१. अभिरूपनन्दाथेरीगाथावण्णना
दुकनिपाते आतुरं असुचिं पूतिन्तिआदिका अभिरूपनन्दाय सिक्खमानाय गाथा. अयं किर विपस्सिस्स भगवतो काले बन्धुमतीनगरे गहपतिमहासालस्स धीता हुत्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठिता सत्थरि परिनिब्बुते धातुचेतियं रतनपटिमण्डितेन सुवण्णच्छत्तेन पूजं कत्वा, कालङ्कत्वा सग्गे निब्बत्तित्वा अपरापरं सुगतीसुयेव संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुनगरे खेमकस्स सक्कस्स अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं निब्बत्ति. नन्दातिस्सा नामं अहोसि. सा अत्तभावस्स अतिविय रूपसोभग्गप्पत्तिया अभिरूपा दस्सनीया पासादिका अभिरूपनन्दात्वेव पञ्ञायित्थ. तस्सा वयप्पत्ताय वारेय्यदिवसेयेव वरभूतो सक्यकुमारो कालमकासि. अथ नं मातापितरो अकामं पब्बाजेसुं.
सा पब्बजित्वापि रूपं निस्साय उप्पन्नमदा ‘‘सत्था रूपं विवण्णेति गरहति अनेकपरियायेन रूपे आदीनवं दस्सेती’’ति बुद्धुपट्ठानं न गच्छति. भगवा तस्सा ञाणपरिपाकं ञत्वा महापजापतिं आणापेसि ‘‘सब्बापि भिक्खुनियो पटिपाटिया ओवादं आगच्छन्तू’’ति. सा अत्तनो वारे सम्पत्ते अञ्ञं पेसेसि. भगवा ‘‘वारे सम्पत्ते अत्तनाव आगन्तब्बं, न अञ्ञा पेसेतब्बा’’ति आह. सा सत्थु आणं लङ्घितुं असक्कोन्ती भिक्खुनीहि सद्धिं बुद्धुपट्ठानं अगमासि. भगवा इद्धिया एकं अभिरूपं इत्थिरूपं मापेत्वा पुन जराजिण्णं दस्सेत्वा संवेगं उप्पादेत्वा –
१९. ‘‘आतुरं असुचिं पूतिं, पस्स नन्दे समुस्सयं;
असुभाय चित्तं भावेहि, एकग्गं सुसमाहितं.
२०. ‘‘अनिमित्तञ्च भावेहि, मानानुसयमुज्जह;
ततो मानाभिसमया, उपसन्ता चरिस्ससी’’ति. –
इमा द्वे गाथा अभासि. तासं अत्थो हेट्ठा वुत्तनयो एव. गाथापरियोसाने अभिरूपनन्दा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने –
‘‘नगरे बन्धुमतिया, बन्धुमा नाम खत्तियो;
तस्स रञ्ञो अहुं भरिया, एकज्झं चारयामहं.
‘‘रहोगता निसीदित्वा, एवं चिन्तेसहं तदा;
आदाय गमनीयञ्हि, कुसलं नत्थि मे कतं.
‘‘महाभितापं कटुकं, घोररूपं सुदारुणं;
निरयं नून गच्छामि, एत्थ मे नत्थि संसयो.
‘‘एवाहं चिन्तयित्वान, पहंसेत्वान मानसं;
राजानं उपगन्त्वान, इदं वचनमब्रविं.
‘‘इत्थी नाम मयं देव, पुरिसानुगता सदा;
एकं मे समणं देहि, भोजयिस्सामि खत्तिय.
‘‘अदासि मे महाराजा, समणं भावितिन्द्रियं;
तस्स पत्तं गहेत्वान, परमन्नेन पूरयिं.
‘‘पूरयित्वा परमन्नं, सहस्सग्घनकेनहं;
वत्थयुगेन छादेत्वा, अदासिं तुट्ठमानसा.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘सहस्सं देवराजूनं, महेसित्तमकारयिं;
सहस्सं चक्कवत्तीनं, महेसित्तमकारयिं.
‘‘पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं;
नानाविधं बहुं पुञ्ञं, तस्स कम्मफला ततो.
‘‘उप्पलस्सेव मे वण्णा, अभिरूपा सुदस्सना;
इत्थी सब्बङ्गसम्पन्ना, अभिजाता जुतिन्धरा.
‘‘पच्छिमे भवसम्पत्ते, अजायिं साकिये कुले;
नारीसहस्सपामोक्खा, सुद्धोदनसुतस्सहं.
‘‘निब्बिन्दित्वा अगारेहं, पब्बजिं अनगारियं;
सत्तमिं रत्तिं सम्पत्वा, चतुसच्चं अपापुणिं.
‘‘चीवरपिण्डपातञ्च, पच्चयञ्च सेनासनं;
परिमेतुं न सक्कोमि, पिण्डपातस्सिदं फलं.
‘‘यं मय्हं पुरिमं कम्मं, कुसलं जनितं मुनि;
तुय्हत्थाय महावीर, परिचिण्णं बहुं मया.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पिण्डपातस्सिदं फलं.
‘‘दुवे गती पजानामि, देवत्तं अथ मानुसं;
अञ्ञं गतिं न जानामि, पिण्डपातस्सिदं फलं.
‘‘उच्चे कुले पजानामि, तयो साले महाधने;
अञ्ञं कुलं न जानामि, पिण्डपातस्सिदं फलं.
‘‘भवाभवे संसरित्वा, सुक्कमूलेन चोदिता;
अमनापं न पस्सामि, सोमनस्सकतं फलं.
‘‘इद्धीसु च वसी होमि, दिब्बाय सोतधातुया;
चेतोपरियञाणस्स, वसी होमि महामुने.
‘‘पुब्बेनिवासं जानामि, दिब्बचक्खु विसोधितं;
सब्बासवपरिक्खीणा, नत्थि दानि पुनब्भवो.
‘‘अत्थधम्मनिरुत्तीसु, पटिभाने तथेव च;
ञाणं मम महावीर, उप्पन्नं तव सन्तिके.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पत्वा पन सा सयम्पि उदानवसेन तायेव गाथा अभासि, इदमेव चस्सा अञ्ञाब्याकरणं अहोसीति.
अभिरूपनन्दाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.