्ढिपरिहानि समुदयत्थङ्गमो कथितोति वेदितब्बो.

दिवा कम्मन्तेति दिवा कत्तब्बकम्मन्ते. धूमायनाति एत्थ अयं धूमसद्दो कोधे तण्हाय वितक्के पञ्चसु कामगुणेसु धम्मदेसनाय पकतिधूमेति इमेसु अत्थेसु वत्तति. ‘‘कोधो धूमो भस्मनिमोसवज्ज’’न्ति (सं. नि. १.१६५) एत्थ हि कोधे वत्तति. ‘‘इच्छाधूमायिता सत्ता’’ति एत्थ तण्हाय. ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु भगवतो अविदूरे धूमायन्तो निसिन्नो होती’’ति एत्थ वितक्के.

‘‘पङ्को च कामा पलिपो च कामा,

भयञ्च मेतं तिमूलं पवुत्तं;

रजो च धूमो च मया पकासिता;

हित्वा तुवं पब्बज ब्रह्मदत्ता’’ति. (जा. १.६.१४) –

एत्थ पञ्चकामगुणेसु. ‘‘धूमं कत्ता होती’’ति (म. नि. १.३४९) एत्थ धम्मदेसनाय. ‘‘धजो रथस्स पञ्ञाणं, धूमो पञ्ञाणमग्गिनो’’ति (सं. नि. १.७२) एत्थ पकतिधूमे. इध पनायं वितक्के अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘अयं रत्तिं धूमायना’’ति.

तथागतस्सेतं अधिवचनन्ति तथागतो हि सत्तन्नं धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो नाम. यथाह – ‘‘सत्तन्नं खो, भिक्खु, धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो. कतमेसं सत्तन्नं? रागो बाहितो होति, दोसो… मोहो… मानो… सक्कायदिट्ठि… विचिकिच्छा… सीलब्बतपरामासो बाहितो होति. इमेसं भिक्खु सत्तन्नं धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो’’ति (चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २८). सुमेधोति सुन्दरपञ्ञो. सेक्खस्साति एत्थ सिक्खतीति सेक्खो. यथाह – ‘‘सिक्खतीति खो, भिक्खु, तस्मा सेक्खोति वुच्चति. किञ्च सिक्खति? अधिसीलम्पि सिक्खति, अधिचित्तम्पि सिक्खति, अधिपञ्ञम्पि सिक्खती’’ति (अ. नि. ३.८६).

पञ्ञाय अधिवचनन्ति लोकियलोकुत्तराय पञ्ञाय एतं अधिवचनं, न आवुधसत्थस्स. वीरियारम्भस्साति कायिकचेतसिकवीरियस्स. तं पञ्ञागतिकमेव होति. लोकियाय पञ्ञाय लोकियं, लोकुत्तराय पञ्ञाय लोकुत्तरं. एत्थ पनायं अत्थदीपना –

एको किर जानपदो ब्राह्मणो पातोव माणवकेहि सद्धिं गामतो निक्खम्म दिवसं अरञ्ञे मन्ते वाचेत्वा सायं गामं आगच्छति. अन्तरामग्गे च एको वम्मिको अत्थि. सो रत्तिं धूमायति, दिवा पज्जलति. ब्राह्मणो अन्तेवासिं सुमेधं माणवं आह – ‘‘तात, अयं वम्मिको रत्तिं धूमायति, दिवा पज्जलति, विकारमस्स पस्सिस्साम, भिन्दित्वा नं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा खिपाही’’ति. सो साधूति कुदालं गहेत्वा समेहि पादेहि पथवियं पतिट्ठाय तथा अकासि. तत्र आचरियब्राह्मणो विय भगवा. सुमेधमाणवको विय सेक्खो भिक्खु. वम्मिको विय कायो. ‘‘तात, अयं वम्मिको रत्तिं धूमायति, दिवा पज्जलति, विकारमस्स पस्सिस्साम, भिन्दित्वा नं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा खिपाही’’ति ब्राह्मणेन वुत्तकालो विय, ‘‘भिक्खु चातुमहाभूतिकं कायं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा परिग्गण्हाही’’ति भगवता वुत्तकालो. तस्स साधूति कुदालं गहेत्वा तथाकरणं विय सेक्खस्स भिक्खुनो, ‘‘यो वीसतिया कोट्ठासेसु थद्धभावो, अयं पथवीधातु. यो द्वादससु कोट्ठासेसु आबन्धनभावो, अयं आपोधातु. यो चतूसु कोट्ठासेसु परिपाचनभावो, अयं तेजोधातु. यो छसु कोट्ठासेसु वित्थम्भनभावो, अयं वायोधातू’’ति एवं चतुधातुववत्थानवसेन कायपरिग्गहो वेदितब्बो.

लङ्गीति खो, भिक्खूति कस्मा भगवा अविज्जं लङ्गीति कत्वा दस्सेसीति? यथा हि नगरस्स द्वारं पिधाय पलिघे योजिते महाजनस्स गमनं पच्छिज्जति, ये नगरस्स अन्तो, ते अन्तोयेव होन्ति. ये बहि, ते बहियेव. एवमेव यस्स ञाणमुखे अविज्जालङ्गी पतति, तस्स निब्बानसम्पापकं ञाणगमनं पच्छिज्जति, तस्मा अविज्जं लङ्गीति कत्वा दस्सेसि. पजह अविज्जन्ति एत्थ कम्मट्ठानउग्गहपरिपुच्छावसेन अविज्जापहानं कथितं.

उद्धुमायिकाति खो, भिक्खूति एत्थ उद्धुमायिकमण्डूको नाम नो महन्तो, नखपिट्ठिप्पमाणो होति, पुराणपण्णन्तरे वा गच्छन्तरे वा वल्लिअन्तरे वा वसति. सो दण्डकोटिया वा वल्लिकोटिया वा पंसुचुण्णकेन वा घट्टितो आयमित्वा महन्तो परिमण्डलो बेलुवपक्कप्पमाणो हुत्वा चत्तारो पादे आकासगते कत्वा पच्छिन्नगमनो हुत्वा अमित्तवसं याति, काककुललादिभत्तमेव होति. एवमेव अयं कोधो पठमं उप्पज्जन्तो चित्ताविलमत्तकोव होति. तस्मिं खणे अनिग्गहितो वड्ढित्वा मुखविकुलनं पापेति. तदा अनिग्गहितो हनुसञ्चोपनं पापेति. तदा अनिग्गहितो फरुसवाचानिच्छारणं पापेति. तदा अनिग्गहितो दिसाविलोकनं पापेति. तदा अनिग्गहितो आकड्ढनपरिकड्ढनं पापेति. तदा अनिग्गहितो पाणिना लेड्डुदण्डसत्थपरामसनं पापेति. तदा अनिग्गहितो दण्डसत्थाभिनिपातं पापेति. तदा अनिग्गहितो परघातनम्पि अत्तघातनम्पि पापेति. वुत्तम्पि हेतं – ‘‘यतो अयं कोधो परं घातेत्वा अत्तानं घातेति, एत्तावतायं कोधो परमुस्सदगतो होति परमवेपुल्लप्पत्तो’’ति. तत्थ यथा उद्धुमायिकाय चतूसु पादेसु आकासगतेसु गमनं पच्छिज्जति, उद्धुमायिका अमित्तवसं गन्त्वा काकादिभत्तं होति, एवमेव कोधसमङ्गीपुग्गलो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति, अमित्तवसं याति, सब्बेसं मारानं यथाकामकरणीयो होति. तेनाह भगवा – ‘‘उद्धुमायिकाति खो, भिक्खु, कोधूपायासस्सेतं अधिवचन’’न्ति. तत्थ बलवप्पत्तो कोधोव कोधूपायासो. पजह कोधूपायासन्ति एत्थ पटिसङ्खानप्पहानं कथितं.

द्विधापथोति एत्थ, यथा पुरिसो सधनो सभोगो कन्तारद्धानमग्गप्पटिपन्नो द्वेधापथं पत्वा, ‘‘इमिना नु खो गन्तब्बं, इमिना गन्तब्ब’’न्ति निच्छेतुं असक्कोन्तो तत्थेव तिट्ठति, अथ नं चोरा उट्ठहित्वा अनयब्यसनं पापेन्ति, एवमेव खो मूलकम्मट्ठानं गहेत्वा निसिन्नो भिक्खु बुद्धादीसु कङ्खाय उप्पन्नाय कम्मट्ठानं वड्ढेतुं न सक्कोति, अथ नं किलेसमारादयो सब्बे मारा अनयब्यसनं पापेन्ति, इति विचिकिच्छा द्वेधापथसमा होति. तेनाह भगवा – ‘‘द्विधापथोति खो, भिक्खु, विचिकिच्छायेतं अधिवचन’’न्ति. पजह विचिकिच्छन्ति एत्थ कम्मट्ठानउग्गहपरिपुच्छावसेन विचिकिच्छापहानं कथितं.

चङ्गवारन्ति एत्थ, यथा रजकेहि खारपरिस्सावनम्हि उदके पक्खित्ते एको उदकघटो द्वेपि दसपि वीसतिपि घटसतम्पि पग्घरतियेव, पसटमत्तम्पि उदकं न तिट्ठति, एवमेव नीवरणसमङ्गिनो पुग्गलस्स अब्भन्तरे कुसलधम्मो न तिट्ठति. तेनाह भगवा – ‘‘चङ्गवारन्ति खो, भिक्खु, पञ्चन्नेतं नीवरणानं अधिवचन’’न्ति. पजह पञ्चनीवरणेति एत्थ विक्खम्भनतदङ्गवसेन नीवरणप्पहानं कथितं.

कुम्मोति एत्थ, यथा कच्छपस्स चत्तारो पादा सीसन्ति पञ्चेव अङ्गानि होन्ति, एवमेव सब्बेपि सङ्खता धम्मा गय्हमाना पञ्चेव खन्धा भवन्ति. तेनाह भगवा – ‘‘कुम्मोति खो, भिक्खु, पञ्चन्नेतं उपादानक्खन्धानं अधिवचन’’न्ति. पजह पञ्चुपादानक्खन्धेति एत्थ पञ्चसु खन्धेसु छन्दरागप्पहानं कथितं.

असिसूनाति एत्थ, यथा सूनाय उपरि मंसं ठपेत्वा असिना कोट्टेन्ति, एवमिमे सत्ता वत्थुकामत्थाय किलेसकामेहि घातयमाना वत्थुकामानं उपरि कत्वा किलेसकामेहि कन्तिता कोट्टिता च होन्ति. तेनाह भगवा – ‘‘असिसूनाति खो, भिक्खु, पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचन’’न्ति. पजह पञ्च कामगुणेति एत्थ पञ्चसु कामगुणेसु छन्दरागप्पहानं कथितं.

मंसपेसीति खो, भिक्खूति एत्थ अयं मंसपेसि नाम बहुजनपत्थिता खत्तियादयो मनुस्सापि नं पत्थेन्ति काकादयो तिरच्छानापि. इमे हि सत्ता अविज्जाय सम्मत्ता नन्दिरागं उपगम्म वट्टं वड्ढेन्ति. यथा वा मंसपेसि ठपितठपितट्ठाने लग्गति, एवमिमे सत्ता नन्दिरागबद्धा वट्टे लग्गन्ति, दुक्खं पत्वापि न उक्कण्ठन्ति, इति नन्दिरागो मंसपेसिसदिसो होति. तेनाह भगवा – ‘‘मंसपेसीति खो, भिक्खु, नन्दिरागस्सेतं अधिवचन’’न्ति. पजह नन्दीरागन्ति एत्थ चतुत्थमग्गेन नन्दीरागप्पहानं कथितं.

नागोति खो, भिक्खु, खीणासवस्सेतं भिक्खुनो अधिवचनन्ति एत्थ येनत्थेन खीणासवो नागोति वुच्चति, सो अनङ्गणसुत्ते (म. नि. अट्ठ. १.६३) पकासितो एव. नमो करोहि नागस्साति खीणासवस्स बुद्धनागस्स, ‘‘बुद्धो सो भगवा बोधाय धम्मं देसेति, दन्तो सो भगवा दमथाय धम्मं देसेति, सन्तो सो भगवा समथाय धम्मं देसेति, तिण्णो सो भगवा तरणाय धम्मं देसेति, परिनिब्बुतो सो भगवा परिनिब्बानाय धम्मं देसेती’’ति (म. नि. १.३६१) एवं नमक्कारं करोहीति अयमेत्थ अत्थो. इति इदं सुत्तं थेरस्स कम्मट्ठानं अहोसि. थेरोपि इदमेव सुत्तं कम्मट्ठानं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तो. अयमेतस्स अत्थोति अयं एतस्स पञ्हस्स अत्थो. इति भगवा रतनरासिम्हि मणिकूटं गण्हन्तो विय यथानुसन्धिनाव देसनं निट्ठपेसीति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

वम्मिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.