७. सेलाथेरीगाथावण्णना

नत्थि निस्सरणं लोकेतिआदिका सेलाय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्ता मातापितूहि समानजातिकस्स कुलपुत्तस्स दिन्ना, तेन सद्धिं बहूनि वस्ससतानि सुखसंवासं वसित्वा तस्मिं कालङ्कते सयम्पि अद्धगता वयोअनुप्पत्ता संवेगजाता किंकुसलगवेसिनी कालेन कालं आरामेन आरामं विहारेन विहारं अनुविचरति ‘‘समणब्राह्मणानं सन्तिके धम्मं सोस्सामी’’ति. सा एकदिवसं सत्थु बोधिरुक्खं उपसङ्कमित्वा ‘‘यदि बुद्धो भगवा असमो असमसमो अप्पटिपुग्गलो, दस्सेतु मे अयं बोधि पाटिहारिय’’न्ति निसीदि. तस्सा तथा चित्तुप्पादसमनन्तरमेव बोधि पज्जलि, सब्बसोवण्णमया साखा उट्ठहिंसु, सब्बा दिसा विरोचिंसु. सा तं पाटिहारियं दिस्वा पसन्नमानसा गरुचित्तीकारं उपट्ठपेत्वा सिरसि अञ्जलिं पग्गय्ह सत्तरत्तिन्दिवं तत्थेव निसीदि. सत्तमे दिवसे उळारं पूजासक्कारं अकासि. सा तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे आळवीरट्ठे आळविकस्स रञ्ञो धीता हुत्वा निब्बत्ति. सेलातिस्सा नामं अहोसि. आळविकस्स पन रञ्ञो धीताति कत्वा आळविकातिपि नं वोहरन्ति. सा विञ्ञुतं पत्ता सत्थरि आळवकं दमेत्वा तस्स हत्थे पत्तचीवरं दत्वा तेन सद्धिं आळवीनगरं उपगते दारिका हुत्वा रञ्ञा सद्धिं सत्थु सन्तिकं उपगन्त्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धा उपासिका अहोसि. सा अपरभागे सञ्जातसंवेगा भिक्खुनीसु पब्बजित्वा कतपुब्बकिच्चा विपस्सनं पट्ठपेत्वा सङ्खारे सम्मसन्ती उपनिस्सयसम्पन्नत्ता परिपक्कञाणा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.२.६१-८५) –

‘‘नगरे हंसवतिया, चारिकी आसहं तदा;

आरामेन च आरामं, चरामि कुसलत्थिका.

‘‘काळपक्खम्हि दिवसे, अद्दसं बोधिमुत्तमं;

तत्थ चित्तं पसादेत्वा, बोधिमूले निसीदहं.

‘‘गरुचित्तं उपट्ठेत्वा, सिरे कत्वान अञ्जलिं;

सोमनस्सं पवेदेत्वा, एवं चिन्तेसि तावदे.

‘‘यदि बुद्धो अमितगुणो, असमप्पटिपुग्गलो;

दस्सेतु पाटिहीरं मे, बोधि ओभासतु अयं.

‘‘सह आवज्जिते मय्हं, बोधि पज्जलि तावदे;

सब्बसोण्णमया आसि, दिसा सब्बा विरोचति.

‘‘सत्तरत्तिन्दिवं तत्थ, बोधिमूले निसीदहं;

सत्तमे दिवसे पत्ते, दीपपूजं अकासहं.

‘‘आसनं परिवारेत्वा, पञ्चदीपानि पज्जलुं;

याव उदेति सूरियो, दीपा मे पज्जलुं तदा.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘तत्थ मे सुकतं ब्यम्हं, पञ्चदीपाति वुच्चति;

सट्ठियोजनमुब्बेधं, तिंसयोजनवित्थतं.

‘‘असङ्खियानि दीपानि, परिवारे जलिंसु मे;

यावता देवभवनं, दीपालोकेन जोतति.

‘‘परम्मुखा निसीदित्वा, यदि इच्छामि पस्सितुं;

उद्धं अधो च तिरियं, सब्बं पस्सामि चक्खुना.

‘‘यावता अभिकङ्खामि, दट्ठुं सुगतदुग्गते;

तत्थ आवरणं नत्थि, रुक्खेसु पब्बतेसु वा.

‘‘असीतिदेवराजूनं, महेसित्तमकारयिं;

सतानं चक्कवत्तीनं, महेसित्तमकारयिं.

‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;

दीपसतसहस्सानि, परिवारे जलन्ति मे.

‘‘देवलोका चवित्वान, उप्पज्जिं मातुकुच्छियं;

मातुकुच्छिगता सन्ती, अक्खि मे न निमीलति.

‘‘दीपसतसहस्सानि, पुञ्ञकम्मसमङ्गिता;

जलन्ति सूतिकागेहे, पञ्चदीपानिदं फलं.

‘‘पच्छिमे भवे सम्पत्ते, मानसं विनिवत्तयिं;

अजरामतं सीतिभावं, निब्बानं फस्सयिं अहं.

‘‘जातिया सत्तवस्साहं, अरहत्तमपापुणिं;

उपसम्पादयी बुद्धो, गुणमञ्ञाय गोतमो.

‘‘मण्डपे रुक्खमूले वा, सुञ्ञागारे वसन्तिया;

तदा पज्जलते दीपं, पञ्चदीपानिदं फलं.

‘‘दिब्बचक्खुविसुद्धं मे, समाधिकुसला अहं;

अभिञ्ञापारमिप्पत्ता, पञ्चदीपानिदं फलं.

‘‘सब्बवोसितवोसाना, कतकिच्चा अनासवा;

पञ्चदीपा महावीर, पादे वन्दामि चक्खुम.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं दीपमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पञ्चदीपानिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा थेरी सावत्थियं विहरन्ती एकदिवसं पच्छाभत्तं सावत्थितो निक्खमित्वा दिवाविहारत्थाय अन्धवनं पविसित्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसीदि. अथ नं मारो विवेकतो विच्छेदेतुकामो अञ्ञातकरूपेन उपगन्त्वा –

५७. ‘‘नत्थि निस्सरणं लोके, किं विवेकेन काहसि;

भुञ्जाहि कामरतियो, माहु पच्छानुतापिनी’’ति. – गाथमाह;

तस्सत्थो – इमस्मिं लोके सब्बसमयेसुपि उपपरिक्खीयमानेसु निस्सरणं निब्बानं नाम नत्थि तेसं तेसं समणब्राह्मणानं छन्दसो पटिञ्ञायमानं वोहारमत्तमेवेतं, तस्मा किं विवेकेन काहसि एवरूपे सम्पन्नपठमवये ठिता इमिना कायविवेकेन किं करिस्ससि? अथ खो भुञ्जाहि कामरतियो वत्थुकामकिलेसकामसन्निस्सिता खिड्डारतियो पच्चनुभोहि. कस्मा? माहु पच्छानुतापिनी ‘‘यदत्थं ब्रह्मचरियं चरामि, तदेव निब्बानं नत्थि, तेनेवेतं नाधिगतं, कामभोगा च परिहीना, अनत्थो वत मय्ह’’न्ति पच्छा विप्पटिसारिनी मा अहोसीति अधिप्पायो.

तं सुत्वा थेरी ‘‘बालो वतायं मारो, यो मम पच्चक्खभूतं निब्बानं पटिक्खिपति. कामेसु च मं पवारेति, मम खीणासवभावं न जानाति. हन्द नं तं जानापेत्वा तज्जेस्सामी’’ति चिन्तेत्वा –

५८. ‘‘सत्तिसूलूपमा कामा, खन्धासं अधिकुट्टना;

यं त्वं कामरतिं ब्रूसि, अरती दानि सा मम.

५९. ‘‘सब्बत्थ विहता नन्दी, तमोक्खन्धो पदालितो;

एवं जानाहि पापिम, निहतो त्वमसि अन्तका’’ति. – इमं गाथाद्वयमाह;

तत्थ सत्तिसूलूपमा कामाति कामा नाम येन अधिट्ठिता, तस्स सत्तस्स विनिविज्झनतो निसितसत्ति विय सूलं विय च दट्ठब्बा. खन्धाति उपादानक्खन्धा. आसन्ति तेसं. अधिकुट्टनाति छिन्दनाधिट्ठाना, अच्चादानट्ठानन्ति अत्थो. यतो खन्धे अच्चादाय सत्ता कामेहि छेज्जभेज्जं पापुणन्ति. यं त्वं कामरतिं ब्रूसि, अरति दानि सा ममाति, पापिम, त्वं यं कामरतिं रमितब्बं सेवितब्बं कत्वा वदसि, सा दानि मम निरतिजातिकत्ता मीळ्हसदिसा, न ताय मम कोचि अत्थो अत्थीति.

तत्थ कारणमाह ‘‘सब्बत्थ विहता नन्दी’’तिआदिना. तत्थ एवं जानाहीति ‘‘सब्बसो पहीनतण्हाविज्जा’’ति मं जानाहि, ततो एव बलविधमनविसयातिक्कमनेहि अन्तक लामकाचार, मार, त्वं मया निहतो बाधितो असि, न पनाहं तया बाधितब्बाति अत्थो.

एवं थेरिया मारो सन्तज्जितो तत्थेवन्तरधायि. थेरीपि फलसमापत्तिसुखेन अन्धवने दिवसभागं वीतिनामेत्वा सायन्हे वसनट्ठानमेव गता.

सेलाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.