५. कुञ्जरविमानवण्णना
कुञ्जरो ते वरारोहोति कुञ्जरविमानं. तस्स का उप्पत्ति? भगवा राजगहे विहरति वेळुवने कलन्दकनिवापे. अथेकदिवसं राजगहनगरे नक्खत्तं घोसितं. नागरा वीथियो सोधेत्वा वालुकं ओकिरित्वा लाजपञ्चमकानि पुप्फानि विप्पकिरिंसु, गेहद्वारे गेहद्वारे कदलियो च पुण्णघटे च ठपेसुं, यथाविभवं नानाविरागवण्णविचित्ता धजपटाकादयो उस्सापेसुं, सब्बो जनो अत्तनो अत्तनो विभवानुरूपं सुमण्डितपसाधितो नक्खत्तकीळं कीळि, सकलनगरं देवनगरं विय अलङ्कतपटियत्तं अहोसि. अथ बिम्बिसारमहाराजा पुब्बचारित्तवसेन महाजनस्स चित्तानुरक्खणत्थञ्च अत्तनो राजभवनतो निक्खमित्वा महन्तेन परिवारेन महता राजानुभावेन उळारेन सिरिसोभग्गेन नगरं पदक्खिणं करोति.
तेन च समयेन राजगहवासिनी एका कुलधीता रञ्ञो तं विभवसम्पत्तिं सिरिसोभग्गं राजानुभावञ्च पस्सित्वा अच्छरियब्भुतचित्तजाता ‘‘अयं देविद्धिसदिसा विभवसम्पत्ति कीदिसेन नु खो कम्मुना लब्भती’’ति पण्डितसम्मते पुच्छि. ते तस्सा कथेसुं ‘‘भद्दे, पुञ्ञकम्मं नाम चिन्तामणिसदिसं कप्परुक्खसदिसं, खेत्तसम्पत्तिया चित्तसम्पत्तिया च सति यं यं पत्थेत्वा करोति, तं तं निप्फादेतियेव. अपिच आसनदानेन उच्चाकुलीनता होति, अन्नदानेन बलसम्पत्तिपटिलाभो, वत्थदानेन वण्णसम्पत्तिपटिलाभो, यानदानेन सुखविसेसपटिलाभो, दीपदानेन चक्खुसम्पत्तिपटिलाभो, आवासदानेन सब्बसम्पत्तिपटिलाभो होती’’ति. सा तं सुत्वा ‘‘देवसम्पत्ति इतो उळारा होति मञ्ञे’’ति तत्थ चित्तं ठपेत्वा पुञ्ञकिरियाय अतिविय उस्साहजाता अहोसि.
मातापितरो चस्सा अहतं वत्थयुगं नवपीठं एकं पदुमकलापं सप्पिमधुसक्खरा तण्डुलखीरानि च परिभोगत्थाय पेसेसुं. सा तानि दिस्वा ‘‘अहञ्च दानं दातुकामा, अयञ्च मे देय्यधम्मो लद्धो’’ति तुट्ठमानसा दुतियदिवसे दानं सज्जेन्ती अप्पोदकमधुपायासं सम्पादेत्वा, तस्स परिवारभावेन अञ्ञम्पि बहुं खादनीयभोजनीयं पटियादेत्वा दानग्गे गन्धपरिभण्डं कत्वा विकसितपदुमपत्तकिञ्जक्खकेसरोपसोभितेसु पदुमेसु आसनं पञ्ञापेत्वा, अहतेन सेतवत्थेन अत्थरित्वा आसनस्स चतुन्नं पादानं उपरि चत्तारि पदुमानि मालागुळञ्च ठपेत्वा, आसनस्स उपरि वितानं बन्धित्वा मालादामओलम्बकदामानि ओलम्बित्वा, आसनस्स समन्ततो भूमिं सकेसरेहि पदुमपत्तेहि सब्बसन्थरं सन्थरित्वा ‘‘दक्खिणेय्ये आगते पूजेस्सामी’’ति पुप्फपूरितं चङ्कोटकं एकमन्ते ठपेसि.
अथेवं कतदानूपकरणसंविधाना सीसंन्हाता सुद्धवत्थनिवत्था सुद्धुत्तरासङ्गा वेलं सल्लक्खेत्वा एकं दासिं आणापेसि ‘‘गच्छ जे, अम्हाकं तादिसं दक्खिणेय्यं परियेसाही’’ति. तेन च समयेन आयस्मा सारिपुत्तो सहस्सथविकं निक्खिपन्तो विय राजगहे पिण्डाय चरन्तो अन्तरवीथिं पटिपन्नो होति. अथ सा दासी थेरं वन्दित्वा आह ‘‘भन्ते, तुम्हाकं पत्तं मे देथा’’ति. ‘‘एकिस्सा उपासिकाय अनुग्गहत्थं इतो एथा’’ति च आह. थेरो तस्सा पत्तं अदासि. सा थेरं गेहं पवेसेसि. अथ सा इत्थी थेरस्स पच्चुग्गमनं कत्वा आसनं दस्सेत्वा ‘‘निसीदथ, भन्ते, इदमासनं पञ्ञत्त’’न्ति वत्वा थेरे तत्थ निसिन्ने सकेसरेहि पदुमपत्तेहि थेरं पूजयमाना आसनस्स समन्ततो ओकिरित्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा सप्पिमधुसक्खरासम्मिस्सेन अप्पोदकमधुपायासेन परिविसि. परिविसन्ती च ‘‘इमस्स मे पुञ्ञस्सानुभावेन दिब्बगजकूटागारपल्लङ्कसोभिता दिब्बसम्पत्तियो होन्तु, सब्बासु पवत्तीसु पदुमा नाम मा विगता होन्तू’’ति पत्थनं अकासि. पुन थेरे कतभत्तकिच्चे पत्तं धोवित्वा सप्पिमधुसक्खराहि पूरेत्वा पल्लङ्के अत्थतं साटकं चुम्बटकं कत्वा थेरस्स हत्थे ठपेत्वा थेरे च अनुमोदनं कत्वा पक्कमन्ते द्वे पुरिसे आणापेसि ‘‘थेरस्स हत्थे पत्तं इमञ्च पल्लङ्कं विहारं नेत्वा थेरस्स निय्यातेत्वा आगच्छथा’’ति. ते तथा अकंसु.
सा अपरभागे कालं कत्वा तावतिंसभवने योजनसतुब्बेधे कनकविमाने निब्बत्ति अच्छरासहस्सपरिवारा. पत्थनावसेन चस्सा पञ्चयोजनुब्बेधो पदुममालालङ्कतो समन्ततो पदुमपत्तकिञ्जक्खकेसरोपसोभितो मनुञ्ञदस्सनो सुखसम्फस्सो विविधरतनरंसिजालसमुज्जलहेमाभरणविभूसितो गजवरो निब्बत्ति. तस्सूपरि यथावुत्तसोभातिसययुत्तो योजनिको कनकपल्लङ्को निब्बत्ति. सा दिब्बसम्पत्तिं अनुभवन्ती अन्तरन्तरा तं कुञ्जरविमानस्स उपरि रतनविचित्तं पल्लङ्कं अभिरुय्ह महता देवतानुभावेन नन्दनवनं गच्छति. अथेकस्मिं उस्सवदिवसे देवतासु यथासकं दिब्बानुभावेन उय्यानकीळनत्थं नन्दनवनं गच्छन्तीसूतिआदिना सब्बं पठमपीठविमानवण्णनायं आगतसदिसं, तस्मा तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. इध पन थेरो –
३१. ‘‘कुञ्जरो ते वरारोहो, नानारतनकप्पनो;
रुचिरो थामवा जवसम्पन्नो, आकासम्हि समीहति.
३२. ‘‘पदुमि पद्मपत्तक्खि, पद्मुप्पलजुतिन्धरो;
पद्मचुण्णाभिकिण्णङ्गो, सोण्णपोक्खरमालधा.
३३. ‘‘पदुमानुसटं मग्गं, पद्मपत्तविभूसितं;
ठितं वग्गु मनुग्घाती, मितं गच्छति वारणो.
३४. ‘‘तस्स पक्कममानस्स, सोण्णकंसा रतिस्सरा;
तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा.
३५. ‘‘तस्स नागस्स खन्धम्हि, सुचिवत्था अलङ्कता;
महन्तं अच्छरासङ्घं, वण्णेन अतिरोचसि.
३६. ‘‘दानस्स ते इदं फलं, अथो सीलस्स वा पन;
अथो अञ्जलिकम्मस्स, तं मे अक्खाहि पुच्छिता’’ति. – आह;
३१. तत्थ कुञ्जरो ते वरारोहोति कुञ्जे गिरितटे रमति अभिरमति, तत्थ वा रवति कोञ्चनादं नदन्तो विचरति. कुं वा पथविं तदभिघातेन जरयतीति कुञ्जरो, गिरिचरादिभेदो मनुस्सलोके हत्थी, अयं पन कीळनकाले कुञ्जरसदिसताय एवं वुत्तो. आरुय्हतीति आरोहो, आरोहनीयोति अत्थो. वरो अग्गो सेट्ठो आरोहोति वरारोहो, उत्तमयानन्ति वुत्तं होति. नानारतनकप्पनोति नानाविधानि रतनानि एतेसन्ति नानारतना, कुम्भालङ्कारादिहत्थालङ्कारा. तेहि विहितो कप्पन्नो सन्नाहो यस्स सो नानारतनकप्पनो. रुचिं अभिरतिं देतीति रुचिरो, मनुञ्ञोति अत्थो. थामवाति थिरो, बलवाति अत्थो. जवसम्पन्नोति सम्पन्नजवो, सीघजवोति वुत्तं होति. आकासम्हि समीहतीति आकासे अन्तलिक्खे सम्मा ईहति, आरुळ्हानं खोभं अकरोन्तो चरति गच्छतीति अत्थो.
३२. पदुमीति पदुमसमानवण्णताय ‘‘पदुम’’न्ति लद्धनामेन कुम्भवण्णेन समन्नागतत्ता पदुमी. पद्मपत्तक्खीति कमलदलसदिसनयने, आलपनमेतं तस्सा देवताय. पद्मुप्पलजुतिन्धरोति दिब्बपदुमुप्पलमालालङ्कतसरीरताय तहं तहं विप्फुरन्तं विज्जोतमानं पदुमुप्पलजुतिं धारेतीति पदुमुप्पलजुतिन्धरो. पद्मचुण्णाभिकिण्णङ्गोति पदुमपत्तकिञ्जक्खकेसरेहि समन्ततो ओकिण्णगत्तो. सोण्णपोक्खरमालधाति हेममयकमलमालाभारी.
३३. पदुमानुसटं मग्गं पद्मपत्तविभूसितन्ति हत्थिनो पदनिक्खेपे पदनिक्खेपे तस्स पादं सन्धारेन्तेहि महन्तेहि पदुमेहि अनुसटं विप्पकिण्णं, नानाविरागवण्णेहि तेसंयेव च पत्तेहि इतो चितो च परिब्भमन्तेहि विसेसतो मण्डितताय विभूसितं मग्गं गच्छतीति योजना. ठितन्ति इदं मग्गविसेसनं, पदुमपत्तविभूसितं हुत्वा ठितं मग्गन्ति अत्थो. वग्गूति चारु, किरियाविसेसनञ्चेतं, म-कारो पदसन्धिकरो. अनुग्घातीति न उग्घाति, अत्तनो उपरि निसिन्नानं ईसकम्पि खोभं अकरोन्तोति अत्थो. मितन्ति निम्मितं, निक्खेपपदं वीतिक्कमन्ति अत्थो. अयञ्हेत्थ अत्थो ‘‘वग्गु चारु पदनिक्खेपं कत्वा गच्छती’’ति. मितन्ति वा परिमितं पमाणयुत्तं, नातिसीघं, नातिसणिकन्ति वुत्तं होति. वारणोति हत्थी. सो हि पच्चत्थिकवारणतो गमनपरिक्किलेसवारणतो च ‘‘वारणो’’ति वुच्चति.
३४. तस्स पक्कममानस्स, सोण्णसंका रतिस्सराति तस्स यथावुत्तस्स कुञ्जरस्स गच्छन्तस्स सोण्णकंसा सुवण्णमया घण्टा रतिस्सरा रमणीयसद्दा मनुञ्ञनिग्घोसा ओलम्बन्तीति अधिप्पायो. तस्स हि कुञ्जरस्स उभोसु पस्सेसु महाकोलम्बप्पमाणा मणिमुत्तादिखचिता हेममया अनेकसता महन्तियो घण्टा तहं तहं ओलम्बमाना पचलन्ति, यतो छेकेन गन्धब्बकेन पयुत्तवादिततो अतिविय मनोहरसद्दो निच्छरति. तेनाह ‘‘तेसं सुय्यति निग्घोसो, तूरिये पञ्चङ्गिके यथा’’ति. तस्सत्थो – यथा नाम आततं विततं आततविततं घनं सुसिरन्ति एवं पञ्चङ्गिके तूरिये कुसलेहि वादियमाने ठानुप्पत्तिया मन्दतारविभागं दस्सेन्तेन गायन्तेन समीरितो वादितसरो वग्गु रजनीयो निग्घोसो सुय्यति, एवं तेसं सोवण्णकंसानं तपनीयघण्टानं निग्घोसो सुय्यतीति.
३५. नागस्साति हत्थिनागस्स. महन्तन्ति सम्पत्तिमहत्तेनापि सङ्ख्यामहत्तेनापि महन्तं. अच्छरासङ्घन्ति देवकञ्ञासमूहं. वण्णेनाति रूपेन.
३६. दानस्साति दानमयपुञ्ञस्स. सीलस्साति कायिकसंवरादिसंवरसीलस्स. वा-सद्दो अवुत्तविकप्पनत्थो. तेन अभिवादनादिं अवुत्तं चारित्तसीलं सङ्गण्हाति.
एवं थेरेन पुच्छिता सा देवता पञ्हं विस्सज्जेसि, तमत्थं दस्सेतुं –
३७. ‘‘सा देवता अत्तमना, मोग्गल्लानेन पुच्छिता;
पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, यस्स कम्मस्सिदं फल’’न्ति. –
अयं गाथा धम्मसङ्गाहकेहि वुत्ता, तस्सा अत्थो हेट्ठा वुत्तो एव.
३८. ‘‘दिस्वान गुणसम्पन्नं, झायिं झानरतं सतं;
अदासिं पुप्फाभिकिण्णं, आसनं दुस्ससन्थतं.
३९. ‘‘उपड्ढं पद्ममालाहं, आसनस्स समन्ततो;
अब्भोकिरिस्सं पत्तेहि, पसन्ना सेहि पाणिभि.
४०. ‘‘तस्स कम्मकुसलस्स, इदं मे ईदिसं फलं;
सक्कारो गरुकारो च, देवानं अपचिता अहं.
४१. ‘‘यो वे सम्माविमुत्तानं, सन्तानं ब्रह्मचारिनं;
पसन्नो आसनं दज्जा, एवं नन्दे यथा अहं.
४२. ‘‘तस्मा हि अत्तकामेन, महत्तमभिकङ्खता;
आसनं दातब्बं होति, सरीरन्तिमधारिन’’न्ति. – देवताय वुत्तगाथा;
३८. तत्थ गुणसम्पन्नन्ति सब्बेहि सावकगुणेहि समन्नागतं, तेहि वा परिपुण्णं. एतेन सावकपारमिञाणस्स मत्थकप्पत्तिं दस्सेति. झायिन्ति आरम्मणूपनिज्झानं लक्खणूपनिज्झानन्ति दुविधेनापि झानेन झायनसीलं, तेन वा झापेतब्बं सब्बसंकिलेसपक्खं झापेत्वा ठितं. ततो एव झाने रतन्ति झानरतं. सतन्ति समानं, सन्तं वा, सप्पुरिसन्ति अत्थो. पुप्फाभिकिण्णन्ति पुप्फेहि अभिकिण्णं, कमलदलेहि अभिप्पकिण्णन्ति अत्थो. दुस्ससन्थतन्ति वत्थेन उपरि अत्थतं.
३९. उपड्ढं पद्ममालाहन्ति उपड्ढं पदुमपुप्फं अहं. आसनस्स समन्ततोति थेरेन निसिन्नस्स आसनस्स समन्ता भूमियं. अब्भोकिरिस्सन्ति अभिओकिरिं अभिप्पकिरिं. कथं? पत्तेहीति, तस्स उपड्ढपदुमस्स विसुं विसुं कतेहि पत्तेहि पुप्फवस्साभिवस्सनकनियामेन ओकिरिन्ति अत्थो.
४०. इदं मे ईदिसं फलन्ति इमिना ‘‘कुञ्जरो ते वरारोहो’’तिआदिना थेरेन गहितं अग्गहितञ्च आयुयससुखरूपादिभेदं अत्तनो दिब्बसम्पत्तिं एकतो दस्सेत्वा पुनपि थेरेन अग्गहितमेव अत्तनो आनुभावसम्पत्तिं दस्सेतुं ‘‘सक्कारो गरुकारो’’तिआदिमाह. तेन ‘‘न केवलं भन्ते तुम्हेहि यथावुत्तमेव इध मय्हं पुञ्ञफलं, अपिच खो इदं दिब्बं आधिपतेय्यम्पी’’ति दस्सेति. तत्थ सक्कारोति आदरकिरिया, देवेहि अत्तनो सक्कातब्बताति अत्थो. तथा गरुकारोति गरुकातब्बता. देवानन्ति देवेहि. अपचिताति पूजिता.
४१. सम्माविमुत्तानन्ति सुट्ठु विमुत्तानं सब्बसंकिलेसप्पहायीनं. सन्तानन्ति सन्तकायवचीमनोकम्मानं साधूनं. मग्गब्रह्मचरियस्स च सासनब्रह्मचरियस्स च चिण्णत्ता ब्रह्मचारिनं. पसन्नो आसनं दज्जाति कम्मफलसद्धाय रतनत्तयसद्धाय च पसन्नमानसो हुत्वा यदि आसनमत्तम्पि ददेय्य. एवं नन्दे यथा अहन्ति यथा अहं तेन आसनदानेन एतरहि नन्दामि मोदामि, एवमेव अञ्ञोपि नन्देय्य मोदेय्य.
४२. तस्माति तेन कारणेन. हि-सद्दो निपातमत्तं. अत्तकामेनाति अत्तनो हितकामेन. यो हि अत्तनो हितावहं कम्मं करोति, न अहितावहं, सो अत्तकामो. महत्तन्ति विपाकमहत्तं. सरीरन्तिमधारिनन्ति अन्तिमं देहं धारेन्तानं, खीणासवानन्ति अत्थो. अयञ्हेत्थ अत्थो – यस्मा अरहतं आसनदानेन अहं एवं दिब्बसम्पत्तिया मोदामि, तस्मा अञ्ञेनापि अत्तनो अभिवुद्धिं पत्थयमानेन अन्तिमसमुस्सये ठितानं आसनं दातब्बं, नत्थि तादिसं पुञ्ञन्ति दस्सेति. तेसं वुत्तसदिसमेवाति.
कुञ्जरविमानवण्णना निट्ठिता.