३. ओपम्मवग्गो

१. ककचूपमसुत्तवण्णना

२२२. एवं मे सुतन्ति ककचूपमसुत्तं. तत्थ मोळियफग्गुनोति मोळीति चूळा वुच्चति. यथाह –

‘‘छेत्वान मोळिं वरगन्धवासितं,

वेहायसं उक्खिपि सक्यपुङ्गवो;

रतनचङ्कोटवरेन वासवो,

सहस्सनेत्तो सिरसा पटिग्गही’’ति.

सा तस्स गिहिकाले महती अहोसि, तेनस्स मोळियफग्गुनोति सङ्खा उदपादि. पब्बजितम्पि नं तेनेव नामेन सञ्जानन्ति. अतिवेलन्ति वेलं अतिक्कमित्वा. तत्थ कालवेला, सीमवेला, सीलवेलाति तिविधा वेला. ‘‘तायं वेलायं इमं उदानं उदानेसी’’ति (धम्मपदे वग्गानमुद्दानं, गाथानमुद्दानं; महाव. १-३) अयं कालवेला नाम. ‘‘ठितधम्मो वेलं नातिवत्तती’’ति (चूळव. ३८४; उदा. ४५; अ. नि. ८.१९) अयं सीमवेला नाम. ‘‘वेलाअनतिक्कमो सेतुघातो’’ति (ध. स. २९९-३०१) च, ‘‘वेला चेसा अवीतिक्कमनट्ठेना’’ति च, अयं सीलवेला नाम. तं तिविधम्पि सो अतिक्कमियेव. भिक्खुनियो हि ओवदितुं कालो नाम अत्थि, सो अत्थङ्गतेपि सूरिये ओवदन्तो तं कालवेलम्पि अतिक्कमि. भिक्खुनीनं ओवादे पमाणं नाम अत्थि सीमा मरियादा. सो उत्तरिछप्पञ्चवाचाहि ओवदन्तो तं सीमवेलम्पि अतिक्कमि. कथेन्तो पन दवसहगतं कत्वा दुट्ठुल्लापत्तिपहोनकं कथेति, एवं सीलवेलम्पि अतिक्कमि.

संसट्ठोति मिस्सीभूतो समानसुखदुक्खो हुत्वा. सम्मुखाति पुरतो. अवण्णं भासतीति ता पन पचनकोट्टनादीनि करोन्तियो दिस्वा नत्थि इमासं अनापत्ति नाम, इमा भिक्खुनियो अनाचारा दुब्बचा पगब्भाति अगुणं कथेति. अधिकरणम्पि करोतीति इमेसं भिक्खूनं इमा भिक्खुनियो दिट्ठकालतो पट्ठाय अक्खीनि दय्हन्ति, इमस्मिं विहारे पुप्फपूजा वा आसनधोवनपरिभण्डकरणादीनि वा इमासं वसेन वत्तन्ति. कुलधीतरो एता लज्जिनियो, तुम्हे इमा इदञ्चिदञ्च वदथ, अयं नाम तुम्हाकं आपत्ति होति, विनयधरानं सन्तिकं आगन्त्वा विनिच्छयं मे देथाति अधिकरणं आकड्ढति.

मोळियफग्गुनस्स अवण्णं भासतीति नत्थि इमस्स भिक्खुनो अनापत्ति नाम. निच्चकालं इमस्स परिवेणद्वारं असुञ्ञं भिक्खुनीहीति अगुणं कथेति. अधिकरणम्पि करोन्तीति इमेसं भिक्खूनं मोळियफग्गुनत्थेरस्स दिट्ठकालतो पट्ठाय अक्खीनि दय्हन्ति. इमस्मिं विहारे अञ्ञेसं वसनट्ठानं ओलोकेतुम्पि न सक्का. विहारं आगतभिक्खुनियो ओवादं वा पटिसन्थारं वा उद्देसपदं वा थेरमेव निस्साय लभन्ति, कुलपुत्तको लज्जी कुक्कुच्चको, एवरूपं नाम तुम्हे इदञ्चिदञ्च वदथ, एथ विनयधरानं सन्तिके विनिच्छयं देथाति अधिकरणं आकड्ढन्ति.

सो भिक्खु भगवन्तं एतदवोचाति नेव पियकम्यताय न भेदाधिप्पायेन, अत्थकामताय अवोच. एकं किरस्स अहोसि – ‘‘इमस्स भिक्खुस्स एवं संसट्ठस्स विहरतो अयसो उप्पज्जिस्सति. सो सासनस्सापि अवण्णोयेव. अञ्ञेन पन कथितो अयं न ओरमिस्सति, भगवता धम्मं देसेत्वा ओवदितो ओरमिस्सती’’ति तस्स अत्थकामताय भगवन्तं एतं, ‘‘आयस्मा, भन्ते’’तिआदिवचनं अवोच.

२२३. आमन्तेहीति जानापेहि. आमन्तेतीति पक्कोसति.

२२४. सद्धाति सद्धाय. तस्माति यस्मा त्वं कुलपुत्तो चेव सद्धापब्बजितो च, यस्मा वा ते एताहि सद्धिं संसट्ठस्स विहरतो ये ता अक्कोसिस्सन्ति वा, पहरिस्सन्ति वा, तेसु दोमनस्सं उप्पज्जिस्सति, संसग्गे पहीने नुप्पज्जिस्सति, तस्मा. तत्राति तस्मिं अवण्णभासने. गेहसिताति पञ्चकामगुणनिस्सिता. छन्दाति तण्हाछन्दापि पटिघछन्दापि. विपरिणतन्ति रत्तम्पि चित्तं विपरिणतं. दुट्ठम्पि, मूळ्हम्पि चित्तं विपरिणतं. इध पन तण्हाछन्दवसेन रत्तम्पि वट्टति, पटिघछन्दवसेन दुट्ठम्पि वट्टति. हितानुकम्पीति हितेन अनुकम्पमानो हितेन फरमानो. न दोसन्तरोति न दोसचित्तो भविस्सामि.

२२५. अथ खो भगवाति कस्मा आरभि? फग्गुनस्स किर एत्तकं ओवादं सुत्वापि, ‘‘भिक्खुनिसंसग्गतो ओरमिस्सामि विरमिस्सामी’’ति चित्तम्पि न उप्पन्नं, भगवता पन सद्धिं पटाणी विय पटिविरुद्धो अट्ठासि, अथस्स भगवतो यथा नाम जिघच्छितस्स भोजने, पिपासितस्स पानीये, सीतेन फुट्ठस्स उण्हे दुक्खितस्स सुखे पत्थना उप्पज्जति. एवमेव इमं दुब्बचं भिक्खुं दिस्वा पठमबोधियं सुब्बचा भिक्खू आपाथं आगमिंसु. अथ तेसं वण्णं कथेतुकामो हुत्वा इमं देसनं आरभि.

तत्थ आराधयिंसूति गण्हिंसु पूरयिंसु. एकं समयन्ति एकस्मिं समये. एकासनभोजनन्ति एकं पुरेभत्तभोजनं. सूरियुग्गमनतो हि याव मज्झन्हिका सत्तक्खत्तुं भुत्तभोजनम्पि इध एकासनभोजनन्तेव अधिप्पेतं. अप्पाबाधतन्ति निराबाधतं. अप्पातङ्कतन्ति निद्दुक्खतं. लहुट्ठानन्ति सरीरस्स सल्लहुकं उट्ठानं. बलन्ति कायबलं. फासुविहारन्ति कायस्स सुखविहारं. इमिना किं कथितं? दिवा विकालभोजनं पजहापितकालो कथितो. भद्दालिसुत्ते पन रत्तिं विकालभोजनं पजहापितकालो कथितो. इमानि हि द्वे भोजनानि भगवा न एकप्पहारेन पजहापेसि. कस्मा? इमानेव हि द्वे भोजनानि वट्टे सत्तानं आचिण्णानि. सन्ति कुलपुत्ता सुखुमाला, ते एकतो द्वेपि भोजनानि पजहन्ता किलमन्ति. तस्मा एकतो अपजहापेत्वा एकस्मिं काले दिवा विकालभोजनं, एकस्मिं रत्तिं विकालभोजनन्ति विसुं पजहापेसि. तेसु इध दिवा विकालभोजनं पजहापितकालो कथितो. तत्थ यस्मा बुद्धा न भयं दस्सेत्वा तज्जेत्वा पजहापेन्ति, आनिसंसं पन दस्सेत्वा पजहापेन्ति, एवञ्हि सत्ता सुखेन पजहन्ति. तस्मा आनिसंसं दस्सेन्तो इमे पञ्च गुणे दस्सेसि. अनुसासनी करणीयाति पुनप्पुनं सासने कत्तब्बं नाहोसि. ‘‘इदं करोथ, इदं मा करोथा’’ति सतुप्पादकरणीयमत्तमेव अहोसि. तावत्तकेनेव ते कत्तब्बं अकंसु, पहातब्बं पजहिंसु, पठमबोधियं, भिक्खवे, सुब्बचा भिक्खू अहेसुं अस्सवा ओवादपटिकराति.

इदानि नेसं सुब्बचभावदीपिकं उपमं आहरन्तो सेय्यथापीतिआदिमाह. तत्थ सुभूमियन्ति समभूमियं. ‘‘सुभूम्यं सुखेत्ते विहतखाणुके बीजानि पतिट्ठपेय्या’’ति (दी. नि. २.४३८) एत्थ पन मण्डभूमि सुभूमीति आगता. चतुमहापथेति द्विन्नं महामग्गानं विनिविज्झित्वा गतट्ठाने. आजञ्ञरथोति विनीतअस्सरथो. ओधस्तपतोदोति यथा रथं अभिरुहित्वा ठितेन सक्का होति गण्हितुं, एवं आलम्बनं निस्साय तिरियतो ठपितपतोदो. योग्गाचरियोति अस्साचरियो. स्वेव अस्सदम्मे सारेतीति अस्सदम्मसारथि. येनिच्छकन्ति येन येन मग्गेन इच्छति. यदिच्छकन्ति यं यं गतिं इच्छति. सारेय्याति उजुकं पुरतो पेसेय्य. पच्चासारेय्याति पटिनिवत्तेय्य.

एवमेव खोति यथा हि सो योग्गाचरियो येन येन मग्गेन गमनं इच्छति, तं तं अस्सा आरुळ्हाव होन्ति. याय याय च गतिया इच्छति, सा सा गति गहिताव होति. रथं पेसेत्वा अस्सा नेव वारेतब्बा न विज्झितब्बा होन्ति. केवलं तेसं समे भूमिभागे खुरेसु निमित्तं ठपेत्वा गमनमेव पस्सितब्बं होति. एवं मय्हम्पि तेसु भिक्खूसु पुनप्पुनं वत्तब्बं नाहोसि. इदं करोथ इदं मा करोथाति सतुप्पादनमत्तमेव कत्तब्बं होति. तेहिपि तावदेव कत्तब्बं कतमेव होति, अकत्तब्बं जहितमेव. तस्माति यस्मा सुब्बचा युत्तयानपटिभागा हुत्वा सतुप्पादनमत्तेनेव पजहिंसु, तस्मा तुम्हेपि पजहथाति अत्थो. एलण्डेहीति एलण्डा किर सालदूसना होन्ति, तस्मा एवमाह. विसोधेय्याति एलण्डे चेव अञ्ञा च वल्लियो छिन्दित्वा बहि नीहरणेन सोधेय्य. सुजाताति सुसण्ठिता. सम्मा परिहरेय्याति मरियादं बन्धित्वा उदकासिञ्चनेनपि कालेनकालं मूलमूले खणनेनपि वल्लिगुम्बादिच्छेदनेनपि किपिल्लपूटकहरणेनपि मक्कटकजालसुक्खदण्डकहरणेनपि सम्मा वड्ढेत्वा पोसेय्य. वुद्धिआदीनि वुत्तत्थानेव.

२२६. इदानि अक्खन्तिया दोसं दस्सेन्तो भूतपुब्बन्तिआदिमाह. तत्थ वेदेहिकाति विदेहरट्ठवासिकस्स धीता. अथ वा वेदोति पञ्ञा वुच्चति, वेदेन ईहति इरियतीति वेदेहिका, पण्डिताति अत्थो. गहपतानीति घरसामिनी. कित्तिसद्दोति कित्तिघोसो. सोरताति सोरच्चेन समन्नागता. निवाताति निवातवुत्ति. उपसन्ताति निब्बुता. दक्खाति भत्तपचनसयनत्थरणदीपुज्जलनादिकम्मेसु छेका. अनलसाति उट्ठाहिका, सुसंविहितकम्मन्ताति सुट्ठु संविहितकम्मन्ता. एका अनलसा होति, यं यं पन भाजनं गण्हाति, तं तं भिन्दति वा छिद्दं वा करोति, अयं न तादिसाति दस्सेति.

दिवा उट्ठासीति पातोव कत्तब्बानि धेनुदुहनादिकम्मानि अकत्वा उस्सूरे उट्ठिता. हे जे काळीति अरे काळि. किं जे दिवा उट्ठासीति किं ते किञ्चि अफासुकं अत्थि, किं दिवा उट्ठासीति? नो वत रे किञ्चीति अरे यदि ते न किञ्चि अफासुकं अत्थि, नेव सीसं रुज्झति, न पिट्ठि, अथ कस्मा पापि दासि दिवा उट्ठासीति कुपिता अनत्तमना भाकुटिमकासि. दिवातरं उट्ठासीति पुनदिवसे उस्सूरतरं उट्ठासि. अनत्तमनवाचन्ति अरे पापि दासि अत्तनो पमाणं न जानासि; किं अग्गिं सीतोति मञ्ञसि, इदानि तं सिक्खापेस्सामीतिआदीनि वदमाना कुपितवचनं निच्छारेसि.

पटिविसकानन्ति सामन्तगेहवासीनं. उज्झापेसीति अवजानापेसि. चण्डीति असोरता किब्बिसा. इति यत्तका गुणा, ततो दिगुणा दोसा उप्पज्जिंसु. गुणा नाम सणिकं सणिकं आगच्छन्ति; दोसा एकदिवसेनेव पत्थटा होन्ति. सोरतसोरतोति अतिविय सोरतो, सोतापन्नो नु खो, सकदागामी अनागामी अरहा नु खोति वत्तब्बतं आपज्जति. फुसन्तीति फुसन्ता घट्टेन्ता आपाथं आगच्छन्ति.

अथ भिक्खु सोरतोति वेदितब्बोति अथ अधिवासनक्खन्तियं ठितो भिक्खु सोरतोति वेदितब्बो. यो चीवर…पे… परिक्खारहेतूति यो एतानि चीवरादीनि पणीतपणीतानि लभन्तो पादपरिकम्मपिट्ठिपरिकम्मादीनि एकवचनेनेव करोति. अलभमानोति यथा पुब्बे लभति, एवं अलभन्तो. धम्मञ्ञेव सक्करोन्तोति धम्मंयेव सक्कारं सुकतकारं करोन्तो. गरुं करोन्तोति गरुभारियं करोन्तो. मानेन्तोति मनेन पियं करोन्तो. पूजेन्तोति पच्चयपूजाय पूजेन्तो. अपचायमानोति धम्मंयेव अपचायमानो अपचितिं नीचवुत्तिं दस्सेन्तो.

२२७. एवं अक्खन्तिया दोसं दस्सेत्वा इदानि ये अधिवासेन्ति, ते एवं अधिवासेन्तीति पञ्च वचनपथे दस्सेन्तो पञ्चिमे, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ कालेनाति युत्तपत्तकालेन. भूतेनाति सता विज्जमानेन. सण्हेनाति सम्मट्ठेन. अत्थसञ्हितेनाति अत्थनिस्सितेन कारणनिस्सितेन. अकालेनातिआदीनि तेसंयेव पटिपक्खवसेन वेदितब्बानि. मेत्तचित्ताति उप्पन्नमेत्तचित्ता हुत्वा. दोसन्तराति दुट्ठचित्ता, अब्भन्तरे उप्पन्नदोसा हुत्वा. तत्राति तेसु वचनपथेसु. फरित्वाति अधिमुच्चित्वा. तदारम्मणञ्चाति कथं तदारम्मणं सब्बावन्तं लोकं करोति? पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतं पुग्गलं मेत्तचित्तस्स आरम्मणं कत्वा पुन तस्सेव मेत्तचित्तस्स अवसेससत्ते आरम्मणं करोन्तो सब्बावन्तं लोकं तदारम्मणं करोति नाम. तत्रायं वचनत्थो. तदारम्मणञ्चाति तस्सेव मेत्तचित्तस्स आरम्मणं कत्वा. सब्बावन्तन्ति सब्बसत्तवन्तं. लोकन्ति सत्तलोकं. विपुलेनाति अनेकसत्तारम्मणेन. महग्गतेनाति महग्गतभूमिकेन. अप्पमाणेनाति सुभावितेन. अवेरेनाति निद्दोसेन. अब्याबज्झेनाति निद्दुक्खेन. फरित्वा विहरिस्सामाति एवरूपेन मेत्तासहगतेन चेतसा तञ्च पुग्गलं सब्बञ्च लोकं तस्स चित्तस्स आरम्मणं कत्वा अधिमुच्चित्वा विहरिस्साम.

२२८. इदानि तदत्थदीपिकं उपमं आहरन्तो सेय्यथापीतिआदिमाह. तत्थ अपथविन्ति निप्पथविं करिस्सामीति अत्थो. तत्र तत्राति तस्मिं तस्मिं ठाने. विकिरेय्याति पच्छिया पंसुं उद्धरित्वा बीजानि विय विकिरेय्य. ओट्ठुभेय्याति खेळं पातेय्य. अपथविं करेय्याति एवं कायेन च वाचाय च पयोगं कत्वापि सक्कुणेय्य अपथविं कातुन्ति? गम्भीराति बहलत्तेन द्वियोजनसतसहस्सानि चत्तारि च नहुतानि गम्भीरा. अप्पमेय्याति तिरियं पन अपरिच्छिन्ना. एवमेव खोति एत्थ इदं ओपम्मसंसन्दनं – पथवी विय हि मेत्तचित्तं दट्ठब्बं. कुदालपिटकं गहेत्वा आगतपुरिसो विय पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो. यथा सो कुदालपिटकेन महापथविं अपथविं कातुं न सक्कोति, एवं वो पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो मेत्तचित्तस्स अञ्ञथत्तं कातुं न सक्खिस्सतीति.

२२९. दुतियउपमायं हलिद्दिन्ति यंकिञ्चि पीतकवण्णं. नीलन्ति कंसनीलं वा पलासनीलं वा. अरूपीति अरूपो. ननु च, द्विन्नं कट्ठानं वा द्विन्नं रुक्खानं वा द्विन्नं सेय्यानं वा द्विन्नं सेलानं वा अन्तरं परिच्छिन्नाकासरूपन्ति आगतं, कस्मा इध अरूपीति वुत्तोति? सनिदस्सनभावपटिक्खेपतो. तेनेवाह ‘‘अनिदस्सनो’’ति. तस्मिञ्हि रूपं लिखितुं, रूपपातुभावं दस्सेतुं न सक्का, तस्मा ‘‘अरूपी’’ति वुत्तो. अनिदस्सनोति दस्सनस्स चक्खुविञ्ञाणस्स अनापाथो. उपमासंसन्दने पनेत्थ आकासो विय मेत्तचित्तं. तुलिकपञ्चमा चत्तारो रङ्गजाता विय पञ्च वचनपथा, तुलिकपञ्चमे रङ्गे गहेत्वा आगतपुरिसो विय पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो. यथा सो तुलिकपञ्चमेहि रङ्गेहि आकासे रूपपातुभावं कातुं न सक्कोति, एवं वो पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो मेत्तचित्तस्स अञ्ञथत्तं कत्वा दोसुप्पत्तिं दस्सेतुं न सक्खिस्सतीति.

२३०. ततियउपमायं आदित्तन्ति पज्जलितं. गम्भीरा अप्पमेय्याति इमिस्सा गङ्गाय गम्भीरट्ठानं गावुतम्पि अत्थि, अड्ढयोजनम्पि, योजनम्पि. पुथुलं पनस्सा एवरूपंयेव, दीघतो पन पञ्चयोजनसतानि. सा कथं गम्भीरा अप्पमेय्याति? एतेन पयोगेन परिवत्तेत्वा उद्धने उदकं विय तापेतुं असक्कुणेय्यतो. ठितोदकं पन केनचि उपायेन अङ्गुलमत्तं वा अड्ढङ्गुलमत्तं वा एवं तापेतुं सक्का भवेय्य, अयं पन न सक्का, तस्मा एवं वुत्तं. उपमासंसन्दने पनेत्थ गङ्गा विय मेत्तचित्तं, तिणुक्कं आदाय आगतपुरिसो विय पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो. यथा सो आदित्ताय तिणुक्काय गङ्गं तापेतुं न सक्कोति, एवं वो पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो मेत्तचित्तस्स अञ्ञथत्तं कातुं न सक्खिस्सतीति.

२३१. चतुत्थउपमायं बिळारभस्ताति बिळारचम्मपसिब्बका. सुमद्दिताति सुट्ठु मद्दिता. सुपरिमद्दिताति अन्तो च बहि च समन्ततो सुपरिमद्दिता. तूलिनीति सिम्बलितूललतातूलसमाना. छिन्नसस्सराति छिन्नसस्सरसद्दा. छिन्नभब्भराति छिन्नभब्भरसद्दा. उपमासंसन्दने पनेत्थ बिळारभस्ता विय मेत्तचित्तं, कट्ठकठलं आदाय आगतपुरिसो विय पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो. यथा सो कट्ठेन वा कठलेन वा बिळारभस्तं सरसरं भरभरं सद्दं कातुं न सक्कोति, एवं वो पञ्च वचनपथे गहेत्वा आगतपुग्गलो मेत्तचित्तस्स अञ्ञथत्तं कत्वा दोसानुगतभावं कातुं न सक्खिस्सतीति.

२३२. ओचरकाति अवचरका हेट्ठाचरका, नीचकम्मकारकाति अत्थो. यो मनो पदूसेय्याति यो भिक्खु वा भिक्खुनी वा मनो पदूसेय्य, तं ककचेन ओकन्तनं नाधिवासेय्य. न मे सो तेन सासनकरोति सो तेन अनधिवासनेन मय्हं ओवादकरो न होति. आपत्ति पनेत्थ नत्थि.

२३३. अणुं वा थूलं वाति अप्पसावज्जं वा महासावज्जं वा. यं तुम्हे नाधिवासेय्याथाति यो तुम्हेहि अधिवासेतब्बो न भवेय्याति अत्थो. नो हेतं, भन्तेति, भन्ते, अनधिवासेतब्बं नाम वचनपथं न पस्सामाति अधिप्पायो. दीघरत्तं हिताय सुखायाति इति भगवा अरहत्तेन कूटं गण्हन्तो यथानुसन्धिना देसनं निट्ठपेसीति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

ककचूपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

२. अलगद्दूपमसुत्तवण्णना

२३४. एवं मे सुतन्ति अलगद्दूपमसुत्तं. तत्थ गद्धे बाधयिंसूति गद्धबाधिनो, गद्धबाधिनो पुब्बपुरिसा अस्साति गद्धबाधिपुब्बो, तस्स गद्धबाधिपुब्बस्स, गिज्झघातककुलप्पसुतस्साति अत्थो. सग्गमोक्खानं अन्तरायं करोन्तीति अन्तरायिका. ते कम्मकिलेसविपाकउपवादआणावीतिक्कमवसेन पञ्चविधा. तत्थ पञ्चानन्तरियधम्मा कम्मन्तरायिका नाम. तथा भिक्खुनीदूसककम्मं, तं पन मोक्खस्सेव अन्तरायं करोति, न सग्गस्स. नियतमिच्छादिट्ठिधम्मा किलेसन्तरायिका नाम. पण्डकतिरच्छानगतउभतोब्यञ्जनकानं पटिसन्धिधम्मा विपाकन्तरायिका नाम. अरियूपवादधम्मा उपवादन्तरायिका नाम, ते पन याव अरिये न खमापेन्ति, तावदेव, न ततो परं. सञ्चिच्च वीतिक्कन्ता सत्त आपत्तिक्खन्धा आणावीतिक्कमन्तरायिका नाम. तेपि याव भिक्खुभावं वा पटिजानाति, न वुट्ठाति वा, न देसेति वा, तावदेव, न ततो परं.

तत्रायं भिक्खु बहुस्सुतो धम्मकथिको सेसन्तरायिके जानाति, विनये पन अकोविदत्ता पण्णत्तिवीतिक्कमन्तरायिके न जानाति, तस्मा रहोगतो एवं चिन्तेसि – इमे आगारिका पञ्च कामगुणे परिभुञ्जन्ता सोतापन्नापि सकदागामिनोपि अनागामिनोपि होन्ति. भिक्खूपि मनापिकानि चक्खुविञ्ञेय्यानि रूपानि पस्सन्ति…पे… कायविञ्ञेय्ये फोट्ठब्बे फुसन्ति, मुदुकानि अत्थरणपावुरणादीनि परिभुञ्जन्ति, एतं सब्बं वट्टति. कस्मा इत्थीनंयेव रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बा न वट्टन्ति? एतेपि वट्टन्तीति. एवं रसेन रसं संसन्देत्वा सच्छन्दरागपरिभोगञ्च निच्छन्दरागपरिभोगञ्च एकं कत्वा थूलवाकेहि सद्धिं अतिसुखुमसुत्तं उपनेन्तो विय, सासपेन सद्धिं सिनेरुं उपसंहरन्तो विय, पापकं दिट्ठिगतं उप्पादेत्वा, ‘‘किं भगवता महासमुद्दं बन्धन्तेन विय महता उस्साहेन पठमपाराजिकं पञ्ञत्तं, नत्थि एत्थ दोसो’’ति सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं पटिविरुज्झन्तो वेसारज्जञाणं पटिबाहन्तो अरियमग्गे खाणुकण्टकादीनि पक्खिपन्तो मेथुनधम्मे दोसो नत्थीति जिनस्स आणाचक्के पहारं अदासि. तेनाह – ‘‘तथाहं भगवता धम्मं देसितं आजानामी’’तिआदि.

एवं ब्या खोति एवं विय खो. समनुयुञ्जन्तीतिआदीसु किं लद्धिको त्वं, लद्धिं वदेहीति पुच्छमाना समनुयुञ्जन्ति नाम. दिट्ठिं पतिट्ठापेन्ता समनुग्गाहन्ति नाम. केन कारणेन एवं वदसीति कारणं पुच्छन्ता समनुभासन्ति नाम. अट्ठिकङ्कलूपमातिआदीसु (म. नि. २.४२-४८) अट्ठिकङ्कलूपमा अप्पस्सादट्ठेन. मंसपेसूपमा बहुसाधारणट्ठेन. तिणुक्कूपमा अनुदहनट्ठेन. अङ्गारकासूपमा महाभितापनट्ठेन. सुपिनकूपमा इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेन. याचितकूपमा तावकालिकट्ठेन. रुक्खफलूपमा सब्बङ्गपच्चङ्गपलिभञ्जनट्ठेन. असिसूनूपमा अधिकुट्टनट्ठेन. सत्तिसूलूपमा विनिविज्झनट्ठेन. सप्पसिरूपमा सासङ्कसप्पटिभयट्ठेन. थामसाति दिट्ठिथामेन. परामासाति दिट्ठिपरामासेन. अभिनिविस्स वोहरतीति अधिट्ठहित्वा वोहरति दीपेति वा.

२३५. यतो खो ते भिक्खूति यदा ते भिक्खू. एवं ब्या खो अहं, भन्ते, भगवताति इदं एस अत्तनो अज्झासयेन नत्थीति वत्तुकामोपि भगवतो आनुभावेन सम्पटिच्छति, बुद्धानं किर सम्मुखा द्वे कथा कथेतुं समत्थो नाम नत्थि.

२३६. कस्स खो नाम त्वं मोघपुरिसाति त्वं मोघपुरिस कस्स खत्तियस्स वा ब्राह्मणस्स वा वेस्सस्स वा सुद्दस्स वा गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वा देवस्स वा मनुस्सस्स वा मया एवं धम्मं देसितं आजानासि. अथ खो भगवा भिक्खू आमन्तेसीति अयं पाटियेक्को अनुसन्धि. अरिट्ठो किर चिन्तेसि – ‘‘भगवा मं मोघपुरिसोति वदति, न खो पन मोघपुरिसाति वुत्तमत्तकेन मग्गफलानं उपनिस्सयो न होति. उपसेनम्पि हि वङ्गन्तपुत्तं, ‘अतिलहुं खो त्वं, मोघपुरिस, बाहुल्लाय आवत्तो’ति (महाव. ७५) भगवा मोघपुरिसवादेन ओवदि. थेरो अपरभागे घटेन्तो वायमन्तो छ अभिञ्ञा सच्छाकासि. अहम्पि तथारूपं वीरियं पग्गण्हित्वा मग्गफलानि निब्बत्तेस्सामी’’ति. अथस्स भगवा बन्धना पवुत्तस्स पण्डुपलासस्स विय अविरुळ्हिभावं दस्सेन्तो इमं देसनं आरभि.

उस्मीकतोपीति, भिक्खवे, तुम्हे किन्ति मञ्ञथ, अयं अरिट्ठो एवंलद्धिको सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन पटिविरुज्झित्वा वेसारज्जञाणं पटिबाहित्वा तथागतस्स आणाचक्के पहारं ददमानो अपि नु इमस्मिं धम्मविनये उस्मीकतोपि? यथा निब्बुतेपि महन्ते अग्गिक्खन्धे खज्जुपनकमत्तापि अग्गिपपटिका होतियेव, यं निस्साय पुन महाअग्गिक्खन्धो भवेय्य. किं नु खो एवं इमस्स अप्पमत्तिकापि ञाणुस्मा अत्थि, यं निस्साय वायमन्तो मग्गफलानि निब्बत्तेय्याति? नो हेतं, भन्तेति, भन्ते, एवंलद्धिकस्स कुतो एवरूपा ञाणुस्माति? मग्गफलानं पच्चयसमत्थाय ञाणुस्माय उस्मीकतभावं पटिक्खिपन्ता वदन्ति. मङ्कुभूतोति नित्तेजभूतो. पत्तक्खन्धोति पतितक्खन्धो. अप्पटिभानोति किञ्चि पटिभानं अपस्सन्तो भिन्नपटिभानो एवरूपम्पि नाम निय्यानिकसासनं लभित्वा अविरुळ्हिधम्मो किरम्हि समुग्घातितपच्चयो जातोति अत्तनो अभब्बतं पच्चवेक्खन्तो पादङ्गुट्ठकेन भूमिं खणमानो निसीदि.

पञ्ञायिस्ससि खोति अयम्पि पाटियेक्को अनुसन्धि. अरिट्ठो किर चिन्तेसि – ‘‘भगवा मय्हं मग्गफलानं उपनिस्सयो पच्छिन्नोति वदति, न खो पन बुद्धा सउपनिस्सयानंयेव धम्मं देसेन्ति, अनुपनिस्सयानम्पि देसेन्ति, अहं सत्थु सन्तिका सुगतोवादं लभित्वा अत्तनो सम्पत्तूपगं कुसलं करिस्सामी’’ति. अथस्स भगवा ओवादं पटिपस्सम्भेन्तो ‘‘पञ्ञायिस्ससी’’तिआदिमाह. तस्सत्थो, त्वंयेव, मोघपुरिस, इमिना पापकेन दिट्ठिगतेन निरयादीसु पञ्ञायिस्ससि, मम सन्तिका तुय्हं सुगतोवादो नाम नत्थि, न मे तया अत्थो, इधाहं भिक्खू पटिपुच्छिस्सामीति.

२३७. अथ खो भगवाति अयम्पि पाटियेक्को अनुसन्धि. इमस्मिञ्हि ठाने भगवा परिसं सोधेति, अरिट्ठं गणतो निस्सारेति. सचे हि परिसगतानं कस्सचि एवं भवेय्य – ‘‘अयं अरिट्ठो भगवता अकथितं कथेतुं किं सक्खिस्सति, कच्चि नु खो परिसमज्झे भगवता कथाय समारद्धाय सहसा कथित’’न्ति. एवं कथितं पन न अरिट्ठोव सुणाति, अञ्ञेनपि सुतं भविस्सति. अथापिस्स सिया ‘‘यथा सत्था अरिट्ठं निग्गण्हाति, मम्पि एवं निग्गण्हेय्याति सुत्वापि तुण्हीभावं आपज्जेय्या’’ति. ‘‘तं सब्बं न करिस्सन्ती’’ति. मयापि न कथितं, अञ्ञेन सुतम्पि नत्थीति ‘‘तुम्हेपिमे, भिक्खवे’’तिआदिना परिसाय लद्धिं सोधेति. परिसाय पन लद्धिसोधनेनेव अरिट्ठो गणतो निस्सारितो नाम होति.

इदानि अरिट्ठस्स लद्धिं पकासेन्तो सो वत, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ अञ्ञत्रेव कामेहीतिआदीसु यो सो, भिक्खवे, भिक्खु ‘‘ते पटिसेवतो नालं अन्तरायाया’’ति एवंलद्धिको, सो वत किलेसकामेहि चेव किलेसकामसम्पयुत्तेहि सञ्ञावितक्केहि च अञ्ञत्र, एते धम्मे पहाय, विना एतेहि धम्मेहि, वत्थुकामे पटिसेविस्सति, मेथुनसमाचारं समाचरिस्सतीति नेतं ठानं विज्जति. इदं कारणं नाम नत्थि, अट्ठानमेतं अनवकासोति.

२३८. एवं भगवा अयं अरिट्ठो यथा नाम रजको सुगन्धानिपि दुग्गन्धानिपि जिण्णानिपि नवानिपि सुद्धानिपि असुद्धानिपि वत्थानि एकतो भण्डिकं करोति, एवमेव भिक्खूनं निच्छन्दरागपणीतचीवरादिपरिभोगञ्च अनिबद्धसीलानं गहट्ठानं अन्तरायकरं सच्छन्दरागपरिभोगञ्च निबद्धसीलानं भिक्खूनं आवरणकरं सच्छन्दरागपरिभोगञ्च सब्बं एकसदिसं करोतीति अरिट्ठस्स लद्धिं पकासेत्वा इदानि दुग्गहिताय परियत्तिया दोसं दस्सेन्तो इध, भिक्खवे, एकच्चेतिआदिमाह. तत्थ परियापुणन्तीति उग्गण्हन्ति. सुत्तन्तिआदीसु उभतोविभङ्गनिद्देसखन्धकपरिवारा, सुत्तनिपाते मङ्गलसुत्तरतनसुत्तनालकसुआतुवट्टकसुत्तानि, अञ्ञम्पि च सुत्तनामकं तथागतवचनं सुत्तन्ति वेदितब्बं. सब्बम्पि सगाथकं सुत्तं गेय्यन्ति वेदितब्बं, विसेसेन संयुत्तके सकलोपि सगाथावग्गो. सकलं अभिधम्मपिटकं, निग्गाथकं सुत्तं, यञ्च अञ्ञम्पि अट्ठहि अङ्गेहि असङ्गहितं बुद्धवचनं, तं वेय्याकरणन्ति वेदितब्बं. धम्मपदं, थेरगाथा, थेरिगाथा, सुत्तनिपाते नोसुत्तनामिका सुद्धिकगाथा च गाथाति वेदितब्बा. सोमनस्सञाणमयिकगाथापटिसंयुत्ता द्वेअसीतिसुत्तन्ता उदानन्ति वेदितब्बा. ‘‘वुत्तञ्हेतं भगवता’’तिआदिनयप्पवत्ता (इतिवु. १,२) दसुत्तरसतसुत्तन्ता इतिवुत्तकन्ति वेदितब्बा. अपण्णकजातकादीनि पण्णासाधिकानि पञ्चजातकसतानि जातकन्ति वेदितब्बानि. ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, अच्छरिया अब्भुता धम्मा आनन्दे’’तिआदिनयप्पवत्ता (अ. नि. ४.१२९) सब्बेपि अच्छरियअब्भुतधम्मप्पटिसंयुत्ता सुत्तन्ता अब्भुतधम्मन्ति वेदितब्बा. चूळवेदल्लमहावेदल्लसम्मादिट्ठिसक्कपञ्हसङ्खारभाजनियमहापुण्णमसुत्तादयो सब्बेपि वेदञ्च तुट्ठिञ्च लद्धा लद्धा पुच्छितसुत्तन्ता वेदल्लन्ति वेदितब्बा.

अत्थं न उपपरिक्खन्तीति अत्थत्थं कारणत्थं न पस्सन्ति न परिग्गण्हन्ति. अनुपपरिक्खतन्ति अनुपपरिक्खन्तानं. न निज्झानं खमन्तीति न उपट्ठहन्ति न आपाथं आगच्छन्ति, इमस्मिं ठाने सीलं समाधि विपस्सना मग्गो फलं वट्टं विवट्टं कथितन्ति एवं जानितुं न सक्का होन्तीति अत्थो. ते उपारम्भानिसंसा चेवाति ते परेसं वादे दोसारोपनानिसंसा हुत्वा परियापुणन्तीति अत्थो. इतिवादप्पमोक्खानिसंसा चाति एवं वादपमोक्खानिसंसा, परेहि सकवादे दोसे आरोपिते तं दोसं एवं मोचेस्सामाति इमिनाव कारणेन परियापुणन्तीति अत्थो. तञ्चस्स अत्थं नानुभोन्तीति यस्स च मग्गस्स वा फलस्स वा अत्थाय कुलपुत्ता धम्मं परियापुणन्ति, तञ्चस्स धम्मस्स अत्थं एते दुग्गहितग्गाहिनो नानुभोन्ति. अपिच परस्स वादे उपारम्भं आरोपेतुं अत्तनो वादं मोचेतुं असक्कोन्तापि तञ्च अत्थं नानुभोन्तियेव.

२३९. अलगद्दत्थिकोति आसिविसअत्थिको. गदोति हि विसस्स नामं, तं तस्स अलं परिपुण्णं अत्थीति अलगद्दो. भोगेति सरीरे. इध पन, भिक्खवे, एकच्चे कुलपुत्ता धम्मं परियापुणन्तीति नित्थरणपरियत्तिवसेन उग्गण्हन्ति. तिस्सो हि परियत्तियो अलगद्दपरियत्ति नित्थरणपरियत्ति भण्डागारिकपरियत्तीति.

तत्थ यो बुद्धवचनं उग्गहेत्वा एवं चीवरादीनि वा लभिस्सामि, चतुपरिसमज्झे वा मं जानिस्सन्तीति लाभसक्कारहेतु परियापुणाति, तस्स सा परियत्ति अलगद्दपरियत्ति नाम. एवं परियापुणतो हि बुद्धवचनं अपरियापुणित्वा निद्दोक्कमनं वरतरं.

यो पन बुद्धवचनं उग्गण्हित्वा सीलस्स आगतट्ठाने सीलं पूरेत्वा समाधिस्स आगतट्ठाने समाधिगब्भं गण्हापेत्वा विपस्सनाय आगतट्ठाने विपस्सनं पट्ठपेत्वा मग्गफलानं आगतट्ठाने मग्गं भावेस्सामि फलं सच्छिकरिस्सामीति उग्गण्हाति, तस्स सा परियत्ति नित्थरणपरियत्ति नाम होति.

खीणासवस्स पन परियत्ति भण्डागारिकपरियत्ति नाम. तस्स हि अपरिञ्ञातं अप्पहीनं अभावितं असच्छिकतं वा नत्थि. सो हि परिञ्ञातक्खन्धो पहीनकिलेसो भावितमग्गो सच्छिकतफलो, तस्मा बुद्धवचनं परियापुणन्तो तन्तिधारको पवेणिपालको वंसानुरक्खकोव हुत्वा उग्गण्हाति. इतिस्स सा परियत्ति भण्डागारिकपरियत्ति नाम होति.

यो पन पुथुज्जनो छातभयादीसु गन्थधरेसु एकस्मिं ठाने वसितुं असक्कोन्तेसु सयं भिक्खाचारेन अकिलममानो अतिमधुरं बुद्धवचनं मा नस्सतु, तन्तिं धारेस्सामि, वंसं ठपेस्सामि, पवेणिं पालेस्सामीति परियापुणाति, तस्स परियत्ति भण्डागारिकपरियत्ति होति, न होतीति? न होति. कस्मा? न अत्तनो ठाने ठत्वा परियापुतत्ता. पुथुज्जनस्स हि परियत्ति नाम अलगद्दा वा होति नित्थरणा वा, सत्तन्नं सेक्खानं नित्थरणाव, खीणासवस्स भण्डागारिकपरियत्तियेव. इमस्मिं पन ठाने नित्थरणपरियत्ति अधिप्पेता.

निज्झानं खमन्तीति सीलादीनं आगतट्ठानेसु इध सीलं कथितं, इध समाधि, इध विपस्सना, इध मग्गो, इध फलं, इध वट्टं, इध विवट्टन्ति आपाथं आगच्छन्ति. तञ्चस्स अत्थं अनुभोन्तीति येसं मग्गफलानं अत्थाय परियापुणन्ति. सुग्गहितपरियत्तिं निस्साय मग्गं भावेत्वा फलं सच्छिकरोन्ता तञ्चस्स धम्मस्स अत्थं अनुभवन्ति. परवादे उपारम्भं आरोपेतुं सक्कोन्तापि सकवादे आरोपितं दोसं इच्छितिच्छितट्ठानं गहेत्वा मोचेतुं सक्कोन्तापि अनुभोन्तियेव. दीघरत्तं हिताय सुखाय संवत्तन्तीति सीलादीनं आगतट्ठाने सीलादीनि पूरेन्तानम्पि, परेसं वादे सहधम्मेन उपारम्भं आरोपेन्तानम्पि, सकवादतो दोसं हरन्तानम्पि, अरहत्तं पत्वा परिसमज्झे धम्मं देसेत्वा धम्मदेसनाय पसन्नेहि उपनीते चत्तारो पच्चये परिभुञ्जन्तानम्पि दीघरत्तं हिताय सुखाय संवत्तन्ति.

एवं सुग्गहिते बुद्धवचने आनिसंसं दस्सेत्वा इदानि तत्थेव नियोजेन्तो तस्मा तिह, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ तस्माति यस्मा दुग्गहितपरियत्ति दुग्गहितअलगद्दो विय दीघरत्तं अहिताय दुक्खाय संवत्तति, सुग्गहितपरियत्ति सुग्गहितअलगद्दो विय दीघरत्तं हिताय सुखाय संवत्तति, तस्माति अत्थो. तथा नं धारेय्याथाति तथेव नं धारेय्याथ, तेनेव अत्थेन गण्हेय्याथ. ये वा पनास्सु वियत्ता भिक्खूति ये वा पन अञ्ञे सारिपुत्तमोग्गल्लानमहाकस्सपमहाकच्चानादिका ब्यत्ता पण्डिता भिक्खू अस्सु, ते पुच्छितब्बा. अरिट्ठेन विय पन मम सासने न कललं वा कचवरं वा पक्खिपितब्बं.

२४०. कुल्लूपमन्ति कुल्लसदिसं. नित्थरणत्थायाति चतुरोघनित्थरणत्थाय. उदकण्णवन्ति यञ्हि उदकं गम्भीरं न पुथुलं. पुथुलं वा पन न गम्भीरं, न तं अण्णवोति वुच्चति. यं पन गम्भीरञ्चेव पुथुलञ्च, तं अण्णवोति वुच्चति. तस्मा महन्तं उदकण्णवन्ति महन्तं पुथुलं गम्भीरं उदकन्ति अयमेत्थ अत्थो. सासङ्कं नाम यत्थ चोरानं निवुत्थोकासो दिस्सति. ठितोकासो, निसिन्नोकासो, निपन्नोकासो दिस्सति. सप्पटिभयं नाम यत्थ चोरेहि मनुस्सा हता दिस्सन्ति, विलुत्ता दिस्सन्ति, आकोटिता दिस्सन्ति. उत्तरसेतूति उदकण्णवस्स उपरि बद्धो सेतु. कुल्लं बन्धित्वाति कुल्लो नाम तरणत्थाय कलापं कत्वा बद्धो. पत्थरित्वा बद्धा पन पदरचाटिआदयो उळुम्पोति वुच्चन्ति. उच्चारेत्वाति ठपेत्वा. किच्चकारीति पत्तकारी युत्तकारी, पतिरूपकारीति अत्थो. धम्मापि वो पहातब्बाति एत्थ धम्माति समथविपस्सना. भगवा हि समथेपि छन्दरागं पजहापेसि, विपस्सनायपि. समथे छन्दरागं कत्थ पजहापेसि? ‘‘इति खो, उदायि, नेवसञ्ञानासञ्ञायतनस्सपि पहानं वदामि, पस्ससि नो त्वं, उदायि, तं संयोजनं अणुं वा थूलं वा, यस्साहं नो पहानं वदामी’’ति (म. नि. २.१५६) एत्थ समथे छन्दरागं पजहापेसि. ‘‘इमं चे तुम्हे, भिक्खवे, दिट्ठिं एवं परिसुद्धं एवं परियोदातं न अल्लीयेथ न केलायेथ न धनायेथा’’ति (म. नि. १.४०१) एत्थ विपस्सनाय छन्दरागं पजहापेसि. इध पन उभयत्थ पजहापेन्तो ‘‘धम्मापि वो पहातब्बा, पगेव अधम्मा’’ति आह.

तत्रायं अधिप्पायो – भिक्खवे, अहं एवरूपेसु सन्तप्पणीतेसु धम्मेसु छन्दरागप्पहानं वदामि, किं पन इमस्मिं असद्धम्मे गामधम्मे वसलधम्मे दुट्ठुल्ले ओदकन्तिके, यत्थ अयं अरिट्ठो मोघपुरिसो निद्दोससञ्ञी पञ्चसु कामगुणेसु छन्दरागं नालं अन्तरायायाति वदति. अरिट्ठेन विय न तुम्हेहि मय्हं सासने कललं वा कचवरं वा पक्खिपितब्बन्ति एवं भगवा इमिनापि ओवादेन अरिट्ठंयेव निग्गण्हाति.

२४१. इदानि यो पञ्चसु खन्धेसु तिविधग्गाहवसेन अहं ममन्ति गण्हाति, सो मय्हं सासने अयं अरिट्ठो विय कललं कचवरं पक्खिपतीति दस्सेन्तो छयिमानि, भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ दिट्ठिट्ठानानीति दिट्ठिपि दिट्ठिट्ठानं, दिट्ठिया आरम्मणम्पि दिट्ठिट्ठानं, दिट्ठिया पच्चयोपि. रूपं एतं ममातिआदीसु एतं ममाति तण्हाग्गाहो. एसोहमस्मीति मानग्गाहो. एसो मे अत्ताति दिट्ठिग्गाहो. एवं रूपारम्मणा तण्हामानदिट्ठियो कथिता होन्ति. रूपं पन अत्ताति न वत्तब्बं. वेदनादीसुपि एसेव नयो. दिट्ठं रूपायतनं, सुतं सद्दायतनं, मुतं गन्धायतनं रसायतनं फोट्ठब्बायतनं, तञ्हि पत्वा गहेतब्बतो मुतन्ति वुत्तं. अवसेसानि सत्तायतनानि विञ्ञातं नाम. पत्तन्ति परियेसित्वा वा अपरियेसित्वा वा पत्तं. परियेसितन्ति पत्तं वा अप्पत्तं वा परियेसितं. अनुविचरितं मनसाति चित्तेन अनुसञ्चरितं. लोकस्मिञ्हि परियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, परियेसित्वा नोपत्तम्पि. अपरियेसित्वा पत्तम्पि अत्थि, अपरियेसित्वा नोपत्तम्पि. तत्थ परियेसित्वा पत्तं पत्तं नाम. परियेसित्वा नोपत्तं परियेसितं नाम. अपरियेसित्वा पत्तञ्च, अपरियेसित्वा नोपत्तञ्च मनसानुविचरितं नाम.

अथ वा परियेसित्वा पत्तम्पि अपरियेसित्वा पत्तम्पि पत्तट्ठेन पत्तं नाम. परियेसित्वा नोपत्तं परियेसितं नाम. अपरियेसित्वा नोपत्तं मनसानुविचरितं नाम. सब्बं वा एतं मनसा अनुविचरितत्ता मनसानुविचरितं नाम. इमिना विञ्ञाणारम्मणा तण्हामानदिट्ठियो कथिता, देसनाविलासेन हेट्ठा दिट्ठादिआरम्मणवसेन विञ्ञाणं दस्सितं. यम्पि तं दिट्ठिट्ठानन्ति यम्पि एतं सो लोकोतिआदिना नयेन पवत्तं दिट्ठिट्ठानं.

सो लोको सो अत्ताति या एसा ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना नयेन पवत्ता दिट्ठि लोको च अत्ता चाति गण्हाति, तं सन्धाय वुत्तं. सो पेच्च भविस्सामीति सो अहं परलोकं गन्त्वा निच्चो भविस्सामि, धुवो सस्सतो अविपरिणामधम्मो भविस्सामि, सिनेरुमहापथवीमहासमुद्दादीहि सस्सतीहि समं तथेव ठस्सामि. तम्पि एतं ममाति तम्पि दस्सनं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति समनुपस्सति. इमिना दिट्ठारम्मणा तण्हामानदिट्ठियो कथिता. विपस्सनाय पटिविपस्सनाकाले विय पच्छिमदिट्ठिया पुरिमदिट्ठिग्गहणकाले एवं होति.

सुक्कपक्खे रूपं नेतं ममाति रूपे तण्हामानदिट्ठिग्गाहा पटिक्खित्ता. वेदनादीसुपि एसेव नयो. समनुपस्सतीति इमस्स पन पदस्स तण्हासमनुपस्सना मानसमनुपस्सना दिट्ठिसमनुपस्सना ञाणसमनुपस्सनाति चतस्सो समनुपस्सनाति अत्थो. ता कण्हपक्खे तिस्सन्नं समनुपस्सनानं, सुक्कपक्खे ञाणसमनुपस्सनाय वसेन वेदितब्बा. असति न परितस्सतीति अविज्जमाने भयपरितस्सनाय तण्हापरितस्सनाय वा न परितस्सति. इमिना भगवा अज्झत्तक्खन्धविनासे अपरितस्समानं खीणासवं दस्सेन्तो देसनं मत्थकं पापेसि.

२४२. एवं वुत्ते अञ्ञतरो भिक्खूति एवं भगवता वुत्ते अञ्ञतरो अनुसन्धिकुसलो भिक्खु – ‘‘भगवता अज्झत्तक्खन्धविनासे अपरितस्सन्तं खीणासवं दस्सेत्वा देसना निट्ठापिता, अज्झत्तं अपरितस्सन्ते खो पन सति अज्झत्तं परितस्सकेन बहिद्धा परिक्खारविनासे परितस्सकेन अपरितस्सकेन चापि भवितब्बं. इति इमेहि चतूहि कारणेहि अयं पञ्हो पुच्छितब्बो’’ति चिन्तेत्वा एकंसं चीवरं कत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह भगवन्तं एतदवोच. बहिद्धा असतीति बहिद्धा परिक्खारविनासे. अहु वत मेति अहोसि वत मे भद्दकं यानं वाहनं हिरञ्ञं सुवण्णन्ति अत्थो. तं वत मे नत्थीति तं वत इदानि मय्हं नत्थि, राजूहि वा चोरेहि वा हटं, अग्गिना वा दड्ढं, उदकेन वा वुळ्हं, परिभोगेन वा जिण्णं. सिया वत मेति भवेय्य वत मय्हं यानं वाहनं हिरञ्ञं सुवण्णं सालि वीहि यवो गोधुमो. तं वताहं न लभामीति तमहं अलभमानो तदनुच्छविकं कम्मं अकत्वा निसिन्नत्ता इदानि न लभामीति सोचति, अयं अगारियसोचना, अनगारियस्स पत्तचीवरादीनं वसेन वेदितब्बा.

अपरितस्सनावारे न एवं होतीति येहि किलेसेहि एवं भवेय्य, तेसं पहीनत्ता न एवं होति. दिट्ठिट्ठानाधिट्ठानपरियुट्ठानाभिनिवेसानुसयानन्ति दिट्ठीनञ्च दिट्ठिट्ठानानञ्च दिट्ठाधिट्ठानानञ्च दिट्ठिपरियुट्ठानानञ्च अभिनिवेसानुसयानञ्च. सब्बसङ्खारसमथायाति निब्बानत्थाय. निब्बानञ्हि आगम्म सब्बसङ्खाराइञ्जितानि, सब्बसङ्खारचलनानि सब्बसङ्खारविप्फन्दितानि सम्मन्ति वूपसम्मन्ति, तस्मा तं, ‘‘सब्बसङ्खारसमथो’’ति वुच्चति. तदेव च आगम्म खन्धूपधि किलेसूपधि अभिसङ्खारूपधि, पञ्चकामगुणूपधीति इमे उपधयो पटिनिस्सज्जियन्ति, तण्हा खीयति विरज्जति निरुज्झति, तस्मा तं, ‘‘सब्बूपधिपटिनिस्सग्गो तण्हाक्खयो विरागो निरोधो’’ति वुच्चति. निब्बानायाति अयं पनस्स सरूपनिद्देसो, इति सब्बेहेव इमेहि पदेहि निब्बानस्स सच्छिकिरियत्थाय धम्मं देसेन्तस्साति अयमत्थो दीपितो. तस्सेवं होतीति तस्स दिट्ठिगतिकस्स उच्छिज्जिस्सामि नामस्सु, विनस्सिस्सामि नामस्सु, नास्सु नाम भविस्सामीति एवं होति. दिट्ठिगतिकस्स हि तिलक्खणं आरोपेत्वा सुञ्ञतापटिसंयुत्तं कत्वा देसियमानं धम्मं सुणन्तस्स तासो उप्पज्जति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘तासो हेसो, भिक्खवे, असुतवतो पुथुज्जनस्स नो चस्सं, नो च मे सिया’’ति (सं. नि. ३.५५).

२४३. एत्तावता बहिद्धापरिक्खारविनासे तस्सनकस्स च नोतस्सनकस्स च अज्झत्तक्खन्धविनासे तस्सनकस्स च नोतस्सनकस्स चाति इमेसं वसेन चतुक्कोटिका सुञ्ञता कथिता. इदानि बहिद्धा परिक्खारं परिग्गहं नाम कत्वा, वीसतिवत्थुकं सक्कायदिट्ठिं अत्तवादुपादानं नाम कत्वा, सक्कायदिट्ठिपमुखा द्वासट्ठि दिट्ठियो दिट्ठिनिस्सयं नाम कत्वा तिकोटिकं सुञ्ञतं दस्सेतुं तं, भिक्खवे, परिग्गहन्तिआदिमाह. तत्थ परिग्गहन्ति बहिद्धा परिक्खारं. परिग्गण्हेय्याथाति यथा विञ्ञू मनुस्सो परिग्गण्हेय्य. अहम्पि खो तं, भिक्खवेति, भिक्खवे, तुम्हेपि न पस्सथ, अहम्पि न पस्सामि, इति एवरूपो परिग्गहो नत्थीति दस्सेति. एवं सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.

२४४. एवं तिकोटिकं सुञ्ञतं दस्सेत्वा इदानि अज्झत्तक्खन्धे अत्ताति बहिद्धा परिक्खारे अत्तनियन्ति कत्वा द्विकोटिकं दस्सेन्तो अत्तनि वा, भिक्खवे, सतीतिआदिमाह. तत्थ अयं सङ्खेपत्थो, भिक्खवे, अत्तनि वा सति इदं मे परिक्खारजातं अत्तनियन्ति अस्स, अत्तनियेव वा परिक्खारे सति अयं मे अत्ता इमस्स परिक्खारस्स सामीति, एवं अहन्ति. सति ममाति, ममाति सति अहन्ति युत्तं भवेय्य. सच्चतोति भूततो, थेततोति तथतो थिरतो वा.

इदानि इमे पञ्चक्खन्धे अनिच्चं दुक्खं अनत्ताति एवं तिपरिवट्टवसेन अग्गण्हन्तो अयं अरिट्ठो विय मय्हं सासने कललं कचवरं पक्खिपतीति दस्सेन्तो तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, रूपं निच्चं वातिआदिमाह. तत्थ अनिच्चं, भन्तेति, भन्ते, यस्मा हुत्वा न होति, तस्मा अनिच्चं. उप्पादवयवत्तितो विपरिणामतावकालिकनिच्चपटिक्खेपट्ठेन वाति चतूहि कारणेहि अनिच्चं. दुक्खं, भन्तेति, भन्ते, पटिपीळनाकारेन दुक्खं, सन्तापदुक्खमदुक्खवत्थुकसुखपटिक्खेपट्ठेन वाति चतूहि कारणेहि दुक्खं. विपरिणामधम्मन्ति भवसङ्कन्तिउपगमनसभावं पकतिभावविजहनसभावं. कल्लं नु तं समनुपस्सितुं एतं मम, एसोहमस्मि, एसो मे अत्ताति युत्तं नु खो तं इमेसं तिण्णं तण्हामानदिट्ठिग्गाहानं वसेन अहं ममाति एवं गहेतुं. नो हेतं, भन्तेति इमिना ते भिक्खू अवसवत्तनाकारेन रूपं, भन्ते, अनत्ताति पटिजानन्ति. सुञ्ञअस्सामिकअनिस्सरअत्तपटिक्खेपट्ठेन वाति चतूहि कारणेहि अनत्ता.

भगवा हि कत्थचि अनिच्चवसेन अनत्तत्तं दस्सेति, कत्थचि दुक्खवसेन, कत्थचि उभयवसेन. ‘‘चक्खु अत्ताति यो वदेय्य, तं न उपपज्जति, चक्खुस्स उप्पादोपि वयोपि पञ्ञायति. यस्स खो पन उप्पादोपि वयोपि पञ्ञायति, अत्ता मे उप्पज्जति च वेति चाति इच्चस्स एवमागतं होति, तस्मा तं न उपपज्जति चक्खु अत्ताति यो वदेय्य, इति चक्खु अनत्ता’’ति (म. नि. ३.४२२) इमस्मिञ्हि छछक्कसुत्ते अनिच्चवसेन अनत्ततं दस्सेति. ‘‘रूपञ्च हिदं, भिक्खवे, अत्ता अभविस्स, नयिदं रूपं आबाधाय संवत्तेय्य, लब्भेथ च रूपे ‘एवं मे रूपं होतु, एवं मे रूपं मा अहोसी’ति. यस्मा च खो, भिक्खवे, रूपं अनत्ता, तस्मा रूपं आबाधाय संवत्तति, न च लब्भति रूपे ‘एवं मे रूपं होतु, एवं मे रूपं मा अहोसी’’’ति (महाव. २०; सं. नि. ३.५९) इमस्मिं अनत्तलक्खणसुत्ते दुक्खवसेन अनत्ततं दस्सेति. ‘‘रूपं, भिक्खवे, अनिच्चं, यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता, यदनत्ता तं ‘नेतं मम, नेसोहमस्मि, न मेसो अत्ता’ति एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दट्ठब्ब’’न्ति (सं. नि. ३.७६) इमस्मिं अरहत्तसुत्ते उभयवसेन अनत्ततं दस्सेति. कस्मा? अनिच्चं दुक्खञ्च पाकटं. अनत्ताति न पाकटं.

परिभोगभाजनादीसु हि भिन्नेसु अहो अनिच्चन्ति वदन्ति, अहो अनत्ताति वत्ता नाम नत्थि. सरीरे गण्डपिळकादीसु वा उट्ठितासु कण्टकेन वा विद्धा अहो दुक्खन्ति वदन्ति, अहो अनत्ताति पन वत्ता नाम नत्थि. कस्मा? इदञ्हि अनत्तलक्खणं नाम अविभूतं दुद्दसं दुप्पञ्ञापनं. तेन तं भगवा अनिच्चवसेन वा दुक्खवसेन वा उभयवसेन वा दस्सेति. तयिदं इमस्मिम्पि तेपरिवट्टे अनिच्चदुक्खवसेनेव दस्सितं. वेदनादीसुपि एसेव नयो.

तस्मा तिह, भिक्खवेति, भिक्खवे, यस्मा एतरहि अञ्ञदापि रूपं अनिच्चं दुक्खं अनत्ता, तस्माति अत्थो. यंकिञ्चि रूपन्तिआदीनि विसुद्धिमग्गे खन्धनिद्देसे वित्थारितानेव.

२४५. निब्बिन्दतीति उक्कण्ठति. एत्थ च निब्बिदाति वुट्ठानगामिनीविपस्सना अधिप्पेता. वुट्ठानगामिनीविपस्सनाय हि बहूनि नामानि. एसा हि कत्थचि सञ्ञग्गन्ति वुत्ता. कत्थचि धम्मट्ठितिञाणन्ति. कत्थचि पारिसुद्धिपधानियङ्गन्ति. कत्थचि पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धीति. कत्थचि तम्मयतापरियादानन्ति. कत्थचि तीहि नामेहि. कत्थचि द्वीहीति.

तत्थ पोट्ठपादसुत्ते ताव ‘‘सञ्ञा खो, पोट्ठपाद, पठमं उप्पज्जति, पच्छा ञाण’’न्ति (दी. नि. १.४१६) एवं सञ्ञग्गन्ति वुत्ता. सुसिमसुत्ते ‘‘पुब्बे खो, सुसिम, धम्मट्ठितिञाणं, पच्छा निब्बाने ञाण’’न्ति (सं. नि. २.७०) एवं धम्मट्ठितिञाणन्ति वुत्ता. दसुत्तरसुत्ते ‘‘पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धिपधानियङ्ग’’न्ति (दी. नि. ३.३५९) एवं पारिसुद्धिपदानियङ्गन्ति वुत्ता. रथविनीते ‘‘किं नु खो, आवुसो, पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धत्थं भगवति ब्रह्मचरियं वुस्सती’’ति (म. नि. १.२५७) एवं पटिपदाञाणदस्सनविसुद्धीति वुत्ता. सळायतनविभङ्गे ‘‘अतम्मयतं, भिक्खवे, निस्साय अतम्मयतं आगम्म यायं उपेक्खा नानत्ता नानत्तसिता, तं अभिनिवज्जेत्वा यायं उपेक्खा एकत्ता एकत्तसिता, तं निस्साय तं आगम्म एवमेतिस्सा पहानं होति, एवमेतिस्सा समतिक्कमो होती’’ति (दी. नि. ३.३१०) एवं तम्मयतापरियादानन्ति वुत्ता. पटिसम्भिदामग्गे ‘‘या च मुञ्चितुकम्यता, या च पटिसङ्खानुपस्सना, या च सङ्खारुपेक्खा, इमे धम्मा एकत्था ब्यञ्जनमेव नान’’न्ति (पटि. म. १.५४) एवं तीहि नामेहि वुत्ता. पट्ठाने ‘‘अनुलोमं गोत्रभुस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो, अनुलोमं वोदानस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’’ति (पट्ठा. १.१.४१७) एवं द्वीहि नामेहि वुत्ता. इमस्मिं पन अलगद्दसुत्ते निब्बिन्दतीति निब्बिदानामेन आगता.

निब्बिदा विरज्जतीति एत्थ विरागोति मग्गो विरागा विमुच्चतीति एत्थ विरागेन मग्गेन विमुच्चतीति फलं कथितं. विमुत्तस्मिं विमुत्तमिति ञाणं होतीति इध पच्चवेक्खणा कथिता.

एवं विमुत्तचित्तं महाखीणासवं दस्सेत्वा इदानि तस्स यथाभूतेहि पञ्चहि कारणेहि नामं गण्हन्तो अयं वुच्चति, भिक्खवेतिआदिमाह. अविज्जाति वट्टमूलिका अविज्जा. अयञ्हि दुरुक्खिपनट्ठेन पलिघोति वुच्चति. तेनेस तस्स उक्खित्तत्ता उक्खित्तपलिघोति वुत्तो. तालावत्थुकताति सीसच्छिन्नतालो विय कता, समूलं वा तालं उद्धरित्वा तालस्स वत्थु विय कता, यथा तस्मिं वत्थुस्मिं पुन सो तालो न पञ्ञायति, एवं पुन अपञ्ञत्तिभावं नीताति अत्थो. पोनोब्भविकोति पुनब्भवदायको. जातिसंसारोतिआदीसु जायनवसेन चेव संसरणवसेन च एवं लद्धनामानं पुनब्भवखन्धानं पच्चयो कम्माभिसङ्खारो. सो हि पुनप्पुनं उप्पत्तिकरणवसेन परिक्खिपित्वा ठितत्ता परिक्खाति वुच्चति, तेनेस तस्सा संकिण्णत्ता विकिण्णत्ता संकिण्णपरिक्खोति वुत्तो. तण्हाति वट्टमूलिका तण्हा. अयञ्हि गम्भीरानुगतट्ठेन एसिकाति वुच्चति. तेनेस तस्सा अब्बूळ्हत्ता लुञ्चित्वा छड्डितत्ता अब्बूळ्हेसिकोति वुत्तो. ओरम्भागियानीति ओरं भजनकानि कामभवे उपपत्तिपच्चयानि. एतानि हि कवाटं विय नगरद्वारं चित्तं पिदहित्वा ठितत्ता अग्गळाति वुच्चन्ति. तेनेस तेसं निराकतत्ता भिन्नत्ता निरग्गळोति वुत्तो. अरियोति निक्किलेसो परिसुद्धो. पन्नद्धजोति पतितमानद्धजो. पन्नभारोति खन्धभारकिलेसभारअभिसङ्खारभारपञ्चकामगुणभारा पन्ना ओरोहिता अस्साति पन्नभारो. अपिच इध मानभारस्सेव ओरोपितत्ता पन्नभारोति अधिप्पेतो. विसंयुत्तोति चतूहि योगेहि सब्बकिलेसेहि च विसंयुत्तो. इध पन मानसंयोगेनेव विसंयुत्तत्ता विसंयुत्तोति अधिप्पेतो. अस्मिमानोति रूपे अस्मीति मानो, वेदनाय… सञ्ञाय… सङ्खारेसु… विञ्ञाणे अस्मीति मानो.

एत्तावता भगवता मग्गेन किलेसे खेपेत्वा निरोधसयनवरगतस्स निब्बानारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेत्वा विहरतो खीणासवस्स कालो दस्सितो. यथा हि द्वे नगरानि एकं चोरनगरं, एकं खेमनगरं. अथ एकस्स महायोधस्स एवं भवेय्य – ‘‘याविमं चोरनगरं तिट्ठति, ताव खेमनगरं भयतो न मुच्चति, चोरनगरं अनगरं करिस्सामी’’ति सन्नाहं कत्वा खग्गं गहेत्वा चोरनगरं उपसङ्कमित्वा नगरद्वारे उस्सापिते एसिकत्थम्भे खग्गेन छिन्दित्वा सद्वारबाहकं कवाटं छिन्दित्वा पलिघं उक्खिपित्वा पाकारं भिन्दन्तो परिक्खं संकिरित्वा नगरसोभनत्थाय उस्सिते धजे पातेत्वा नगरं अग्गिना झापेत्वा खेमनगरं पविसित्वा पासादं अभिरुय्ह ञातिगणपरिवुतो सुरसभोजनं भुञ्जेय्य, एवं चोरनगरं विय सक्कायो, खेमनगरं विय निब्बानं, महायोधो विय योगावचरो. तस्सेवं होति, ‘‘याव सक्कायवट्टं वत्तति, ताव द्वत्तिंसकम्मकारणअट्ठनवुतिरोगपञ्चवीसतिमहाभयेहि परिमुच्चनं नत्थी’’ति. सो महायोधो विय सन्नाहं सीलसन्नाहं कत्वा, पञ्ञाखग्गं गहेत्वा खग्गेन एसिकत्थम्भे विय अरहत्तमग्गेन तण्हेसिकं लुञ्चित्वा, सो योधो सद्वारबाहकं नगरकवाटं विय पञ्चोरम्भागियसंयोजनग्गळं उग्घाटेत्वा, सो योधो पलिघं विय, अविज्जापलिघं उक्खिपित्वा, सो योधो पाकारं भिन्दन्तो परिक्खं विय कम्माभिसङ्खारं भिन्दन्तो जातिसंसारपरिक्खं संकिरित्वा, सो योधो नगरसोभनत्थाय उस्सापिते धजे विय मानद्धजे पातेत्वा सक्कायनगरं झापेत्वा, सो योधो खेमनगरे उपरिपासादे सुरसभोजनं विय किलेसनिब्बानं नगरं पविसित्वा अमतनिरोधारम्मणं फलसमापत्तिसुखं अनुभवमानो कालं वीतिनामेति.

२४६. इदानि एवं विमुत्तचित्तस्स खीणासवस्स परेहि अनधिगमनीयविञ्ञाणतं दस्सेन्तो एवं विमुत्तचित्तं खोतिआदिमाह. तत्थ अन्वेसन्ति अन्वेसन्ता गवेसन्ता. इदं निस्सितन्ति इदं नाम निस्सितं. तथागतस्साति एत्थ सत्तोपि तथागतोति अधिप्पेतो, उत्तमपुग्गलो खीणासवोपि. अननुविज्जोति असंविज्जमानो वा अविन्देय्यो वा. तथागतोति हि सत्ते गहिते असंविज्जमानोति अत्थो वट्टति, खीणासवे गहिते अविन्देय्योति अत्थो वट्टति.

तत्थ पुरिमनये अयमधिप्पायो – भिक्खवे, अहं दिट्ठेव धम्मे धरमानकंयेव खीणासवं तथागतो सत्तो पुग्गलोति न पञ्ञपेमि. अप्पटिसन्धिकं पन परिनिब्बुतं खीणासवं सत्तोति वा पुग्गलोति वा किं पञ्ञपेस्सामि? अननुविज्जो तथागतो. न हि परमत्थतो सत्तो नाम कोचि अत्थि, तस्स अविज्जमानस्स इदं निस्सितं विञ्ञाणन्ति अन्वेसन्तापि किं अधिगच्छिस्सन्ति? कथं पटिलभिस्सन्तीति अत्थो. दुतियनये अयमधिप्पायो – भिक्खवे, अहं दिट्ठेव धम्मे धरमानकंयेव खीणासवं विञ्ञाणवसेन इन्दादीहि अविन्दियं वदामि. न हि सइन्दा देवा सब्रह्मका सपजापतिका अन्वेसन्तापि खीणासवस्स विपस्सनाचित्तं वा मग्गचित्तं वा फलचित्तं वा, इदं नाम आरम्मणं निस्साय वत्ततीति जानितुं सक्कोन्ति. ते अप्पटिसन्धिकस्स परिनिब्बुतस्स किं जानिस्सन्तीति?

असताति असन्तेन. तुच्छाति तुच्छकेन. मुसाति मुसावादेन. अभूतेनाति यं नत्थि, तेन. अब्भाचिक्खन्तीति अभिआचिक्खन्ति, अभिभवित्वा वदन्ति. वेनयिकोति विनयति विनासेतीति विनयो, सो एव वेनयिको, सत्तविनासकोति अधिप्पायो. यथा चाहं न, भिक्खवेति, भिक्खवे, येन वाकारेन अहं न सत्तविनासको. यथा चाहं न वदामीति येन वा कारणेन अहं सत्तविनासं न पञ्ञपेमि. इदं वुत्तं होति – यथाहं न सत्तविनासको, यथा च न सत्तविनासं पञ्ञपेमि, तथा मं ते भोन्तो समणब्राह्मणा ‘‘वेनयिको समणो गोतमो’’ति वदन्ता सत्तविनासको समणो गोतमोति च, ‘‘सतो सत्तस्स उच्छेदं विनासं विभवं पञ्ञपेती’’ति वदन्ता सत्तविनासं पञ्ञपेतीति च असता तुच्छा मुसा अभूतेन अब्भाचिक्खन्तीति.

पुब्बे चाति पुब्बे महाबोधिमण्डम्हियेव च. एतरहि चाति एतरहि धम्मदेसनायञ्च. दुक्खञ्चेव पञ्ञपेमि, दुक्खस्स च निरोधन्ति धम्मचक्कं अप्पवत्तेत्वा बोधिमण्डे विहरन्तोपि धम्मचक्कप्पवत्तनतो पट्ठाय धम्मं देसेन्तोपि चतुसच्चमेव पञ्ञपेमीति अत्थो. एत्थ हि दुक्खग्गहणेन तस्स मूलभूतो समुदयो, निरोधग्गहणेन तंसम्पापको मग्गो गहितोव होतीति वेदितब्बो. तत्र चेति तस्मिं चतुसच्चप्पकासने. परेति सच्चानि आजानितुं पटिविज्झितुं असमत्थपुग्गला. अक्कोसन्तीति दसहि अक्कोसवत्थूहि अक्कोसन्ति. परिभासन्तीति वाचाय परिभासन्ति. रोसेन्ति विहेसेन्तीति रोसेस्साम विहेसेस्सामाति अधिप्पायेन घट्टेन्ति दुक्खापेन्ति. तत्राति तेसु अक्कोसादीसु, तेसु वा परपुग्गलेसु. आघातोति कोपो. अप्पच्चयोति दोमनस्सं. अनभिरद्धीति अतुट्ठि.

तत्र चेति चतुसच्चप्पकासनेयेव. परेति चतुसच्चप्पकासनं आजानितुं पटिविज्झितुं समत्थपुग्गला. आनन्दोति आनन्दपीति. उप्पिलावितत्तन्ति उप्पिलापनपीति. तत्र चेति चतुसच्चप्पकासनम्हियेव. तत्राति सक्कारादीसु. यं खो इदं पुब्बे परिञ्ञातन्ति इदं खन्धपञ्चकं पुब्बे बोधिमण्डे तीहि परिञ्ञाहि परिञ्ञातं. तत्थमेति तस्मिं खन्धपञ्चके इमे. किं वुत्तं होति? तत्रापि तथागतस्स इमे सक्कारा मयि करीयन्तीति वा अहं एते अनुभवामीति वा न होति. पुब्बे परिञ्ञातक्खन्धपञ्चकंयेव एते सक्कारे अनुभोतीति एत्तकमेव होतीति. तस्माति यस्मा सच्चानि पटिविज्झितुं असमत्था तथागतम्पि अक्कोसन्ति, तस्मा. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

२४७. तस्मा तिह, भिक्खवे, यं न तुम्हाकन्ति यस्मा अत्तनियेपि छन्दरागप्पहानं दीघरत्तं हिताय सुखाय संवत्तति, तस्मा यं न तुम्हाकं, तं पजहथाति अत्थो. यथापच्चयं वा करेय्याति यथा यथा इच्छेय्य तथा तथा करेय्य. न हि नो एतं, भन्ते, अत्ता वाति, भन्ते, एतं तिणकट्ठसाखापलासं अम्हाकं नेव अत्ता न अम्हाकं रूपं न विञ्ञाणन्ति वदन्ति. अत्तनियं वाति अम्हाकं चीवरादिपरिक्खारोपि न होतीति अत्थो. एवमेव खो, भिक्खवे, यं न तुम्हाकं तं पजहथाति भगवा, खन्धपञ्चकंयेव न तुम्हाकन्ति दस्सेत्वा पजहापेति, तञ्च खो न उप्पाटेत्वा, लुञ्चित्वा वा. छन्दरागविनयेन पनेतं पजहापेति.

२४८. एवं स्वाक्खातोति एत्थ तिपरिवट्टतो पट्ठाय याव इमं ठानं आहरितुम्पि वट्टति, पटिलोमेन पेममत्तकेन सग्गपरायणतो पट्ठाय याव इमं ठानं आहरितुम्पि वट्टति. स्वाक्खातोति सुकथितो. सुकथितत्ता एव उत्तानो विवटो पकासितो. छिन्नपिलोतिकोति पिलोतिका वुच्चति छिन्नं भिन्नं तत्थ तत्थ सिब्बितं गण्ठिकतं जिण्णं वत्थं, तं यस्स नत्थि, अट्ठहत्थं वा नवहत्थं वा अहतसाटकं निवत्थो, सो छिन्नपिलोतिको नाम. अयम्पि धम्मो तादिसो, न हेत्थ कोहञ्ञादिवसेन छिन्नभिन्नसिब्बितगण्ठिकतभावो अत्थि. अपिच कचवरो पिलोतिकोति वुच्चति. इमस्मिञ्च सासने समणकचवरं नाम पतिट्ठातुं न लभति. तेनेवाह –

‘‘कारण्डवं निद्धमथ, कसम्बुञ्चापकस्सथ;

ततो पलापे वाहेथ, अस्समणे समणमानिने.

निद्धमित्वान पापिच्छे, पापआचारगोचरे;

सुद्धा सुद्धेहि संवासं, कप्पयव्हो पतिस्सता;

ततो समग्गा निपका, दुक्खस्सन्तं करिस्सथा’’ति. (सु. नि. २८३-२८५);

इति समणकचवरस्स छिन्नत्तापि अयं धम्मो छिन्नपिलोतिको नाम होति. वट्टं तेसं नत्थि पञ्ञापनायाति तेसं वट्टं अपञ्ञत्तिभावं गतं निप्पञ्ञत्तिकं जातं. एवरूपो महाखीणासवो एवं स्वाक्खाते सासनेयेव उप्पज्जति. यथा च खीणासवो, एवं अनागामिआदयोपि.

तत्थ धम्मानुसारिनो सद्धानुसारिनोति इमे द्वे सोतापत्तिमग्गट्ठा होन्ति. यथाह – ‘‘कतमो च पुग्गलो धम्मानुसारी? यस्स पुग्गलस्स सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स पञ्ञिन्द्रियं अधिमत्तं होति, पञ्ञावाहिं पञ्ञापुब्बङ्गमं अरियमग्गं भावेति. अयं वुच्चति पुग्गलो धम्मानुसारी. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो पुग्गलो धम्मानुसारी, फले ठितो दिट्ठिप्पत्तो. कतमो च पुग्गलो सद्धानुसारी? यस्स पुग्गलस्स सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नस्स सद्धिन्द्रियं अधिमत्तं होति, सद्धावाहिं सद्धापुब्बङ्गमं अरियमग्गं भावेति. अयं वुच्चति पुग्गलो सद्धानुसारी. सोतापत्तिफलसच्छिकिरियाय पटिपन्नो पुग्गलो सद्धानुसारी, फले ठितो सद्धाविमुत्तो’’ति (पु. प. ३०). येसं मयि सद्धामत्तं पेममत्तन्ति इमिना येसं अञ्ञो अरियधम्मो नत्थि, तथागते पन सद्धामत्तं पेममत्तमेव होति. ते विपस्सकपुग्गला अधिप्पेता. विपस्सकभिक्खूनञ्हि एवं विपस्सनं पट्ठपेत्वा निसिन्नानं दसबले एका सद्धा एकं पेमं उप्पज्जति. ताय सद्धाय तेन पेमेन हत्थे गहेत्वा सग्गे ठपिता विय होन्ति, नियतगतिका किर एते. पोराणकत्थेरा पन एवरूपं भिक्खुं चूळसोतापन्नोति वदन्ति. सेसं सब्बत्थ उत्तानत्थमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

अलगद्दूपमसुत्तवण्णना निट्ठिता.

३. वम्मिकसुत्तवण्णना

२४९. एवं मे सुतन्ति वम्मिकसुत्तं. तत्थ आयस्माति पियवचनमेतं. कुमारकस्सपोति तस्स नामं. कुमारकाले पब्बजितत्ता पन भगवता, ‘‘कस्सपं पक्कोसथ, इदं फलं वा खादनीयं वा कस्सपस्स देथा’’ति वुत्ते, कतरस्स कस्सपस्साति कुमारकस्सपस्साति एवं गहितनामत्ता ततो पट्ठाय वुड्ढकालेपि ‘‘कुमारकस्सपो’’ त्वेव वुच्चति. अपिच रञ्ञा पोसावनिकपुत्तत्तापि तं ‘‘कुमारकस्सपो’’ति सञ्जानिंसु. अयं पनस्स पुब्बयोगतो पट्ठाय आविभावकथा –

थेरो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले सेट्ठिपुत्तो अहोसि. अथेकदिवसं भगवन्तं चित्रकथिं एकं अत्तनो सावकं ठानन्तरे ठपेन्तं दिस्वा भगवतो सत्ताहं दानं दत्वा, ‘‘अहम्पि भगवा अनागते एकस्स बुद्धस्स अयं थेरो विय चित्रकथी सावको भवेय्य’’न्ति पत्थनं कत्वा पुञ्ञानि करोन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा विसेसं निब्बत्तेतुं नासक्खि.

तदा किर परिनिब्बुतस्स भगवतो सासने ओसक्कन्ते पञ्च भिक्खू निस्सेणिं बन्धित्वा पब्बतं अभिरुय्ह समणधम्मं अकंसु. सङ्घत्थेरो ततियदिवसे अरहत्तं पत्तो. अनुथेरो चतुत्थदिवसे अनागामी अहोसि. इतरे तयो विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्ता देवलोके निब्बत्तिंसु. तेसं एकं बुद्धन्तरं देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभोन्तानं एको तक्कसिलायं राजकुले निब्बत्तित्वा पुक्कुसाति नाम राजा हुत्वा भगवन्तं उद्दिस्स पब्बजित्वा राजगहं गच्छन्तो कुम्भकारसालायं भगवतो धम्मदेसनं सुत्वा अनागामिफलं पत्तो. एको एकस्मिं समुद्दपट्टने कुलघरे निब्बत्तित्वा नावं आरुय्ह भिन्ननावो दारुचीरानि निवासेत्वा लाभसम्पत्तिं पत्तो, ‘‘अहं अरहा’’ति चित्तं उप्पादेत्वा, ‘‘न त्वं अरहा, गच्छ सत्थारं पञ्हं पुच्छा’’ति अत्थकामाय देवताय चोदितो तथा कत्वा अरहत्तफलं पत्तो.

एको राजगहे एकिस्सा कुलदारिकाय कुच्छिम्हि उप्पन्नो. सा च पठमं मातापितरो याचित्वा पब्बज्जं अलभमाना कुलघरं गता गब्भसण्ठितम्पि अजानन्ती सामिकं आराधेत्वा तेन अनुञ्ञाता भिक्खुनीसु पब्बजिता. तस्सा गब्भिनिनिमित्तं दिस्वा भिक्खुनियो देवदत्तं पुच्छिंसु, सो ‘‘अस्समणी’’ति आह. दसबलं पुच्छिंसु, सत्था उपालित्थेरं पटिच्छापेसि. थेरो सावत्थिनगरवासीनि कुलानि विसाखञ्च उपासिकं पक्कोसापेत्वा सोधेन्तो, – ‘‘पुरे लद्धो गब्भो, पब्बज्जा अरोगा’’ति आह. सत्था ‘‘सुविनिच्छितं अधिकरण’’न्ति थेरस्स साधुकारं अदासि. सा भिक्खुनी सुवण्णबिम्बसदिसं पुत्तं विजायि, तं गहेत्वा राजा पसेनदि कोसलो पोसापेसि. ‘‘कस्सपो’’ति चस्स नामं कत्वा अपरभागे अलङ्करित्वा सत्थु सन्तिकं नेत्वा पब्बाजेसि. इति रञ्ञो पोसावनिकपुत्तत्तापि तं ‘‘कुमारकस्सपो’’ति सञ्जानिंसूति.

अन्धवनेति एवंनामके वने. तं किर वनं द्विन्नं बुद्धानं काले अविजहितनामं अन्धवनंत्वेव पञ्ञायति. तत्रायं पञ्ञत्तिविभावना – अप्पायुकबुद्धानञ्हि सरीरधातु न एकग्घना होति. अधिट्ठानानुभावेन विप्पकिरियति. तेनेव अम्हाकम्पि भगवा, – ‘‘अहं न चिरट्ठितिको, अप्पकेहि सत्तेहि अहं दिट्ठो, येहि न दिट्ठो, तेव बहुतरा, ते मे धातुयो आदाय तत्थ तत्थ पूजेन्ता सग्गपरायणा भविस्सन्ती’’ति परिनिब्बानकाले, ‘‘अत्तनो सरीरं विप्पकिरियतू’’ति अधिट्ठासि. दीघायुकबुद्धानं पन सुवण्णक्खन्धो विय एकग्घनं धातुसरीरं तिट्ठति.

कस्सपस्सापि भगवतो तथेव अट्ठासि. ततो महाजना सन्निपतित्वा, ‘‘धातुयो एकग्घना न सक्का वियोजेतुं, किं करिस्सामा’’ति सम्मन्तयित्वा एकग्घनमेव चेतियं करिस्साम, कित्तकं पन होतु तन्ति आहंसु. एके सत्तयोजनियन्ति आहंसु. एतं अतिमहन्तं, अनागते जग्गितुं न सक्का, छयोजनं होतु, पञ्चयोजनं… चतुयोजनं… तियोजनं… द्वियोजनं… एकयोजनं होतूति सन्निट्ठानं कत्वा इट्ठका कीदिसा होन्तूति बाहिरन्ते इट्ठका रत्तसुवण्णमया एकग्घना सतसहस्सग्घनिका होन्तु, अब्भन्तरिमन्ते पञ्ञाससहस्सग्घनिका. हरितालमनोसिलाहि मत्तिकाकिच्चं कयिरतु, तेलेन उदककिच्चन्ति निट्ठं गन्त्वा चत्तारि मुखानि चतुधा विभजिंसु. राजा एकं मुखं गण्हि, राजपुत्तो पथविन्दरकुमारो एकं, अमच्चानं जेट्ठको हुत्वा सेनापति एकं, जनपदानं जेट्ठको हुत्वा सेट्ठि एकं.

तत्थ धनसम्पन्नताय राजापि सुवण्णं नीहरापेत्वा अत्तना गहितमुखे कम्मं आरभि, उपराजापि, सेनापतिपि. सेट्ठिना गहितमुखे पन कम्मं ओलीयति. ततो यसोरतो नाम एको उपासको तेपिटको भाणको अनागामी अरियसावको, सो कम्मं ओलीयतीति ञत्वा पञ्च सकटसतानि योजापेत्वा जनपदं गन्त्वा ‘‘कस्सपसम्मासम्बुद्धो वीसतिवस्ससहस्सानि ठत्वा परिनिब्बुतो. तस्स योजनिकं रतनचेतियं कयिरति, यो यं दातुं उस्सहति सुवण्णं वा हिरञ्ञं वा सत्तरतनं वा हरितालं वा मनोसिलं वा, सो तं देतू’’ति समादपेसि. मनुस्सा अत्तनो अत्तनो थामेन हिरञ्ञसुवण्णादीनि अदंसु. असक्कोन्ता तेलतण्डुलादीनि देन्तियेव. उपासको तेलतण्डुलादीनि कम्मकारानं भत्तवेतनत्थं पहिणाति, अवसेसेहि सुवण्णं चेतापेत्वा पहिणाति, एवं सकलजम्बुदीपं अचरि.

चेतिये कम्मं निट्ठितन्ति चेतियट्ठानतो पण्णं पहिणिंसु – ‘‘निट्ठितं कम्मं आचरियो आगन्त्वा चेतियं वन्दतू’’ति. सोपि पण्णं पहिणि – ‘‘मया सकलजम्बुदीपो समादपितो, यं अत्थि, तं गहेत्वा कम्मं निट्ठापेन्तू’’ति. द्वेपि पण्णानि अन्तरामग्गे समागमिंसु. आचरियस्स पण्णतो पन चेतियट्ठानतो पण्णं पठमतरं आचरियस्स हत्थं अगमासि. सो पण्णं वाचेत्वा चेतियं वन्दिस्सामीति एककोव निक्खमि. अन्तरामग्गे अटवियं पञ्च चोरसतानि उट्ठहिंसु. तत्रेकच्चे तं दिस्वा इमिना सकलजम्बुदीपतो हिरञ्ञसुवण्णं सम्पिण्डितं, निधिकुम्भी नो पवट्टमाना आगताति अवसेसानं आरोचेत्वा तं अग्गहेसुं. कस्मा ताता, मं गण्हथाति? तया सकलजम्बुदीपतो सब्बं हिरञ्ञसुवण्णं सम्पिण्डितं, अम्हाकम्पि थोकं थोकं देहीति. किं तुम्हे न जानाथ, कस्सपो भगवा परिनिब्बुतो, तस्स योजनिकं रतनचेतियं कयिरति, तदत्थाय मया समादपितं, नो अत्तनो अत्थाय. तं तं लद्धलद्धट्ठानतो तत्थेव पेसितं, मय्हं पन निवत्थसाटकमत्तं ठपेत्वा अञ्ञं वित्तं काकणिकम्पि नत्थीति.

एके, ‘‘एवमेतं विस्सजेथ आचरिय’’न्ति आहंसु. एके, ‘‘अयं राजपूजितो अमच्चपूजितो, अम्हेसु कञ्चिदेव नगरवीथियं दिस्वा राजराजमहामत्तादीनं आरोचेत्वा अनयव्यसनं पापुणापेय्या’’ति आहंसु. उपासको, ‘‘ताता, नाहं एवं करिस्सामी’’ति आह. तञ्च खो तेसु कारुञ्ञेन, न अत्तनो जीवितनिकन्तिया. अथ तेसु गहेतब्बो विस्सज्जेतब्बोति विवदन्तेसु गहेतब्बोति लद्धिका एव बहुतरा हुत्वा जीविता वोरोपयिंसु.

तेसं बलवगुणे अरियसावके अपराधेन निब्बुतदीपसिखा विय अक्खीनि अन्तरधायिंसु. ते, ‘‘कहं भो चक्खु, कहं भो चक्खू’’ति विप्पलपन्ता एकच्चे ञातकेहि गेहं नीता. एकच्चे नोञातका अनाथाति तत्थेव अटवियं रुक्खमूले पण्णसालायं वसिंसु. अटविं आगतमनुस्सा कारुञ्ञेन तेसं तण्डुलं वा पुटभत्तं वा परिब्बयं वा देन्ति. दारुपण्णादीनं अत्थाय गन्त्वा आगता मनुस्सा कुहिं गतत्थाति वुत्ते अन्धवनं गतम्हाति वदन्ति. एवं द्विन्नम्पि बुद्धानं काले तं वनं अन्धवनंत्वेव पञ्ञायति. कस्सपबुद्धकाले पनेतं छड्डितजनपदे अटवि अहोसि. अम्हाकं भगवतो काले सावत्थिया अविदूरे जेतवनस्स पिट्ठिभागे पविवेककामानं कुलपुत्तानं वसनट्ठानं पधानघरं अहोसि, तत्थ आयस्मा कुमारकस्सपो तेन समयेन सेखपटिपदं पूरयमानो विहरति. तेन वुत्तं ‘‘अन्धवने विहरती’’ति.

अञ्ञतरा देवताति नामगोत्तवसेन अपाकटा एका देवताति अत्थो. ‘‘अभिजानाति नो, भन्ते, भगवा अहुञातञ्ञतरस्स महेसक्खस्स संखित्तेन तण्हासङ्खयविमुत्तिं भासिता’’ति (म. नि. १.३६५) एत्थ पन अभिञ्ञातो सक्कोपि देवराजा अञ्ञतरोति वुत्तो. देवताति च इदं देवानम्पि देवधीतानम्पि साधारणवचनं. इमस्मिं पनत्थे देवो अधिप्पेतो. अभिक्कन्ताय रत्तियाति एत्थ अभिक्कन्तसद्दो खयसुन्दराभिरूपअब्भनुमोदनादीसु दिस्सति. तत्थ – ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो, उद्दिसतु, भन्ते, भगवा भिक्खूनं पातिमोक्ख’’न्ति एवमादीसु (अ. नि. ८.२०) खये दिस्सति. ‘‘अयं इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अभिक्कन्ततरो च पणीततरो चा’’ति (अ. नि. ४.१००) एवमादीसु सुन्दरे.

‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;

अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति. (वि. व. ८५७) –

एवमादीसु अभिरूपे. ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतमा’’ति एवमादीसु (पारा. १५) अब्भनुमोदने. इध पन खये. तेन अभिक्कन्ताय रत्तियाति परिक्खीणाय रत्तियाति वुत्तं होति. तत्थायं देवपुत्तो मज्झिमयामसमनन्तरे आगतोति वेदितब्बो. अभिक्कन्तवण्णाति इध अभिक्कन्तसद्दो अभिरूपे. वण्णसद्दो पन छवि-थुति-कुलवग्गकारण-सण्ठानपमाणरूपायतनादीसु दिस्सति. तत्थ, ‘‘सुवण्णवण्णोसि भगवा’’ति एवमादीसु छविया. ‘‘कदा सञ्ञूळ्हा पन ते गहपति समणस्स गोतमस्स वण्णा’’ति (म. नि. २.७७) एवमादीसु थुतियं. ‘‘चत्तारोमे, भो गोतम, वण्णा’’ति एवमादीसु (दी. नि. ३.११५) कुलवग्गे. ‘‘अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.२३४) कारणे. ‘‘महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.१३८) सण्ठाने. ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’ति एवमादीसु (पारा. ६०२) पमाणे. ‘‘वण्णो गन्धो रसो ओजा’’ति एवमादीसु रूपायतने. सो इध छवियं दट्ठब्बो. तेन अभिक्कन्तवण्णाति अभिरूपछविइट्ठवण्णा, मनापवण्णाति वुत्तं होति. देवता हि मनुस्सलोकं आगच्छमाना पकतिवण्णं पकतिइद्धिं पजहित्वा ओळारिकं अत्तभावं कत्वा अतिरेकवण्णं अतिरेकइद्धिं मापेत्वा नटसमज्जादीनि गच्छन्ता मनुस्सा विय अभिसङ्खतेन कायेन आगच्छन्ति. अयम्पि देवपुत्तो तथेव आगतो. तेन वुत्तं ‘‘अभिक्कन्तवण्णा’’ति.

केवलकप्पन्ति एत्थ केवलसद्दो अनवसेस-येभूय्य-अब्यामिस्सानतिरेकदळ्हत्थ-विसंयोगादिअनेकत्थो. तथा हिस्स, ‘‘केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरिय’’न्ति (पारा. १) एवमादीसु अनवसेसत्तमत्थो. ‘‘केवलकप्पा च अङ्गमगधा पहूतं खादनीयं भोजनीयं आदाय उपसङ्कमिस्सन्ती’’ति एवमादीसु येभुय्यता. ‘‘केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति (विभ. २२५) एवमादीसु अब्यामिस्सता. ‘‘केवलं सद्धामत्तकं नून अयमायस्मा’’ति (महाव. २४४) एवमादीसु अनतिरेकता. ‘‘आयस्मतो अनुरुद्धस्स बाहियो नाम सद्धिविहारिको केवलकप्पं सङ्घभेदाय ठितो’’ति (अ. नि. ४.२४३) एवमादीसु दळ्हत्थता. ‘‘केवली वुसितवा उत्तमपुरिसोति वुच्चती’’ति (सं. नि. ३.५७) एवमादीसु विसंयोगो. इध पनस्स अनवसेसत्तमत्थोति अधिप्पेतो.

कप्पसद्दो पनायं अभिसद्दहन-वोहार-काल-पञ्ञत्ति- छेदन-विकप्प-लेस-समन्तभावादि-अनेकत्थो. तथा हिस्स, ‘‘ओकप्पनियमेतं भोतो गोतमस्स, यथा तं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति (म. नि. १.३८७) एवमादीसु अभिसद्दहनमत्थो. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितु’’न्ति (चूळव. २५०) एवमादीसु वोहारो. ‘‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’ति एवमादीसु (म. नि. १.३८७) कालो. ‘‘इच्चायस्मा कप्पो’’ति (सं. नि. ३.१२४) एवमादीसु पञ्ञत्ति. ‘‘अलङ्कता कप्पितकेसमस्सू’’ति (सं. नि. ४.३६५) एवमादीसु छेदनं. ‘‘कप्पति द्वङ्गुलकप्पो’’ति (चूळव. ४४६) एवमादीसु विकप्पो. ‘‘अत्थि कप्पो निपज्जितु’’न्ति (अ. नि. ८.८०) एवमादीसु लेसो. ‘‘केवलकप्पं वेळुवनं ओभासेत्वा’’ति (सं. नि. १.९४) एवमादीसु समन्तभावो. इध पनस्स समन्तभावो अत्थो अधिप्पेतो. तस्मा केवलकप्पं अन्धवनन्ति एत्थ अनवसेसं समन्ततो अन्धवनन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो.

ओभासेत्वाति वत्थालङ्कारसरीरसमुट्ठिताय आभाय फरित्वा, चन्दिमा विय च सूरियो विय च एकोभासं एकपज्जोतं करित्वाति अत्थो. एकमन्तं अट्ठासीति एकस्मिं अन्ते, एकस्मिं ओकासे अट्ठासि. एतदवोचाति एतं ‘‘भिक्खु भिक्खू’’तिआदिवचनमवोच. कस्मा पनायं अवन्दित्वा समणवोहारेनेव कथेतीति? समणसञ्ञासमुदाचारेनेव. एवं किरस्स अहोसि – ‘‘अयं अन्तरा कामावचरे वसि. अहं पन अस्मि ततो कालतो पट्ठाय ब्रह्मचारी’’ति समणसञ्ञावस्स समुदाचरति, तस्मा अवन्दित्वा समणवोहारेनेव कथेति. पुब्बसहायो किरेसो देवपुत्तो थेरस्स. कुतो पट्ठायाति? कस्सपसम्मासम्बुद्धकालतो पट्ठाय. यो हि पुब्बयोगे आगतेसु पञ्चसु सहायेसु अनुथेरो चतुत्थदिवसे अनागामी अहोसीति वुत्तो, अयं सो. तदा किर तेसु सङ्घत्थेरस्स अरहत्तेनेव सद्धिं अभिञ्ञा आगमिंसु. सो, ‘‘मय्हं किच्चं मत्थकं पत्त’’न्ति वेहासं उप्पतित्वा अनोतत्तदहे मुखं धोवित्वा उत्तरकुरुतो पिण्डपातं आदाय आगन्त्वा, ‘‘इमं, आवुसो, पिण्डपातं भुञ्जित्वा अप्पमत्ता समणधम्मं करोथा’’ति आह. इतरे आहंसु – ‘‘न, आवुसो, अम्हाकं एवं कतिका अत्थि – ‘यो पठमं विसेसं निब्बत्तेत्वा पिण्डपातं आहरति, तेनाभतं भुञ्जित्वा सेसेहि समणधम्मो कातब्बो’ति. तुम्हे अत्तनो उपनिस्सयेन किच्चं मत्थकं पापयित्थ. मयम्पि सचे नो उपनिस्सयो भविस्सति, किच्चं मत्थकं पापेस्साम. पपञ्चो एस अम्हाकं, गच्छथ तुम्हे’’ति. सो यथाफासुकं गन्त्वा आयुपरियोसाने परिनिब्बायि.

पुनदिवसे अनुथेरो अनागामिफलं सच्छकासि, तस्स अभिञ्ञायो आगमिंसु. सोपि तथेव पिण्डपातं आहरित्वा तेहि पटिक्खित्तो यथाफासुकं गन्त्वा आयुपरियोसाने सुद्धावासे निब्बत्ति. सो सुद्धावासे ठत्वा ते सहाये ओलोकेन्तो, एको तदाव परिनिब्बुतो, एको अधुना भगवतो सन्तिके अरियभूमिं पत्तो, एको लाभसक्कारं निस्साय, ‘‘अहं अरहा’’ति चित्तं उप्पादेत्वा सुप्पारकपट्टने वसतीति दिस्वा तं उपसङ्कमित्वा, ‘‘न त्वं अरहा, न अरहत्तमग्गं पटिपन्नो, गच्छ भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुणाही’’ति उय्योजेसि. सोपि अन्तरघरे भगवन्तं ओवादं याचित्वा, ‘‘तस्मा तिह ते बाहिय एवं सिक्खितब्बं दिट्ठे दिट्ठमत्तं होतू’’ति (उदा. १०) भगवता संखित्तेन ओवदितो अरियभूमिं सम्पापुणि.

ततो अञ्ञो एको अत्थि, सो कुहिन्ति ओलोकेन्तो अन्धवने सेक्खपटिपदं पूरयमानो विहरतीति दिस्वा चिन्तेसि – ‘‘सहायकस्स सन्तिके गमिस्सामीति, गच्छन्तेन पन तुच्छहत्थेन अगन्त्वा किञ्चि पण्णाकारं गहेत्वा गन्तुं वट्टति, सहायो खो पन मे निरामिसो पब्बतमत्थके वसन्तो मया आकासे ठत्वा दिन्नं पिण्डपातम्पि अपरिभुञ्जित्वा समणधम्मं अकासि, इदानि आमिसपण्णाकारं किं गण्हिस्सति? धम्मपण्णाकारं गहेत्वा गमिस्सामी’’ति ब्रह्मलोके ठितोव रतनावळिं गन्थेन्तो विय पन्नरस पञ्हे विभजित्वा तं धम्मपण्णाकारं आदाय आगन्त्वा सहायस्स अविदूरे ठत्वा अत्तनो समणसञ्ञासमुदाचारवसेन तं अनभिवादेत्वाव, ‘‘भिक्खु भिक्खू’’ति आलपित्वा अयं वम्मिकोतिआदिमाह. तत्थ तुरितालपनवसेन भिक्खु भिक्खूति आमेडितं वेदितब्बं. यथा वा एकनेव तिलकेन नलाटं न सोभति, तं परिवारेत्वा अञ्ञेसुपि दिन्नेसु फुल्लितमण्डितं विय सोभति, एवं एकेनेव पदेन वचनं न सोभति, परिवारिकपदेन सद्धिं फुल्लितमण्डितं विय सोभतीति तं परिवारिकपदवसेन वचनं फुल्लितमण्डितं विय करोन्तोपि एवमाह.

अयं वम्मिकोति पुरतो ठितो वम्मिको नाम नत्थि, देसनावसेन पन पुरतो ठितं दस्सेन्तो विय अयन्ति आह. लङ्गिन्ति सत्थं आदाय खणन्तो पलिघं अद्दस. उक्खिप लङ्गिं अभिक्खण सुमेधाति तात, पण्डित, लङ्गी नाम रत्तिं धूमायति दिवा पज्जलति. उक्खिपेत परं परतो खणाति. एवं सब्बपदेसु अत्थो दट्ठब्बो. उद्धुमायिकन्ति मण्डूकं. चङ्कवारन्ति खारपरिस्सावनं. कुम्मन्ति कच्छपं. असिसूनन्ति मंसच्छेदकं असिञ्चेव अधिकुट्टनञ्च. मंसपेसिन्ति निसदपोतप्पमाणं अल्लमंसपिण्डं. नागन्ति सुमनपुप्फकलापसदिसं महाफणं तिविधसोवत्थिकपरिक्खित्तं अहिनागं अद्दस. मा नागं घट्टेसीति दण्डककोटिया वा वल्लिकोटिया वा पंसुचुण्णं वा पन खिपमानो मा नागं घट्टयि. नमो करोहि नागस्साति उपरिवाततो अपगम्म सुद्धवत्थं निवासेत्वा नागस्स नमक्कारं करोहि. नागेन अधिसयितं धनं नाम याव सत्तमा कुलपरिवट्टा खादतो न खीयति, नागो ते अधिसयितं धनं दस्सति, तस्मा नमो करोहि नागस्साति. इतो वा पन सुत्वाति यथा दुक्खक्खन्धे इतोति सासने निस्सकं, न तथा इध. इध पन देवपुत्ते निस्सक्कं, तस्मा इतो वा पनाति मम वा पन सन्तिका सुत्वाति अयमेत्थ अत्थो.

२५१. चातुम्महाभूतिकस्साति चतुमहाभूतमयस्स. कायस्सेतं अधिवचनन्ति सरीरस्स नामं. यथेव हि बाहिरको वम्मिको, वमतीति वन्तकोति वन्तुस्सयोति वन्तसिनेहसम्बन्धोति चतूहि कारणेहि वम्मिकोति वुच्चति. सो हि अहिमङ्गुसउन्दूरघरगोळिकादयो नानप्पकारे पाणके वमतीति वम्मिको. उपचिकाहि वन्तकोति वम्मिको. उपचिकाहि वमित्वा मुखतुण्डकेन उक्खित्तपंसुचुण्णेन कटिप्पमाणेनपि पोरिसप्पमाणेनपि उस्सितोति वम्मिको. उपचिकाहि वन्तखेळसिनेहेन आबद्धताय सत्तसत्ताहं देवे वस्सन्तेपि न विप्पकिरियति, निदाघेपि ततो पंसुमुट्ठिं गहेत्वा तस्मिं मुट्ठिना पीळियमाने सिनेहो निक्खमति, एवं वन्तसिनेहेन सम्बद्धोति वम्मिको. एवमयं कायोपि, ‘‘अक्खिम्हा अक्खिगूथको’’तिआदिना नयेन नानप्पकारकं असुचिकलिमलं वमतीति वम्मिको. बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवा इमस्मिं अत्तभावे निकन्तिपरियादानेन अत्तभावं छड्डेत्वा गताति अरियेहि वन्तकोतिपि वम्मिको. येहि चायं तीहि अट्ठिसतेहि उस्सितो न्हारुसम्बद्धो मंसावलेपनो अल्लचम्मपरियोनद्धो छविरञ्जितो सत्ते वञ्चेति, तं सब्बं अरियेहि वन्तमेवाति वन्तुस्सयोतिपि वम्मिको. ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं, चित्तमस्स विधावती’’ति (सं. नि. १.५५) एवं तण्हाय जनितत्ता अरियेहि वन्तेनेव तण्हासिनेहेन सम्बद्धो अयन्ति वन्तसिनेहेन सम्बद्धोतिपि वम्मिको. यथा च वम्मिकस्स अन्तो नानप्पकारा पाणका तत्थेव जायन्ति, उच्चारपस्सावं करोन्ति, गिलाना सयन्ति, मता पतन्ति. इति सो तेसं सूतिघरं वच्चकुटि गिलानसाला सुसानञ्च होति. एवं खत्तियमहासालादीनम्पि कायो अयं गोपितरक्खितो मण्डितप्पसाधितो महानुभावानं कायोति अचिन्तेत्वा छविनिस्सिता पाणा चम्मनिस्सिता पाणा मंसनिस्सिता पाणा न्हारुनिस्सिता पाणा अट्ठिनिस्सिता पाणा अट्ठिमिञ्जनिस्सिता पाणाति एवं कुलगणनाय असीतिमत्तानि किमिकुलसहस्सानि अन्तोकायस्मिंयेव जायन्ति, उच्चारपस्सावं करोन्ति, गेलञ्ञेन आतुरितानि सयन्ति, मतानि पतन्ति, इति अयम्पि तेसं पाणानं सूतिघरं वच्चकुटि गिलानसाला सुसानञ्च होतीति ‘‘वम्मिको’’ त्वेव सङ्खं गतो. तेनाह भगवा – ‘‘वम्मिकोति खो, भिक्खु, इमस्स चातुमहाभूतिकस्स कायस्सेतं अधिवचन’’न्ति.

मातापेत्तिकसम्भवस्साति मातितो च पितितो च निब्बत्तेन मातापेत्तिकेन सुक्कसोणितेन सम्भूतस्स. ओदनकुम्मासूपचयस्साति ओदनेन चेव कुम्मासेन च उपचितस्स वड्ढितस्स. अनिच्चुच्छादनपरिमद्दनभेदनविद्धंसनधम्मस्साति एत्थ अयं कायो हुत्वा अभावट्ठेन अनिच्चधम्मो. दुग्गन्धविघातत्थाय तनुविलेपनेन उच्छादनधम्मो. अङ्गपच्चङ्गाबाधविनोदनत्थाय खुद्दकसम्बाहनेन परिमद्दनधम्मो. दहरकाले वा ऊरूसु सयापेत्वा गब्भवासेन दुस्सण्ठितानं तेसं तेसं अङ्गानं सण्ठानसम्पादनत्थं अञ्छनपीळनादिवसेन परिमद्दनधम्मो. एवं परिहरतोपि च भेदनविद्धंसनधम्मो भिज्जति चेव विकिरति च, एवं सभावोति अत्थो. तत्थ मातापेत्तिकसम्भवओदनकुम्मासूपचयउच्छादनपरिमद्दनपदेहि समुदयो कथितो, अनिच्चभेदविद्धंसनपदेहि अत्थङ्गमो. एवं सत्तहिपि पदेहि चातुमहाभूतिकस्स कायस्स उच्चावचभावो वड्ढिपरिहानि समुदयत्थङ्गमो कथितोति वेदितब्बो.

दिवा कम्मन्तेति दिवा कत्तब्बकम्मन्ते. धूमायनाति एत्थ अयं धूमसद्दो कोधे तण्हाय वितक्के पञ्चसु कामगुणेसु धम्मदेसनाय पकतिधूमेति इमेसु अत्थेसु वत्तति. ‘‘कोधो धूमो भस्मनिमोसवज्ज’’न्ति (सं. नि. १.१६५) एत्थ हि कोधे वत्तति. ‘‘इच्छाधूमायिता सत्ता’’ति एत्थ तण्हाय. ‘‘तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो भिक्खु भगवतो अविदूरे धूमायन्तो निसिन्नो होती’’ति एत्थ वितक्के.

‘‘पङ्को च कामा पलिपो च कामा,

भयञ्च मेतं तिमूलं पवुत्तं;

रजो च धूमो च मया पकासिता;

हित्वा तुवं पब्बज ब्रह्मदत्ता’’ति. (जा. १.६.१४) –

एत्थ पञ्चकामगुणेसु. ‘‘धूमं कत्ता होती’’ति (म. नि. १.३४९) एत्थ धम्मदेसनाय. ‘‘धजो रथस्स पञ्ञाणं, धूमो पञ्ञाणमग्गिनो’’ति (सं. नि. १.७२) एत्थ पकतिधूमे. इध पनायं वितक्के अधिप्पेतो. तेनाह ‘‘अयं रत्तिं धूमायना’’ति.

तथागतस्सेतं अधिवचनन्ति तथागतो हि सत्तन्नं धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो नाम. यथाह – ‘‘सत्तन्नं खो, भिक्खु, धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो. कतमेसं सत्तन्नं? रागो बाहितो होति, दोसो… मोहो… मानो… सक्कायदिट्ठि… विचिकिच्छा… सीलब्बतपरामासो बाहितो होति. इमेसं भिक्खु सत्तन्नं धम्मानं बाहितत्ता ब्राह्मणो’’ति (चूळनि. मेत्तगूमाणवपुच्छानिद्देस २८). सुमेधोति सुन्दरपञ्ञो. सेक्खस्साति एत्थ सिक्खतीति सेक्खो. यथाह – ‘‘सिक्खतीति खो, भिक्खु, तस्मा सेक्खोति वुच्चति. किञ्च सिक्खति? अधिसीलम्पि सिक्खति, अधिचित्तम्पि सिक्खति, अधिपञ्ञम्पि सिक्खती’’ति (अ. नि. ३.८६).

पञ्ञाय अधिवचनन्ति लोकियलोकुत्तराय पञ्ञाय एतं अधिवचनं, न आवुधसत्थस्स. वीरियारम्भस्साति कायिकचेतसिकवीरियस्स. तं पञ्ञागतिकमेव होति. लोकियाय पञ्ञाय लोकियं, लोकुत्तराय पञ्ञाय लोकुत्तरं. एत्थ पनायं अत्थदीपना –

एको किर जानपदो ब्राह्मणो पातोव माणवकेहि सद्धिं गामतो निक्खम्म दिवसं अरञ्ञे मन्ते वाचेत्वा सायं गामं आगच्छति. अन्तरामग्गे च एको वम्मिको अत्थि. सो रत्तिं धूमायति, दिवा पज्जलति. ब्राह्मणो अन्तेवासिं सुमेधं माणवं आह – ‘‘तात, अयं वम्मिको रत्तिं धूमायति, दिवा पज्जलति, विकारमस्स पस्सिस्साम, भिन्दित्वा नं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा खिपाही’’ति. सो साधूति कुदालं गहेत्वा समेहि पादेहि पथवियं पतिट्ठाय तथा अकासि. तत्र आचरियब्राह्मणो विय भगवा. सुमेधमाणवको विय सेक्खो भिक्खु. वम्मिको विय कायो. ‘‘तात, अयं वम्मिको रत्तिं धूमायति, दिवा पज्जलति, विकारमस्स पस्सिस्साम, भिन्दित्वा नं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा खिपाही’’ति ब्राह्मणेन वुत्तकालो विय, ‘‘भिक्खु चातुमहाभूतिकं कायं चत्तारो कोट्ठासे कत्वा परिग्गण्हाही’’ति भगवता वुत्तकालो. तस्स साधूति कुदालं गहेत्वा तथाकरणं विय सेक्खस्स भिक्खुनो, ‘‘यो वीसतिया कोट्ठासेसु थद्धभावो, अयं पथवीधातु. यो द्वादससु कोट्ठासेसु आबन्धनभावो, अयं आपोधातु. यो चतूसु कोट्ठासेसु परिपाचनभावो, अयं तेजोधातु. यो छसु कोट्ठासेसु वित्थम्भनभावो, अयं वायोधातू’’ति एवं चतुधातुववत्थानवसेन कायपरिग्गहो वेदितब्बो.

लङ्गीति खो, भिक्खूति कस्मा भगवा अविज्जं लङ्गीति कत्वा दस्सेसीति? यथा हि नगरस्स द्वारं पिधाय पलिघे योजिते महाजनस्स गमनं पच्छिज्जति, ये नगरस्स अन्तो, ते अन्तोयेव होन्ति. ये बहि, ते बहियेव. एवमेव यस्स ञाणमुखे अविज्जालङ्गी पतति, तस्स निब्बानसम्पापकं ञाणगमनं पच्छिज्जति, तस्मा अविज्जं लङ्गीति कत्वा दस्सेसि. पजह अविज्जन्ति एत्थ कम्मट्ठानउग्गहपरिपुच्छावसेन अविज्जापहानं कथितं.

उद्धुमायिकाति खो, भिक्खूति एत्थ उद्धुमायिकमण्डूको नाम नो महन्तो, नखपिट्ठिप्पमाणो होति, पुराणपण्णन्तरे वा गच्छन्तरे वा वल्लिअन्तरे वा वसति. सो दण्डकोटिया वा वल्लिकोटिया वा पंसुचुण्णकेन वा घट्टितो आयमित्वा महन्तो परिमण्डलो बेलुवपक्कप्पमाणो हुत्वा चत्तारो पादे आकासगते कत्वा पच्छिन्नगमनो हुत्वा अमित्तवसं याति, काककुललादिभत्तमेव होति. एवमेव अयं कोधो पठमं उप्पज्जन्तो चित्ताविलमत्तकोव होति. तस्मिं खणे अनिग्गहितो वड्ढित्वा मुखविकुलनं पापेति. तदा अनिग्गहितो हनुसञ्चोपनं पापेति. तदा अनिग्गहितो फरुसवाचानिच्छारणं पापेति. तदा अनिग्गहितो दिसाविलोकनं पापेति. तदा अनिग्गहितो आकड्ढनपरिकड्ढनं पापेति. तदा अनिग्गहितो पाणिना लेड्डुदण्डसत्थपरामसनं पापेति. तदा अनिग्गहितो दण्डसत्थाभिनिपातं पापेति. तदा अनिग्गहितो परघातनम्पि अत्तघातनम्पि पापेति. वुत्तम्पि हेतं – ‘‘यतो अयं कोधो परं घातेत्वा अत्तानं घातेति, एत्तावतायं कोधो परमुस्सदगतो होति परमवेपुल्लप्पत्तो’’ति. तत्थ यथा उद्धुमायिकाय चतूसु पादेसु आकासगतेसु गमनं पच्छिज्जति, उद्धुमायिका अमित्तवसं गन्त्वा काकादिभत्तं होति, एवमेव कोधसमङ्गीपुग्गलो कम्मट्ठानं गहेत्वा वड्ढेतुं न सक्कोति, अमित्तवसं याति, सब्बेसं मारानं यथाकामकरणीयो होति. तेनाह भगवा – ‘‘उद्धुमायिकाति खो, भिक्खु, कोधूपायासस्सेतं अधिवचन’’न्ति. तत्थ बलवप्पत्तो कोधोव कोधूपायासो. पजह कोधूपायासन्ति एत्थ पटिसङ्खानप्पहानं कथितं.

द्विधापथोति एत्थ, यथा पुरिसो सधनो सभोगो कन्तारद्धानमग्गप्पटिपन्नो द्वेधापथं पत्वा, ‘‘इमिना नु खो गन्तब्बं, इमिना गन्तब्ब’’न्ति निच्छेतुं असक्कोन्तो तत्थेव तिट्ठति, अथ नं चोरा उट्ठहित्वा अनयब्यसनं पापेन्ति, एवमेव खो मूलकम्मट्ठानं गहेत्वा निसिन्नो भिक्खु बुद्धादीसु कङ्खाय उप्पन्नाय कम्मट्ठानं वड्ढेतुं न सक्कोति, अथ नं किलेसमारादयो सब्बे मारा अनयब्यसनं पापेन्ति, इति विचिकिच्छा द्वेधापथसमा होति. तेनाह भगवा – ‘‘द्विधापथोति खो, भिक्खु, विचिकिच्छायेतं अधिवचन’’न्ति. पजह विचिकिच्छन्ति एत्थ कम्मट्ठानउग्गहपरिपुच्छावसेन विचिकिच्छापहानं कथितं.

चङ्गवारन्ति एत्थ, यथा रजकेहि खारपरिस्सावनम्हि उदके पक्खित्ते एको उदकघटो द्वेपि दसपि वीसतिपि घटसतम्पि पग्घरतियेव, पसटमत्तम्पि उदकं न तिट्ठति, एवमेव नीवरणसमङ्गिनो पुग्गलस्स अब्भन्तरे कुसलधम्मो न तिट्ठति. तेनाह भगवा – ‘‘चङ्गवारन्ति खो, भिक्खु, पञ्चन्नेतं नीवरणानं अधिवचन’’न्ति. पजह पञ्चनीवरणेति एत्थ विक्खम्भनतदङ्गवसेन नीवरणप्पहानं कथितं.

कुम्मोति एत्थ, यथा कच्छपस्स चत्तारो पादा सीसन्ति पञ्चेव अङ्गानि होन्ति, एवमेव सब्बेपि सङ्खता धम्मा गय्हमाना पञ्चेव खन्धा भवन्ति. तेनाह भगवा – ‘‘कुम्मोति खो, भिक्खु, पञ्चन्नेतं उपादानक्खन्धानं अधिवचन’’न्ति. पजह पञ्चुपादानक्खन्धेति एत्थ पञ्चसु खन्धेसु छन्दरागप्पहानं कथितं.

असिसूनाति एत्थ, यथा सूनाय उपरि मंसं ठपेत्वा असिना कोट्टेन्ति, एवमिमे सत्ता वत्थुकामत्थाय किलेसकामेहि घातयमाना वत्थुकामानं उपरि कत्वा किलेसकामेहि कन्तिता कोट्टिता च होन्ति. तेनाह भगवा – ‘‘असिसूनाति खो, भिक्खु, पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचन’’न्ति. पजह पञ्च कामगुणेति एत्थ पञ्चसु कामगुणेसु छन्दरागप्पहानं कथितं.

मंसपेसीति खो, भिक्खूति एत्थ अयं मंसपेसि नाम बहुजनपत्थिता खत्तियादयो मनुस्सापि नं पत्थेन्ति काकादयो तिरच्छानापि. इमे हि सत्ता अविज्जाय सम्मत्ता नन्दिरागं उपगम्म वट्टं वड्ढेन्ति. यथा वा मंसपेसि ठपितठपितट्ठाने लग्गति, एवमिमे सत्ता नन्दिरागबद्धा वट्टे लग्गन्ति, दुक्खं पत्वापि न उक्कण्ठन्ति, इति नन्दिरागो मंसपेसिसदिसो होति. तेनाह भगवा – ‘‘मंसपेसीति खो, भिक्खु, नन्दिरागस्सेतं अधिवचन’’न्ति. पजह नन्दीरागन्ति एत्थ चतुत्थमग्गेन नन्दीरागप्पहानं कथितं.

नागोति खो, भिक्खु, खीणासवस्सेतं भिक्खुनो अधिवचनन्ति एत्थ येनत्थेन खीणासवो नागोति वुच्चति, सो अनङ्गणसुत्ते (म. नि. अट्ठ. १.६३) पकासितो एव. नमो करोहि नागस्साति खीणासवस्स बुद्धनागस्स, ‘‘बुद्धो सो भगवा बोधाय धम्मं देसेति, दन्तो सो भगवा दमथाय धम्मं देसेति, सन्तो सो भगवा समथाय धम्मं देसेति, तिण्णो सो भगवा तरणाय धम्मं देसेति, परिनिब्बुतो सो भगवा परिनिब्बानाय धम्मं देसेती’’ति (म. नि. १.३६१) एवं नमक्कारं करोहीति अयमेत्थ अत्थो. इति इदं सुत्तं थेरस्स कम्मट्ठानं अहोसि. थेरोपि इदमेव सुत्तं कम्मट्ठानं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्तो. अयमेतस्स अत्थोति अयं एतस्स पञ्हस्स अत्थो. इति भगवा रतनरासिम्हि मणिकूटं गण्हन्तो विय यथानुसन्धिनाव देसनं निट्ठपेसीति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

वम्मिकसुत्तवण्णना निट्ठिता.

४. रथविनीतसुत्तवण्णना

२५२. एवं मे सुतन्ति रथविनीतसुत्तं. तत्थ राजगहेति एवंनामके नगरे, तञ्हि मन्धातुमहागोविन्दादीहि परिग्गहितत्ता राजगहन्ति वुच्चति. अञ्ञेपेत्थ पकारे वण्णयन्ति. किं तेहि? नाममेतं तस्स नगरस्स. तं पनेतं बुद्धकाले च चक्कवत्तिकाले च नगरं होति, सेसकाले सुञ्ञं होति यक्खपरिग्गहितं, तेसं वसन्तवनं हुत्वा तिट्ठति. वेळुवने कलन्दकनिवापेति वेळुवनन्ति तस्स उय्यानस्स नामं, तं किर वेळूहि परिक्खित्तं अहोसि अट्ठारसहत्थेन च पाकारेन, गोपुरट्टालकयुत्तं नीलोभासं मनोरमं, तेन वेळुवनन्ति वुच्चति. कलन्दकानञ्चेत्थ निवापं अदंसु, तेन कलन्दकनिवापोति वुच्चति.

पुब्बे किर अञ्ञतरो राजा तत्थ उय्यानकीळनत्थं आगतो सुरामदेन मत्तो दिवासेय्यं उपगतो सुपि. परिजनोपिस्स, ‘‘सुत्तो राजा’’ति पुप्फफलादीहि पलोभियमानो इतो चितो च पक्कामि, अथ सुरागन्धेन अञ्ञतरस्मा सुसिररुक्खा कण्हसप्पो निक्खमित्वा रञ्ञाभिमुखो आगच्छति. तं दिस्वा रुक्खदेवता, ‘‘रञ्ञो जीवितं दम्मी’’ति काळकवेसेन आगन्त्वा कण्णमूले सद्दमकासि. राजा पटिबुज्झि, कण्हसप्पो निवत्तो. सो तं दिस्वा, ‘‘इमाय मम जीवितं दिन्न’’न्ति काळकानं तत्थ निवापं पट्ठपेसि, अभयघोसनञ्च घोसापेसि. तस्मा तं ततो पभुति कलन्दकनिवापन्ति सङ्ख्यं गतं. कलन्दकाति काळकानं नामं.

जातिभूमिकाति जातिभूमिवासिनो. तत्थ जातिभूमीति जातट्ठानं. तं खो पनेतं नेव कोसलमहाराजादीनं न चङ्कीब्राहमणादीनं न सक्कसुयामसन्तुसितादीनं न असीतिमहासावकादीनं न अञ्ञेसं सत्तानं जातट्ठानं ‘‘जातिभूमी’’ति वुच्चति. यस्स पन जातदिवसे दससहस्सिलोकधातु एकद्धजमालाविप्पकिण्णकुसुमवासचुण्णगन्धसुगन्धा सब्बपालिफुल्लमिव नन्दनवनं विरोचमाना पदुमिनिपण्णे उदकबिन्दु विय अकम्पित्थ, जच्चन्धादीनञ्च रूपदस्सनादीनि अनेकानि पाटिहारियानि पवत्तिंसु, तस्स सब्बञ्ञुबोधिसत्तस्स जातट्ठानसाकियजनपदो कपिलवत्थाहारो, सा ‘‘जातिभूमी’’ति वुच्चति.

धम्मगरुभाववण्णना

वस्संवुट्ठाति तेमासं वस्संवुट्ठा पवारितपवारणा हुत्वा. भगवा एतदवोचाति ‘‘कच्चि, भिक्खवे, खमनीय’’न्तिआदीहि वचनेहि आगन्तुकपटिसन्थारं कत्वा एतं, ‘‘को नु खो, भिक्खवे’’तिआदिवचनमवोच. ते किर भिक्खु, – ‘‘कच्चि, भिक्खवे, खमनीयं कच्चि यापनीयं, कच्चित्थ अप्पकिलमथेन अद्धानं आगता, न च पिण्डकेन किलमित्थ, कुतो च तुम्हे, भिक्खवे, आगच्छथा’’ति पटिसन्थारवसेन पुच्छिता – ‘‘भगवा साकियजनपदे कपिलवत्थाहारतो जातिभूमितो आगच्छामा’’ति आहंसु. अथ भगवा नेव सुद्धोदनमहाराजस्स, न सक्कोदनस्स, न सुक्कोदनस्स, न धोतोदनस्स, न अमितोदनस्स, न अमित्ताय देविया, न महापजापतिया, न सकलस्स साकियमण्डलस्स आरोग्यं पुच्छि. अथ खो अत्तना च दसकथावत्थुलाभिं परञ्च तत्थ समादपेतारं पटिपत्तिसम्पन्नं भिक्खुं पुच्छन्तो इदं – ‘‘को नु खो, भिक्खवे’’तिआदिवचनं अवोच.

कस्मा पन भगवा सुद्धोदनादीनं आरोग्यं अपुच्छित्वा एवरूपं भिक्खुमेव पुच्छति? पियताय. बुद्धानञ्हि पटिपन्नका भिक्खू भिक्खुनियो उपासका उपासिकायो च पिया होन्ति मनापा. किं कारणा? धम्मगरुताय. धम्मगरुनो हि तथागता, सो च नेसं धम्मगरुभावो, ‘‘दुक्खं खो अगारवो विहरति, अप्पतिस्सो’’ति (अ. नि. ४.२१) इमिना अजपालनिग्रोधमूले उप्पन्नज्झासयेन वेदितब्बो. धम्मगरुतायेव हि भगवा महाकस्सपत्थेरस्स अभिनिक्खमनदिवसे पच्चुग्गमनं करोन्तो तिगावुतं मग्गं अगमासि. अतिरेकतियोजनसतं मग्गं गन्त्वा गङ्गातीरे धम्मं देसेत्वा महाकप्पिनं सपरिसं अरहत्ते पतिट्ठपेसि. एकस्मिं पच्छाभत्ते पञ्चचत्तालीसयोजनं मग्गं गन्त्वा कुम्भकारस्स निवेसने तियामरत्तिं धम्मकथं कत्वा पुक्कुसातिकुलपुत्तं अनागामिफले पतिट्ठपेसि. वीसयोजनसतं गन्त्वा वनवासिसामणेरस्स अनुग्गहं अकासि. सट्ठियोजनमग्गं गन्त्वा खदिरवनियत्थेरस्स धम्मं देसेसि. अनुरुद्धत्थेरो पाचीनवंसदाये निसिन्नो महापुरिसवितक्कं वितक्केतीति ञत्वा तत्थ आकासेन गन्त्वा थेरस्स पुरतो ओरुय्ह साधुकारमदासि. कोटिकण्णसोणत्थेरस्स एकगन्धकुटियं सेनासनं पञ्ञपापेत्वा पच्चूसकाले धम्मदेसनं अज्झेसित्वा सरभञ्ञपरियोसाने साधुकारमदासि. तिगावुतं मग्गं गन्त्वा तिण्णं कुलपुत्तानं वसनट्ठाने गोसिङ्गसालवने सामग्गिरसानिसंसं कथेसि. कस्सपोपि भगवा – ‘‘अनागामिफले पतिट्ठितो अरियसावको अय’’न्ति विस्सासं उप्पादेत्वा घटिकारस्स कुम्भकारस्स निवेसनं गन्त्वा सहत्था आमिसं गहेत्वा परिभुञ्जि.

अम्हाकंयेव भगवा उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय जेतवनतो भिक्खुसङ्घपरिवुतो चारिकं निक्खमि. कोसलमहाराजअनाथपिण्डिकादयो निवत्तेतुं नासक्खिंसु. अनाथपिण्डिको घरं आगन्त्वा दोमनस्सप्पत्तो निसीदि. अथ नं पुण्णा नाम दासी दोमनस्सप्पत्तोसि सामीति आह. ‘‘आम जे, सत्थारं निवत्तेतुं नासक्खिं, अथ मे इमं तेमासं धम्मं वा सोतुं, यथाधिप्पायं वा दानं दातुं न लभिस्सामी’’ति चिन्ता उप्पन्नाति. अहम्पि सामि सत्थारं निवत्तेस्सामीति. सचे निवत्तेतुं सक्कोसि, भुजिस्सायेव त्वन्ति. सा गन्त्वा दसबलस्स पादमूले निपज्जित्वा ‘‘निवत्तथ भगवा’’ति आह. पुण्णे त्वं परपटिबद्धजीविका किं मे करिस्ससीति. भगवा मय्हं देय्यधम्मो नत्थीति तुम्हेपि जानाथ, तुम्हाकं निवत्तनपच्चया पनाहं तीसु सरणेसु पञ्चसु सीलेसु पतिट्ठहिस्सामीति. भगवा साधु साधु पुण्णेति साधुकारं कत्वा निवत्तेत्वा जेतवनमेव पविट्ठो. अयं कथा पाकटा अहोसि. सेट्ठि सुत्वा पुण्णाय किर भगवा निवत्तितोति तं भुजिस्सं कत्वा धीतुट्ठाने ठपेसि. सा पब्बज्जं याचित्वा पब्बजि, पब्बजित्वा विपस्सनं आरभि. अथस्सा सत्था आरद्धविपस्सकभावं ञत्वा इमं ओभासगाथं विस्सज्जेसि –

‘‘पुण्णे पूरेसि सद्धम्मं, चन्दो पन्नरसो यथा;

परिपुण्णाय पञ्ञाय, दुक्खस्सन्तं करिस्ससी’’ति. (थेरीगा. ३);

गाथापरियोसाने अरहत्तं पत्वा अभिञ्ञाता साविका अहोसीति. एवं धम्मगरुनो तथागता.

नन्दकत्थेरे उपट्ठानसालायं धम्मं देसेन्तेपि भगवा अनहातोव गन्त्वा तियामरत्तिं ठितकोव धम्मकथं सुत्वा देसनापरियोसाने साधुकारमदासि. थेरो आगन्त्वा वन्दित्वा, ‘‘काय वेलाय, भन्ते, आगतत्था’’ति पुच्छि. तया सुत्तन्ते आरद्धमत्तेति. दुक्करं करित्थ, भन्ते, बुद्धसुखुमाला तुम्हेति. सचे त्वं, नन्द, कप्पं देसेतुं सक्कुणेय्यासि, कप्पमत्तम्पाहं ठितकोव सुणेय्यन्ति भगवा अवोच. एवं धम्मगरुनो तथागता. तेसं धम्मगरुताय पटिपन्नका पिया होन्ति, तस्मा पटिपन्नके पुच्छि. पटिपन्नको च नाम अत्तहिताय पटिपन्नो नो परहिताय, परहिताय पटिपन्नो नो अत्तहिताय, नो अत्तहिताय च पटिपन्नो नो परहिताय च, अत्तहिताय च पटिपन्नो परहिताय चाति चतुब्बिधो होति.

तत्थ यो सयं दसन्नं कथावत्थूनं लाभी होति, परं तत्थ न ओवदति न अनुसासति आयस्मा बाकुलो विय. अयं अत्तहिताय पटिपन्नो नाम नो परहिताय पटिपन्नो, एवरूपं भिक्खुं भगवा न पुच्छति. कस्मा? न मय्हं सासनस्स वड्ढिपक्खे ठितोति.

यो पन दसन्नं कथावत्थूनं अलाभी, परं तेहि ओवदति तेन कतवत्तसादियनत्थं उपनन्दो सक्यपुत्तो विय, अयं परहिताय पटिपन्नो नाम नो अत्तहिताय, एवरूपम्पि न पुच्छति. कस्मा? अस्स तण्हा महापच्छि विय अप्पहीनाति.

यो अत्तनापि दसन्नं कथावत्थूनं अलाभी, परम्पि तेहि न ओवदति, लाळुदायी विय, अयं नेव अत्तहिताय पटिपन्नो न परहिताय, एवरूपम्पि न पुच्छति. कस्मा? अस्स अन्तो किलेसा फरसुछेज्जा विय महन्ताति.

यो पन सयं दसन्नं कथावत्थूनं लाभी, परम्पि तेहि ओवदति, अयं अत्तहिताय चेव परहिताय च पटिपन्नो नाम सारिपुत्तमोग्गल्लानमहाकस्सपादयो असीतिमहाथेरा विय, एवरूपं भिक्खुं पुच्छति. कस्मा? मय्हं सासनस्स वुड्ढिपक्खे ठितोति. इधापि एवरूपमेव पुच्छन्तो – ‘‘को नु खो, भिक्खवे’’तिआदिमाह.

एवं भगवता पुट्ठानं पन तेसं भिक्खूनं भगवा अत्तनो जातिभूमियं उभयहिताय पटिपन्नं दसकथावत्थुलाभिं भिक्खुं पुच्छति, को नु खो तत्थ एवरूपोति न अञ्ञमञ्ञं चिन्तना वा समन्तना वा अहोसि. कस्मा? आयस्मा हि मन्ताणिपुत्तो तस्मिं जनपदे आकासमज्झे ठितो चन्दो विय सूरियो विय च पाकटो पञ्ञातो. तस्मा ते भिक्खू मेघसद्दं सुत्वा एकज्झं सन्निपतितमोरघटा विय घनसज्झायं कातुं, आरद्धभिक्खू विय च अत्तनो आचरियं पुण्णत्थेरं भगवतो आरोचेन्ता थेरस्स च गुणं भासितुं अप्पहोन्तेहि मुखेहि एकप्पहारेनेव पुण्णो नाम, भन्ते, आयस्मातिआदिमाहंसु. तत्थ पुण्णोति तस्स थेरस्स नामं. मन्ताणिया पन सो पुत्तो, तस्मा मन्ताणिपुत्तोति वुच्चति. सम्भावितोति गुणसम्भावनाय सम्भावितो.

अप्पिच्छतादिवण्णना

अप्पिच्छोति इच्छाविरहितो निइच्छो नित्तण्हो. एत्थ हि ब्यञ्जनं सावसेसं विय, अत्थो पन निरवसेसो. न हि तस्स अन्तो अणुमत्तापि पापिका इच्छा नाम अत्थि. खीणासवो हेस सब्बसो पहीनतण्हो. अपिचेत्थ अत्रिच्छता पापिच्छता महिच्छता अप्पिच्छताति अयं भेदो वेदितब्बो.

तत्थ सकलाभे अतित्तस्स परलाभे पत्थना अत्रिच्छता नाम. ताय समन्नागतस्स एकभाजेन पक्कपूवोपि अत्तनो पत्ते पतितो न सुपक्को विय खुद्दको विय च खायति. स्वेव परस्स पत्ते पक्खित्तो सुपक्को विय महन्तो विय च खायति. असन्तगुणसम्भावनता पन पटिग्गहणे च अमत्तञ्ञुता पापिच्छता नाम, सा, ‘‘इधेकच्चो अस्सद्धो समानो सद्धोति मं जनो जानातू’’तिआदिना नयेन अभिधम्मे आगतायेव, ताय समन्नागतो पुग्गलो कोहञ्ञे पतिट्ठाति. सन्तगुणसम्भावना पन पटिग्गहणे च अमत्तञ्ञुता महिच्छता नाम. सापि, ‘‘इधेकच्चो सद्धो समानो सद्धोति मं जनो जानातूति इच्छति, सीलवा समानो सीलवाति मं जनो जानातू’’ति (विभ. ८५१) इमिना नयेन आगतायेव, ताय समन्नागतो पुग्गलो दुस्सन्तप्पयो होति, विजातमातापिस्स चित्तं गहेतुं न सक्कोति. तेनेतं वुच्चति –

‘‘अग्गिक्खन्धो समुद्दो च, महिच्छो चापि पुग्गलो;

सकटेन पच्चयं देतु, तयोपेते अतप्पया’’ति.

सन्तगुणनिगूहनता पन पटिग्गहणे च मत्तञ्ञुता अप्पिच्छता नाम, ताय समन्नागतो पुग्गलो अत्तनि विज्जमानम्पि गुणं पटिच्छादेतुकामताय, ‘‘सद्धो समानो सद्धोति मं जनो जानातूति न इच्छति. सीलवा, पविवित्तो, बहुस्सुतो, आरद्धवीरियो, समाधिसम्पन्नो, पञ्ञवा, खीणासवो समानो खीणासवोति मं जनो जानातू’’ति न इच्छति, सेय्यथापि मज्झन्तिकत्थेरो.

थेरो किर महाखीणासवो अहोसि, पत्तचीवरं पनस्स पादमत्तमेव अग्घति, सो असोकस्स धम्मरञ्ञो विहारमहदिवसे सङ्घत्थेरो अहोसि. अथस्स अतिलूखभावं दिस्वा मनुस्सा, ‘‘भन्ते, थोकं बहि होथा’’ति आहंसु. थेरो, ‘‘मादिसे खीणासवे रञ्ञो सङ्गहं अकरोन्ते अञ्ञो को करिस्सती’’ति पथवियं निमुज्जित्वा सङ्घत्थेरस्स उक्खित्तपिण्डं गण्हन्तोयेव उम्मुज्जि. एवं खीणासवो समानो, ‘‘खीणासवोति मं जनो जानातू’’ति न इच्छति. एवं अप्पिच्छो पन भिक्खु अनुप्पन्नं लाभं उप्पादेति, उप्पन्नं लाभं थावरं करोति, दायकानं चित्तं आराधेति, यथा यथा हि सो अत्तनो अप्पिच्छताय अप्पं गण्हाति, तथा तथा तस्स वत्ते पसन्ना मनुस्सा बहू देन्ति.