५. सुभाकम्मारधीतुथेरीगाथावण्णना
दहराहन्तिआदिका सुभाय कम्मारधीताय थेरिया गाथा. अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्ती अनुक्कमेन सम्भावितकुसलमूला उपचितविमोक्खसम्भारा सुगतीसुयेव संसरन्ती परिपक्कञाणा हुत्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे अञ्ञतरस्स सुवण्णकारस्स धीता हुत्वा निब्बत्ति, रूपसम्पत्तिसोभाय सुभाति तस्सा नामं अहोसि. सा अनुक्कमेन विञ्ञुतं पत्वा, सत्थु राजगहप्पवेसने सत्थरि सञ्जातप्पसादा एकदिवसं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. सत्था तस्सा इन्द्रियपरिपाकं दिस्वा अज्झासयानुरूपं चतुसच्चगब्भधम्मं देसेसि. सा तावदेव सहस्सनयपटिमण्डिते सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. सा अपरभागे घरावासे दोसं दिस्वा महापजापतिया गोतमिया सन्तिके पब्बजित्वा भिक्खुनिसीले पतिट्ठिता उपरिमग्गत्थाय भावनमनुयुञ्जि. तं ञातका कालेन कालं उपसङ्कमित्वा कामेहि निमन्तेन्ता पहूतधनं विभवजातञ्च दस्सेत्वा पलोभेन्ति. सा एकदिवसं अत्तनो सन्तिकं उपगतानं घरावासेसु कामेसु च आदीनवं पकासेन्ती ‘‘दहराह’’न्तिआदीहि चतुवीसतिया गाथाहि धम्मं कथेत्वा ते निरासे कत्वा विस्सज्जेत्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्ती इन्द्रियानि परियोदपेन्ती भावनं उस्सुक्कापेत्वा न चिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. अरहत्तं पन पत्वा –
३३९. ‘‘दहराहं सुद्धवसना, यं पुरे धम्ममस्सुणिं;
तस्सा मे अप्पमत्ताय, सच्चाभिसमयो अहु.
३४०. ‘‘ततोहं सब्बकामेसु, भुसं अरतिमज्झगं;
सक्कायस्मिं भयं दिस्वा, नेक्खम्ममेव पीहये.
३४१. ‘‘हित्वानहं ञातिगणं, दासकम्मकरानि च;
गामखेत्तानि फीतानि, रमणीये पमोदिते.
३४२. ‘‘पहायहं पब्बजिता, सापतेय्यमनप्पकं;
एवं सद्धाय निक्खम्म, सद्धम्मे सुप्पवेदिते.
३४३. ‘‘नेतं अस्स पतिरूपं, आकिञ्चञ्ञञ्हि पत्थये;
यो जातरूपं रजतं, छड्डेत्वा पुनरागमे.
३४४. ‘‘रजतं जातरूपं वा, न बोधाय न सन्तिया;
नेतं समणसारुप्पं, न एतं अरियद्धनं.
३४५. ‘‘लोभनं मदनञ्चेतं, मोहनं रजवड्ढनं;
सासङ्कं बहुआयासं, नत्थि चेत्थ धुवं ठिति.
३४६. ‘‘एत्थ रत्ता पमत्ता च, संकिलिट्ठमना नरा;
अञ्ञमञ्ञेन ब्यारुद्धा, पुथू कुब्बन्ति मेधगं.
३४७. ‘‘वधो बन्धो परिक्लेसो, जानि सोकपरिद्दवो;
कामेसु अधिपन्नानं, दिस्सते ब्यसनं बहुं.
३४८. ‘‘तं मं ञाती अमित्ताव, किं वो कामेसु युञ्जथ;
जानाथ मं पब्बजितं, कामेसु भयदस्सिनिं.
३४९. ‘‘न हिरञ्ञसुवण्णेन, परिक्खीयन्ति आसवा;
अमित्ता वधका कामा, सपत्ता सल्लबन्धना.
३५०. ‘‘तं मं ञाती अमित्ताव, किं वो कामेसु युञ्जथ;
जानाथ मं पब्बजितं, मुण्डं सङ्घाटिपारुतं.
३५१. ‘‘उत्तिट्ठपिण्डो उञ्छो च, पंसुकूलञ्च चीवरं;
एतं खो मम सारुप्पं, अनगारूपनिस्सयो.
३५२. ‘‘वन्ता महेसीहि कामा, ये दिब्बा ये च मानुसा;
खेमट्ठाने विमुत्ता ते, पत्ता ते अचलं सुखं.
३५३. ‘‘माहं कामेहि संगच्छिं, येसु ताणं न विज्जति;
अमित्ता वधका कामा, अग्गिक्खन्धूपमा दुखा.
३५४. ‘‘परिपन्थो एस भयो, सविघातो सकण्टको;
गेधो सुविसमो चेसो, महन्तो मोहनामुखो.
३५५. ‘‘उपसग्गो भीमरूपो, कामा सप्पसिरूपमा;
ये बाला अभिनन्दन्ति, अन्धभूता पुथुज्जना.
३५६. ‘‘कामपङ्केन सत्ता हि, बहू लोके अविद्दसू;
परियन्तं न जानन्ति, जातिया मरणस्स च.
३५७. ‘‘दुग्गतिगमनं मग्गं, मनुस्सा कामहेतुकं;
बहुं वे पटिपज्जन्ति, अत्तनो रोगमावहं.
३५८. ‘‘एवं अमित्तजनना, तापना संकिलेसिका;
लोकामिसा बन्धनीया, कामा मरणबन्धना.
३५९. ‘‘उम्मादना उल्लपना, कामा चित्तप्पमाथिनो;
सत्तानं संकिलेसाय, खिप्पं मारेन ओड्डितं.
३६०. ‘‘अनन्तादीनवा कामा, बहुदुक्खा महाविसा;
अप्पस्सादा रणकरा, सुक्कपक्खविसोसना.
३६१. ‘‘साहं एतादिसं कत्वा, ब्यसनं कामहेतुकं;
न तं पच्चागमिस्सामि, निब्बानाभिरता सदा.
३६२. ‘‘रणं तरित्वा कामानं, सीतिभावाभिकङ्खिनी;
अप्पमत्ता विहस्सामि, सब्बसंयोजनक्खये.
३६३. ‘‘असोकं विरजं खेमं, अरियट्ठङ्गिकं उजुं;
तं मग्गं अनुगच्छामि, येन तिण्णा महेसिनो.
३६४. ‘‘इमं पस्सथ धम्मट्ठं, सुभं कम्मारधीतरं;
अनेजं उपसम्पज्ज, रुक्खमूलम्हि झायति.
३६५. ‘‘अज्जट्ठमी पब्बजिता, सद्धा सद्धम्मसोभना;
विनीतुप्पलवण्णाय, तेविज्जा मच्चुहायिनी.
३६६. ‘‘सायं भुजिस्सा अणणा, भिक्खुनी भावितिन्द्रिया;
सब्बयोगविसंयुत्ता, कतकिच्चा अनासवा.
३६७. ‘‘तं सक्को देवसङ्घेन, उपसङ्कम्म इद्धिया;
नमस्सति भूतपति, सुभं कम्मारधीतर’’न्ति. – इमा गाथा अभासि;
तत्थ दहराहं सुद्धवसना, यं पुरे धम्ममस्सुणिन्ति यस्मा अहं पुब्बे दहरा तरुणी एव सुद्धवसना सुद्धवत्थनिवत्था अलङ्कतप्पटियत्ता सत्थु सन्तिके धम्मं अस्सोसिं. तस्सा मे अप्पमत्ताय, सच्चाभिसमयो अहूति यस्मा च तस्सा मे मय्हं यथासुतं धम्मं पच्चवेक्खित्वा अप्पमत्ताय उपट्ठितस्सतिया सीलं अधिट्ठहित्वा भावनं अनुयुञ्जन्तियाव चतुन्नं अरियसच्चानं अभिसमयो ‘‘इदं दुक्ख’’न्तिआदिना (पटि. म. १.३२) पटिवेधो अहोसि.
ततोहं सब्बकामेसु, भुसं अरतिमज्झगन्ति ततो तेन कारणेन सत्थु सन्तिके धम्मस्स सुतत्ता सच्चानञ्च अभिसमितत्ता मनुस्सेसु दिब्बेसु चाति सब्बेसुपि कामेसु भुसं अतिविय अरतिं उक्कण्ठिं अधिगच्छिं. सक्कायस्मिं उपादानक्खन्धपञ्चके, भयं सप्पटिभयभावं ञाणचक्खुना दिस्वा, नेक्खम्ममेव पब्बज्जं निब्बानमेव, पीहये पिहयामि पत्थयामि.
दासकम्मकरानि चाति दासे च कम्मकारे च, लिङ्गविपल्लासेन हेतं वुत्तं. गामखेत्तानीति गामे च पुब्बण्णापरण्णविरुहनक्खेत्तानि च, गामपरियापन्नानि वा खेत्तानि. फीतानीति समिद्धानि. रमणीयेति मनुञ्ञे. पमोदितेति पमुदिते, भोगक्खन्धे हित्वाति सम्बन्धो. सापतेय्यन्ति सन्तकं धनं, मणिकनकरजतादिपरिग्गहवत्थुं. अनप्पकन्ति महन्तं, पहायाति योजना. एवं सद्धाय निक्खम्माति ‘‘हित्वानहं ञातिगण’’न्तिआदिना वुत्तप्पकारेन महन्तं ञातिपरिवट्टं महन्तञ्च भोगक्खन्धं पहाय कम्मकम्मफलानि रतनत्तयञ्चाति सद्धेय्यवत्थुं सद्धाय सद्दहित्वा घरतो निक्खम्म, सद्धम्मे सुप्पवेदिते सम्मासम्बुद्धेन सुट्ठु पवेदिते अरियविनये अहं पब्बजिता.
एवं पब्बजिताय पन नेतं अस्स पतिरूपं, यदिदं छड्डितानं कामानं पच्चागमनं. आकिञ्चञ्ञञ्हि पत्थयेति अहं अकिञ्चनभावं अपरिग्गहभावमेव पत्थयामि. यो जातरूपरजतं, छड्डेत्वा पुनरागमेति यो पुग्गलो सुवण्णं रजतं अञ्ञम्पि वा किञ्चि धनजातं छड्डेत्वा पुन तं गण्हेय्य, सो पण्डितानं अन्तरे कथं सीसं उक्खिपेय्य?
यस्मा रजतं जातरूपं वा, न बोधाय न सन्तिया न मग्गञाणाय न निब्बानाय होतीति अत्थो. नेतं समणसारुप्पन्ति एतं जातरूपरजतादिपरिग्गहवत्थु, तस्स वा परिग्गण्हनं समणानं सारुप्पं न होति. तथा हि वुत्तं ‘‘न कप्पति समणानं सक्यपुत्तियानं जातरूपरजत’’न्तिआदि (चूळव. ४४६). न एतं अरियद्धनन्ति एतं यथावुत्तपरिग्गहवत्थु सद्धादिधनं विय अरियधम्ममयम्पि धनं न होति, न अरियभावावहतो. तेनाह ‘‘लोभन’’न्तिआदि.
तत्थ लोभनन्ति लोभुप्पादनं. मदनन्ति मदावहं. मोहनन्ति सम्मोहजननं. रजवड्ढनन्ति रागरजादिसंवड्ढनं. येन परिग्गहितं, तस्स आसङ्कावहत्ता सह आसङ्काय वत्ततीति सासङ्कं, येन परिग्गहितं, तस्स यतो कुतो आसङ्कावहन्ति अत्थो. बहुआयासन्ति सज्जनरक्खणादिवसेन बहुपरिस्समं. नत्थि चेत्थ धुवं ठितीति एतस्मिं धने धुवभावो च ठितिभावो च नत्थि, चञ्चलमनवट्ठितमेवाति अत्थो.
एत्थ रत्ता पमत्ता चाति एतस्मिं धने रत्ता सञ्जातरागा दसकुसलधम्मेसु सतिया विप्पवासेन पमत्ता. संकिलिट्ठमना लोभादिसंकिलेसेन संकिलिट्ठचित्ताव नाम होन्ति. ततो च अञ्ञमञ्ञम्हि ब्यारुद्धा, पुथू कुब्बन्ति मेधगं अन्तमसो मातापि पुत्तेन, पुत्तोपि मातराति एवं अञ्ञमञ्ञं पटिरुद्धा हुत्वा पुथू सत्ता मेधगं कलहं करोन्ति. तेनाह भगवा – ‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, कामहेतु कामनिदानं कामाधिकरणं…पे… मातापि पुत्तेन विवदति पुत्तोपि मातरा विवदती’’तिआदि (म. नि. १.१६८, १७८).
वधोति मरणं. बन्धोति अद्दुबन्धनादिबन्धनं. परिक्लेसोति हत्थच्छेदादिपरिकिलेसापत्ति. जानीति धनजानि चेव परिवारजानि च. सोकपरिद्दवोति सोको च परिदेवो च. अधिपन्नानन्ति अज्झोसितानं. दिस्सते ब्यसनं बहुन्ति यथावुत्तवधबन्धनादिभेदं अवुत्तञ्च दोमनस्सुपायासादिं दिट्ठधम्मिकं सम्परायिकञ्च बहुं बहुविधं ब्यसनं अनत्थो कामेसु दिस्सतेव.
तं मं ञाती अमित्ताव, किं वो कामेसु युञ्जथाति तादिसं मं यथा कामेसु विरत्तं तुम्हे ञाती ञातका समाना अनत्थकामा अमित्ता विय किं केन कारणेन कामेसु युञ्जथ नियोजेथ. जानाथ मं पब्बजितं, कामेसु भयदस्सिनिन्ति कामे भयतो पस्सन्तिं पब्बजितं मं आजानाथ, किं एत्तकं तुम्हेहि अनञ्ञातन्ति अधिप्पायो.
न हिरञ्ञसुवण्णेन, परिक्खीयन्ति आसवाति कामासवादयो हिरञ्ञसुवण्णेन न कदाचि परिक्खयं गच्छन्ति, अथ खो तेहि एव परिवड्ढन्तेव. तेनाह – ‘‘अमित्ता वधका कामा, सपत्ता सल्लबन्धना’’ति. कामा हि अहितावहत्ता मेत्तिया अभावेन अमित्ता, मरणहेतुताय उक्खित्तासिकवधकसदिसत्ता वधका, अनुबन्धित्वापि अनत्थावहनताय वेरानुबन्धसपत्तसदिसत्ता सपत्ता, रागादीनं सल्लानं बन्धनतो सल्लबन्धना.
मुण्डन्ति मुण्डितकेसं. तत्थ तत्थ नन्तकानि गहेत्वा सङ्घाटिचीवरपारुपनेन सङ्घाटिपारुतं.
उत्तिट्ठपिण्डोति विवटद्वारे घरे घरे पतिट्ठित्वा लभनकपिण्डो. उञ्छोति तदत्थं उञ्छाचरिया. अनगारूपनिस्सयोति अनगारानं पब्बजितानं उपगन्त्वा निस्सितब्बतो उपनिस्सयभूतो जीवितपरिक्खारो. तञ्हि निस्साय पब्बजिता जीवन्ति.
वन्ताति छड्डिता. महेसीहीति बुद्धादीहि महेसीहि. खेमट्ठानेति कामयोगादीहि अनुपद्दवट्ठानभूते निब्बाने. तेति महेसयो. अचलं सुखन्ति निब्बानसुखं पत्ता. तस्मा तं पत्थेन्तेन कामा परिच्चजितब्बाति अधिप्पायो.
माहं कामेहि संगच्छिन्ति अहं कदाचिपि कामेहि न समागच्छेय्यं. कस्माति चे आह – ‘‘येसु ताणं न विज्जती’’तिआदि, येसु कामेसु उपपरिक्खियमानेसु एकस्मिम्पि अनत्थपरित्ताणं नाम नत्थि. अग्गिक्खन्धूपमा महाभितापट्ठेन. दुखा दुक्खमट्ठेन.
परिपन्थो एस भयो यदिदं कामा नाम अविदितविपुलानत्थावहत्ता. सविघातो चित्तविघातकरत्ता. सकण्टको विनिविज्झनत्ता. गेधो सुविसमो चेसोति गिद्धिहेतुताय गेधो. सुट्ठु विसमो महापलिबोधो सो. दुरतिक्कमनट्ठेन महन्तो. मोहनामुखो मुच्छापत्तिहेतुतो.
उपसग्गो भीमरूपोति अतिभिंसनकसभावो, महन्तो देवतूपसग्गो विय अनत्थकादिदुक्खावहनतो. सप्पसिरूपमा कामा सप्पटिभयट्ठेन.
कामपङ्केन सत्ताति कामसङ्खातेन पङ्केन सत्ता लग्गा.
दुग्गतिगमनं मग्गन्ति निरयादिअपायगामिनं मग्गं. कामहेतुकन्ति कामोपभोगहेतुकं. बहुन्ति पाणातिपातादिभेदेन बहुविधं. रोगमावहन्ति रुज्जनट्ठेन रोगसङ्खातस्स दिट्ठधम्मिकादिभेदस्स दुक्खस्स आवहनकं.
एवन्ति ‘‘अमित्ता वधका’’तिआदिना वुत्तप्पकारेन. अमित्तजननाति अमित्तभावस्स निब्बत्तनका. तापनाति सन्तापनका, तपनीयाति अत्थो. संकिलेसिकाति संकिलेसावहा. लोकामिसाति लोके आमिसभूता. बन्धनियाति बन्धभूतेहि संयोजनेहि वड्ढितब्बा, संयोजनियाति अत्थो. मरणबन्धनाति भवादीसु निब्बत्तिनिमित्तताय पवत्तकारणतो च मरणविबन्धना.
उम्मादनाति विपरिणामधम्मानं वियोगवसेन सोकुम्मादकरा, वड्ढिया वा उपरूपरिमदावहा. उल्लपनाति ‘‘अहो सुखं अहो सुख’’न्ति उद्धं उद्धं लपापनका. ‘‘उल्लोलना’’तिपि पाठो, भत्तपिण्डनिमित्तं नङ्गुट्ठं उल्लोलेन्तो सुनखो विय आमिसहेतु सत्ते उपरूपरिलालना, पराभवावञ्ञातपापनकाति अत्थो. चित्तप्पमाथिनोति परिळाहुप्पादनादिना सम्पति आयतिञ्च चित्तस्स पमथनसीला. ‘‘चित्तप्पमद्दिनो’’ति वा पाठो, सो एवत्थो. ये पन ‘‘चित्तप्पमादिनो’’ति वदन्ति, तेसं चित्तस्स पमादावहाति अत्थो. संकिलेसायाति विबाधनाय उपतापनाय वा. खिप्पं मारेन ओड्डितन्ति कामा नामेते मारेन ओड्डितं कुमिनन्ति दट्ठब्बा सत्तानं अनत्थावहनतो.
अनन्तादीनवाति ‘‘लोभनं मदनञ्चेत’’न्तिआदिना, ‘‘इध सीतस्स पुरक्खतो उण्हस्स पुरक्खतो’’तिआदिना (म. नि. १.१६७) च दुक्खक्खन्धसुत्तादीसु वुत्तनयेन अपरियन्तादीनवा बहुदोसा. बहुदुक्खाति आपायिकादिबहुविधदुक्खानुबन्धा. महाविसाति कटुकासय्हफलताय हलाहलादिमहाविससदिसा. अप्पस्सादाति सत्थधारागतमधुबिन्दु विय परित्तस्सादा. रणकराति सारागादिसंवड्ढका. सुक्कपक्खविसोसनाति सत्तानं अनवज्जकोट्ठासस्स विनासका.
साहन्ति सा अहं, हेट्ठा वुत्तनयेनेव सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धा कामे पहाय पब्बजित्वा ठिताति अत्थो. एतादिसन्ति एवरूपं वुत्तप्पकारं. कत्वाति इति कत्वा, यथावुत्तकारणेनाति अत्थो. न तं पच्चागमिस्सामीति तं मया पुब्बे वन्तकामे पुन न परिभुञ्जिस्सामि. निब्बानाभिरता सदाति यस्मा पब्बजितकालतो पट्ठाय सब्बकालं निब्बानाभिरता, तस्मा न तं पच्चागमिस्सामीति योजना.
रणं तरित्वा कामानन्ति कामानं रणं तरित्वा, तञ्च मया कातब्बं अरियमग्गसंपहारं कत्वा. सीतिभावाभिकङ्खिनीति सब्बकिलेसदरथपरिळाहवूपसमेन सीतिभावसङ्खातं अरहत्तं अभिकङ्खन्ती. सब्बसंयोजनक्खयेति सब्बेसं संयोजनानं खयभूते निब्बाने अभिरता.
येन तिण्णा महेसिनोति येन अरियमग्गेन बुद्धादयो महेसिनो संसारमहोघं तिण्णा, अहम्पि तेहि गतमग्गं अनुगच्छामि, सीलादिपटिपत्तिया अनुपापुणामीति अत्थो.
धम्मट्ठन्ति अरियफलधम्मे ठितं. अनेजन्ति पटिप्पस्सद्ध एजताय अनेजन्ति लद्धनामं अग्गफलं. उपसम्पज्जाति सम्पादेत्वा अग्गमग्गाधिगमेन अधिगन्त्वा. झायतीति तमेव फलज्झानं उपनिज्झायति.
अज्जट्ठमी पब्बजिताति पब्बजिता हुत्वा पब्बजिततो पट्ठाय अज्ज अट्ठमदिवसो, इतो अतीते अट्ठमियं पब्बजिताति अत्थो. सद्धाति सद्धासम्पन्ना. सद्धम्मसोभनाति सद्धम्माधिगमेन सोभना.
भुजिस्साति दासभावसदिसानं किलेसानं पहानेन भुजिस्सा. कामच्छन्दादिइणापगमेन अणणा.
इमा किर तिस्सो गाथा पब्बजित्वा अट्ठमे दिवसे अरहत्तं पत्वा अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले फलसमापत्तिं समापज्जित्वा निसिन्नं थेरिं भिक्खूनं दस्सेत्वा पसंसन्तेन भगवता वुत्ता.
अथ सक्को देवानमिन्दो तं पवत्तिं दिब्बेन चक्खुना दिस्वा ‘‘एवं सत्थारा पसंसीयमाना अयं थेरी यस्मा देवेहि च पयिरुपासितब्बा’’ति तावदेव तावतिंसेहि देवेहि सद्धिं उपसङ्कमित्वा अभिवादेत्वा अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि. तं सन्धाय सङ्गीतिकारेहि वुत्तं –
‘‘तं सक्को देवसङ्घेन, उपसङ्कम्म इद्धिया;
नमस्सति भूतपति, सुभं कम्मारधीतर’’न्ति.
तत्थ तीसु कामभवेसु भूतानं सत्तानं पति इस्सरोति कत्वा भूतपतीति लद्धनामो सक्को देवराजा देवसङ्घेन सद्धिं तं सुभं कम्मारधीतरं अत्तनो देविद्धिया उपसङ्कम्म नमस्सति, पञ्चपतिट्ठितेन वन्दतीति अत्थो.
सुभाकम्मारधीतुथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.
वीसतिनिपातवण्णना निट्ठिता.