१०. वितक्कसण्ठानसुत्तवण्णना

२१६. एवं मे सुतन्ति वितक्कसण्ठानसुत्तं. तत्थ अधिचित्तमनुयुत्तेनाति दसकुसलकम्मपथवसेन उप्पन्नं चित्तं चित्तमेव, विपस्सनापादकअट्ठसमापत्तिचित्तं ततो चित्ततो अधिकं चित्तन्ति अधिचित्तं. अनुयुत्तेनाति तं अधिचित्तं अनुयुत्तेन, तत्थ युत्तप्पयुत्तेनाति अत्थो.

तत्रायं भिक्खु पुरेभत्तं पिण्डाय चरित्वा पच्छाभत्तं पिण्डपातप्पटिक्कन्तो निसीदनं आदाय असुकस्मिं रुक्खमूले वा वनसण्डे वा पब्बतपादे वा पब्भारे वा समणधम्मं करिस्सामीति निक्खमन्तोपि, तत्थ गन्त्वा हत्थेहि वा पादेहि वा निसज्जट्ठानतो तिणपण्णानि अपनेन्तोपि अधिचित्तं अनुयुत्तोयेव. निसीदित्वा पन हत्थपादे धोवित्वा पल्लङ्कं आभुजित्वा मूलकम्मट्ठानं गहेत्वा विहरन्तोपि अधिचित्तं अनुयुत्तोयेव.

निमित्तानीति कारणानि. कालेन कालन्ति समये समये. न नु च कम्मट्ठानं नाम मुहुत्तम्पि अछड्डेत्वा निरन्तरं मनसिकातब्बं, कस्मा भगवा ‘‘कालेन काल’’न्ति आहाति. पाळियञ्हि अट्ठतिंस कम्मट्ठानानि विभत्तानि, तेसु भिक्खुना अत्तनो चित्तरुचितं कम्मट्ठानं गहेत्वा निसिन्नेन याव कोचिदेव उपक्किलेसो नुप्पज्जति, ताव इमेसं निमित्तानं मनसिकारकिच्चं नत्थि. यदा पन उप्पज्जति, तदा इमानि गहेत्वा चित्ते उप्पन्नं अब्बुदं नीहरितब्बन्ति दस्सेन्तो एवमाह.

छन्दूपसंहिताति छन्दसहगता रागसम्पयुत्ता. इमेसं पन तिण्णं वितक्कानं खेत्तञ्च आरम्मणञ्च जानितब्बं. तत्थ छन्दूपसञ्हितानं अट्ठ लोभसहगतचित्तानि खेत्तं, दोसूपसञ्हितानं द्वे दोमनस्ससहगतानि, मोहूपसञ्हितानं द्वादसपि अकुसलचित्तानि. विचिकिच्छाउद्धच्चसम्पयुत्तचित्तानि पन द्वे एतेसं पाटिपुग्गलिकं खेत्तं. सब्बेसम्पि सत्ता चेव सङ्खारा च आरम्मणं, इट्ठानिट्ठअसमपेक्खितेसु हि सत्तेसु च सङ्खारेसु च ते उप्पज्जन्ति. अञ्ञम्पि निमित्तं मनसिकातब्बं कुसलूपसंहितन्ति ततो निमित्ततो अञ्ञं कुसलनिस्सितं निमित्तं मनसिकातब्बं. तत्थ अञ्ञं निमित्तं नाम छन्दूपसञ्हिते वितक्के सत्तेसु उप्पन्ने असुभभावना अञ्ञं निमित्तं नाम. सङ्खारेसु उप्पन्ने अनिच्चमनसिकारो अञ्ञं निमित्तं नाम. दोसूपसञ्हिते सत्तेसु उप्पन्ने मेत्ताभावना अञ्ञं निमित्तं नाम. सङ्खारेसु उप्पन्ने धातुमनसिकारो अञ्ञं निमित्तं नाम. मोहूपसञ्हिते यत्थ कत्थचि उप्पन्ने पञ्चधम्मूपनिस्सयो अञ्ञं निमित्तं नाम.

इमस्स हत्था वा सोभना पादा वातिआदिना नयेन हि सत्तेसु लोभे उप्पन्ने असुभतो उपसंहरितब्बं. किम्हि सारत्तोसि? केसेसु सारत्तोसि. लोमेसु…पे… मुत्तेसु सारत्तोसि. अयं अत्तभावो नाम तीहि अट्ठिसतेहि उस्सापितो, नवहि न्हारुसतेहि आबद्धो, नवहि मंसपेसिसतेहि अनुलित्तो, अल्लचम्मेन परियोनद्धो, छविरागेन पटिच्छन्नो, नवहि वणमुखेहि नवनवुतिलोमकूपसहस्सेहि च असुचि पग्घरति, कुणपपूरितो, दुग्गन्धो, जेगुच्छो, पटिकूलो, द्वत्तिंसकुणपसञ्चयो, नत्थेत्थ सारं वा वरं वाति एवं असुभतो उपसंहरन्तस्स सत्तेसु उप्पन्नो लोभो पहीयति, तेनस्स असुभतो उपसंहरणं अञ्ञं निमित्तं नाम होति.

पत्तचीवरादीसु सङ्खारेसु लोभे उप्पन्ने द्वीहाकारेहि सङ्खारमज्झत्ततं समुट्ठापेतीति सतिपट्ठानवण्णनायं वुत्तनयेन अस्सामिकतावकालिकभाववसेन मनसिकरोतो सो पहीयति. तेनस्स अनिच्चतो मनसिकारो अञ्ञं निमित्तं नाम होति. सत्तेसु दोसे उप्पन्ने पन आघातविनयककचोपमोवादादीनं वसेन मेत्ता भावेतब्बा, तं भावयतो दोसो पहीयति, तेनस्स मेत्ताभावना अञ्ञं निमित्तं नाम होति. खाणुकण्टकतिणपण्णादीसु पन दोसे उप्पन्ने त्वं कस्स कुप्पसि, किं पथवीधातुया, उदाहु आपोधातुया, को वा पनायं कुप्पति नाम, किं पथवीधातु उदाहु आपोधातूतिआदिना नयेन धातुमनसिकारं करोन्तस्स दोसो पहीयति. तेनस्स धातुमनसिकारो अञ्ञं निमित्तं नाम होति.

मोहे पन यत्थ कत्थचि उप्पन्ने –

‘‘गरूसंवासो उद्देसो, उद्दिट्ठपरिपुच्छनं;

कालेन धम्मस्सवनं, ठानाट्ठानविनिच्छयो;

पञ्च धम्मूपनिस्साय, मोहधातु पहीयती’’ति. –

इमे पञ्च धम्मा उपनिस्सितब्बा. गरुं उपनिस्साय विहरन्तो हि भिक्खु – ‘‘आचरियो गामप्पवेसनं अनापुच्छन्तस्स पत्तकाले वत्तं अकरोन्तस्स घटसतउदकाहरणादिदण्डकम्मं करोती’’ति यत्तप्पटियत्तो होति, अथस्स मोहो पहीयति. उद्देसं गण्हन्तोपि – ‘‘आचरियो उद्देसकाले उद्देसं अग्गण्हन्तस्स असाधुकं सज्झायन्तस्स च दण्डकम्मं करोती’’ति यत्तप्पटियत्तो होति, एवम्पिस्स मोहो पहीयति. गरुभावनीये भिक्खू उपसंकमित्वा ‘‘इदं भन्ते कथं इमस्स को अत्थो’’ति परिपुच्छन्तो कंखं विनोदेति, एवम्पिस्स मोहो पहीयति. कालेन धम्मसवनट्ठानं गन्त्वा सक्कच्चं धम्मं सुणन्तस्सापि तेसु तेसु ठानेसु अत्थो पाकटो होति. एवम्पिस्स मोहो पहीयति. इदमस्स कारणं, इदं न कारणन्ति ठानाट्ठानविनिच्छये छेको होति, एवम्पिस्स मोहो पहीयति. तेनस्स पञ्चधम्मूपनिस्सयो अञ्ञं निमित्तं नाम होति.

अपिच अट्ठतिंसाय आरम्मणेसु यंकिञ्चि भावेन्तस्सापि इमे वितक्का पहीयन्ति एव. इमानि पन निमित्तानि उजुविपच्चनीकानि पटिपक्खभूतानि. इमेहि पहीना रागादयो सुप्पहीना होन्ति. यथा हि अग्गिं अल्लकट्ठेहिपि पंसूहिपि साखादीहिपि पोथेत्वा निब्बापेन्तियेव, उदकं पन अग्गिस्स उजुविपच्चनीकं, तेन निब्बुतो सुनिब्बुतो होति, एवमिमेहि निमित्तेहि पहीना रागादयो सुप्पहीना होन्ति. तस्मा एतानि कथितानीति वेदितब्बानि.

कुसलूपसंहितन्ति कुसलनिस्सितं कुसलस्स पच्चयभूतं. अज्झत्तमेवाति गोचरज्झत्तंयेव. पलगण्डोति वड्ढकी. सुखुमाय आणियाति यं आणिं नीहरितुकामो होति, ततो सुखुमतराय सारदारुआणिया. ओळारिकं आणिन्ति चन्दफलके वा सारफलके वा आकोटितं विसमाणिं. अभिनिहनेय्याति मुग्गरेन आकोटेन्तो हनेय्य. अभिनीहरेय्याति एवं अभिनिहनन्तो फलकतो नीहरेय्य. अभिनिवसेय्याति इदानि बहु निक्खन्ताति ञत्वा हत्थेन चालेत्वा निक्कड्ढेय्य. तत्थ फलकं विय चित्तं, फलके विसमाणी विय अकुसलवितक्का, सुखुमाणी विय अञ्ञं असुभभावनादिकुसलनिमित्तं, सुखुमाणिया ओळारिकाणिनीहरणं विय असुभभावनादीहि कुसलनिमित्तेहि तेसं वितक्कानं नीहरणं.

२१७. अहिकुणपेनातिआदि अतिजेगुच्छपटिकूलकुणपदस्सनत्थं वुत्तं. कण्ठे आसत्तेनाति केनचिदेव पच्चत्थिकेन आनेत्वा कण्ठे बद्धेन पटिमुक्केन. अट्टियेय्याति अट्टो दुक्खितो भवेय्य. हरायेय्याति लज्जेय्य. जिगुच्छेय्याति सञ्जातजिगुच्छो भवेय्य.

पहीयन्तीति एवं इमिनापि कारणेन एते अकुसला धम्मा सावज्जा दुक्खविपाकाति अत्तनो पञ्ञाबलेन उपपरिक्खतो अहिकुणपादीनि विय जिगुच्छन्तस्स पहीयन्ति. यो पन अत्तनो पञ्ञाबलेन उपपरिक्खितुं न सक्कोति, तेन आचरियं वा उपज्झायं वा अञ्ञतरं वा गरुट्ठानियं सब्रह्मचारिं सङ्घत्थेरं वा उपसङ्कमित्वा घण्डिं पहरित्वा भिक्खुसङ्घमेव वा सन्निपातेत्वा आरोचेतब्बं, बहुनञ्हि सन्निपाते भविस्सतेव एको पण्डितमनुस्सो, स्वायं एवं एतेसु आदीनवो दट्ठब्बोति कथेस्सति, कायविच्छिन्दनीयकथादीहि वा पन ते वितक्के निग्गण्हिस्सतीति.

२१८. असतिअमनसिकारो आपज्जितब्बोति नेव सो वितक्को सरितब्बो न मनसिकातब्बो, अञ्ञविहितकेन भवितब्बं. यथा हि रूपं अपस्सितुकामो पुरिसो अक्खीनि निमीलेय्य, एवमेव मूलकम्मट्ठानं गहेत्वा निसिन्नेन भिक्खुना चित्तम्हि वितक्के उप्पन्ने अञ्ञविहितकेन भवितब्बं. एवमस्स सो वितक्को पहीयति, तस्मिं पहीने पुन कम्मट्ठानं गहेत्वा निसीदितब्बं.

सचे न पहीयति, उग्गहितो धम्मकथापबन्धो होति, सो महासद्देन सज्झायितब्बो. एवम्पि चे अञ्ञविहितकस्स सतो सो न पहीयति. थविकाय मुट्ठिपोत्थको होति, यत्थ च बुद्धवण्णापि धम्मवण्णापि लिखिता होन्ति, तं नीहरित्वा वाचेन्तेन अञ्ञविहितकेन भवितब्बं. एवम्पि चे न पहीयति, थविकतो अरणिसहितानि नीहरित्वा ‘‘अयं उत्तरारणी अयं अधरारणी’’ति आवज्जेन्तेन अञ्ञविहितकेन भवितब्बं. एवम्पि चे न पहीयति, सिपाटिकं नीहरित्वा ‘‘इदं आरकण्टकं नाम, अयं पिप्फलको नाम, इदं नखच्छेदनं नाम, अयं सूचि नामा’’ति परिक्खारं समन्नानेन्तेन अञ्ञविहितकेन भवितब्बं. एवम्पि चे न पहीयति, सूचिं गहेत्वा चीवरे जिण्णट्ठानं सिब्बन्तेन अञ्ञविहितकेन भवितब्बं. एवं याव न पहीयति, ताव तं तं कुसलकम्मं करोन्तेन अञ्ञविहितकेन भवितब्बं. पहीने पुन मूलकम्मट्ठानं गहेत्वा निसीदितब्बं, नवकम्मं पन न पट्ठपेतब्बं. कस्मा? वितक्के पच्छिन्ने कम्मट्ठानमनसिकारस्स ओकासो न होति.

पोराणकपण्डिता पन नवकम्मं कत्वापि वितक्कं पच्छिन्दिंसु. तत्रिदं वत्थु – तिस्ससामणेरस्स किर उपज्झायो तिस्समहाविहारे वसति. तिस्ससामणेरो ‘‘भन्ते उक्कण्ठितोम्ही’’ति आह. अथ नं थेरो ‘‘इमस्मिं विहारे न्हानउदकं दुल्लभं, मं गहेत्वा चित्तलपब्बतं गच्छाही’’ति आह. सो तथा अकासि. तत्थ नं थेरो आह ‘‘अयं विहारो अच्चन्तसङ्घिको, एकं पुग्गलिकट्ठानं करोही’’ति. सो साधु भन्तेति आदितो पट्ठाय संयुत्तनिकायं पब्भारसोधनं तेजोधातुकसिणपरिकम्मन्ति तीणीपि एकतो आरभित्वा कम्मट्ठानं अप्पनं पापेसि, संयुत्तनिकायं परियोसापेसि, लेणकम्मं निट्ठापेसि, सब्बं कत्वा उपज्झायस्स सञ्ञं अदासि. उपज्झायो ‘‘दुक्खेन ते सामणेर कतं, अज्ज ताव त्वंयेव वसाही’’ति आह. सो तं रत्तिं लेणे वसन्तो उतुसप्पायं लभित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा तत्थेव परिनिब्बायि. तस्स धातुयो गहेत्वा चेतियं अकंसु. अज्जापि तिस्सत्थेरचेतियन्ति पञ्ञायति. इदं पब्बं असतिपब्बं नाम.

२१९. इमस्मिं ठत्वा वितक्के निग्गण्हितुं असक्कोन्तो इध ठत्वा निग्गण्हिस्सतीति वितक्कमूलभेदं पब्बं दस्सेन्तो पुन तस्स चे भिक्खवेतिआदिमाह. तत्थ वितक्कसङ्खारसण्ठानं मनसिकातब्बन्ति सङ्खरोतीति सङ्खारो, पच्चयो, कारणं मूलन्ति अत्थो. सन्तिट्ठति एत्थाति सण्ठानं, वितक्कसङ्खारस्स सण्ठानं वितक्कसङ्खारसण्ठानं, तं मनसिकातब्बन्ति. इदं वुत्तं होति, अयं वितक्को किं हेतु किं पच्चया किं कारणा उप्पन्नोति वितक्कानं मूलञ्च मूलमूलञ्च मनसिकातब्बन्ति. किं नु खो अहं सीघं गच्छामीति केन नु खो कारणेन अहं सीघं गच्छामि? यंनूनाहं सणिकं गच्छेय्यन्ति किं मे इमिना सीघगमनेन, सणिकं गच्छिस्सामीति चिन्तेसि. सो सणिकं गच्छेय्याति सो एवं चिन्तेत्वा सणिकं गच्छेय्य. एस नयो सब्बत्थ.

तत्थ तस्स पुरिसस्स सीघगमनकालो विय इमस्स भिक्खुनो वितक्कसमारुळ्हकालो. तस्स सणिकगमनकालो विय इमस्स वितक्कचारपच्छेदनकालो. तस्स ठितकालो विय इमस्स वितक्कचारे पच्छिन्ने मूलकम्मट्ठानं चित्तोतरणकालो. तस्स निसिन्नकालो विय इमस्स विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तप्पत्तकालो. तस्स निपन्नकालो विय इमस्स निब्बानारम्मणाय फलसमापत्तिया दिवसं वीतिवत्तनकालो. तत्थ इमे वितक्का किं हेतुका किं पच्चयाति वितक्कानं मूलमूलं गच्छन्तस्स वितक्कचारो सिथिलो होति. तस्मिं सिथिलीभूते मत्थकं गच्छन्ते वितक्का सब्बसो निरुज्झन्ति. अयमत्थो दुद्दुभजातकेनपि दीपेतब्बो –

ससकस्स किर बेलुवरुक्खमूले निद्दायन्तस्स बेलुवपक्कं वण्टतो छिज्जित्वा कण्णमूले पतितं. सो तस्स सद्देन ‘‘पथवी भिज्जती’’ति सञ्ञाय उट्ठहित्वा वेगेन पलायि. तं दिस्वा पुरतो अञ्ञेपि चतुप्पदा पलायिंसु. तदा बोधिसत्तो सीहो होति. सो चिन्तेसि – ‘‘अयं पथवी नाम कप्पविनासे भिज्जति, अन्तरा पथवीभेदो नाम नत्थि, यंनूनाहं मूलमूलं गन्त्वा अनुविज्जेय्य’’न्ति. सो हत्थिनागतो पट्ठाय याव ससकं पुच्छि ‘‘तया, तात, पथवी भिज्जमाना दिट्ठा’’ति. ससो ‘‘आम देवा’’ति आह. सीहो ‘‘एहि, भो, दस्सेही’’ति. ससो ‘‘न सक्कोमि सामी’’ति. ‘‘एहि, रे, मा भायी’’ति सण्हमुदुकेन गहेत्वा गतो ससो रुक्खस्स अविदूरे ठत्वा –

‘‘दुद्दुभायति भद्दन्ते, यस्मिं देसे वसामहं;

अहम्पेतं न जानामि, किमेतं दुद्दुभायती’’ति. (जा. १.४.८५) –

गाथमाह. बोधिसत्तो ‘‘त्वं एत्थेव तिट्ठा’’ति रुक्खमूलं गन्त्वा ससकस्स निपन्नट्ठानं अद्दस, बेलुवपक्कं अद्दस, उद्धं ओलेकेत्वा वण्टं अद्दस, दिस्वा ‘‘अयं ससो एत्थ निपन्नो, निद्दायमानो इमस्स कण्णमूले पतितस्स सद्देन ‘पथवी भिज्जती’ति एवंसञ्ञी हुत्वा पलायी’’ति ञत्वा तं कारणं ससं पुच्छि. ससो ‘‘आम, देवा’’ति आह. बोधिसत्तो इमं गाथमाह –

‘‘बेलुव पतितं सुत्वा, दुद्दुभन्ति ससो जवि;

ससस्स वचनं सुत्वा, सन्तत्ता मिगवाहिनी’’ति. (जा. १.४.८६);

ततो बोधिसत्तो ‘‘मा भायथा’’ति मिगगणे अस्सासेसि. एवं वितक्कानं मूलमूलं गच्छन्तस्स वितक्का पहीयन्ति.

२२०. इमस्मिं वितक्कमूलभेदपब्बे ठत्वा वितक्के निग्गण्हितुं असक्कोन्तेन पन एवं निग्गण्हितब्बाति अपरम्पि कारणं दस्सेन्तो पुन तस्स चे, भिक्खवेतिआदिमाह.

दन्तेभिदन्तमाधायाति हेट्ठादन्ते उपरिदन्तं ठपेत्वा. चेतसा चित्तन्ति कुसलचित्तेन अकुसलचित्तं अभिनिग्गण्हितब्बं. बलवा पुरिसोति यथा थामसम्पन्नो महाबलो पुरिसो दुब्बलं पुरिसं सीसे वा गले वा खन्धे वा गहेत्वा अभिनिग्गण्हेय्य अभिनिप्पीळेय्य अभिसन्तापेय्य सन्तत्तं किलन्तं मुच्छापरेतं विय करेय्य, एवमेव भिक्खुना वितक्केहि सद्धिं पटिमल्लेन हुत्वा ‘‘के च तुम्हे को चाह’’न्ति अभिभवित्वा – ‘‘कामं तचो च न्हारु च अट्ठि च अवसिस्सतु सरीरे उपसुस्सतु मंसलोहित’’न्ति (अ. नि. २.५) एवं महावीरियं पग्गय्ह वितक्का निग्गण्हितब्बाति दस्सेन्तो इम अत्थदीपिकं उपमं आहरि.

२२१. यतो खो, भिक्खवेति इदं परियादानभाजनियं नाम, तं उत्तानत्थमेव. यथा पन सत्थाचरियो तिरोरट्ठा आगतं राजपुत्तं पञ्चावुधसिप्पं उग्गण्हापेत्वा ‘‘गच्छ, अत्तनो रट्ठे रज्जं गण्ह. सचे ते अन्तरामग्गे चोरा उट्ठहन्ति, धनुना कम्मं कत्वा गच्छ. सचे ते धनु नस्सति वा भिज्जति वा सत्तिया असिना’’ति एवं पञ्चहिपि आवुधेहि कत्तब्बं दस्सेत्वा उय्योजेति. सो तथा कत्वा सकरट्ठं गन्त्वा रज्जं गहेत्वा रज्जसिरिं अनुभोति. एवमेवं भगवा अधिचित्तमनुयुत्तं भिक्खुं अरहत्तगहणत्थाय उय्योजेन्तो – ‘‘सचस्स अन्तरा अकुसलवितक्का उप्पज्जन्ति, अञ्ञनिमित्तपब्बे ठत्वा ते निग्गण्हित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणिस्सति. तत्थ असक्कोन्तो आदीनवपब्बे ठत्वा, तत्रापि असक्कोन्तो असतिपब्बे ठत्वा, तत्रापि असक्कोन्तो वितक्कमूलभेदपब्बे ठत्वा, तत्रापि असक्कोन्तो अभिनिग्गण्हनपब्बे ठत्वा वितक्के निग्गण्हित्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणिस्सती’’ति इमानि पञ्च पब्बानि देसेसि.

वसी वितक्कपरियायपथेसूति वितक्कचारपथेसु चिण्णवसी पगुणवसीति वुच्चति. यं वितक्कं आकङ्खिस्सतीति इदं अस्स वसीभावाकारदस्सनत्थं वुत्तं. अयञ्हि पुब्बे यं वितक्कं वितक्केतुकामो होति, तं न वितक्केति. यं न वितक्केतुकामो होति, तं वितक्केति. इदानि पन वसीभूतत्ता यं वितक्कं वितक्केतुकामो होति, तंयेव वितक्केति. यं न वितक्केतुकामो, न तं वितक्केति. तेन वुत्तं ‘‘यं वितक्कं आकङ्खिस्सति, तं वितक्कं वितक्केस्सति. यं वितक्कं नाकङ्खिस्सति, न तं वितक्कं वितक्खेस्सती’’ति. अच्छेच्छि तण्हन्तिआदि सब्बासवसुत्ते वुत्तमेवाति.

पपञ्चसूदनिया मज्झिमनिकायट्ठकथाय

वितक्कसण्ठानसुत्तवण्णना निट्ठिता.

दुतियवग्गवण्णना निट्ठिता.

मूलपण्णासट्ठकथाय पठमो भागो निट्ठितो.