१२. धम्मदिन्नाथेरीगाथावण्णना
छन्दजाता अवसायीति धम्मदिन्नाथेरिया गाथा. सा किर पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे पराधीनवुत्तिका हुत्वा जीवन्ती निरोधतो वुट्ठितस्स अग्गसावकस्स पूजासक्कारपुब्बकं दानं दत्वा देवलोके निब्बत्ता. ततो चवित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्ती फुस्सस्स भगवतो काले सत्थु वेमातिकभातिकानं कम्मिकस्स गेहे वसमाना दानं पटिच्च ‘‘एकं देही’’ति सामिकेन वुत्ते द्वे देन्ती, बहुं पुञ्ञं कत्वा कस्सपबुद्धकाले किकिस्स कासिकरञ्ञो गेहे पटिसन्धिं गहेत्वा सत्तन्नं भगिनीनं अब्भन्तरा हुत्वा वीसतिवस्ससहस्सानि ब्रह्मचरियं चरित्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्ती इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्ता विसाखस्स सेट्ठिनो गेहं गता.
अथेकदिवसं विसाखो सेट्ठि सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा अनागामी हुत्वा घरं गन्त्वा पासादं अभिरुहन्तो सोपानमत्थके ठिताय धम्मदिन्नाय पसारितहत्थं अनालम्बित्वाव पासादं अभिरुहित्वा भुञ्जमानोपि तुण्हीभूतोव भुञ्जि. धम्मदिन्ना तं उपधारेत्वा, ‘‘अय्यपुत्त, कस्मा त्वं अज्ज मम हत्थं नालम्बि, भुञ्जमानोपि न किञ्चि कथेसि, अत्थि नु खो कोचि मय्हं दोसो’’ति आह. विसाखो ‘‘धम्मदिन्ने, न ते दोसो अत्थि, अहं पन अज्ज पट्ठाय इत्थिसरीरं फुसितुं आहारे च लोलभावं कातुं अनरहो, तादिसो मया धम्मो पटिविद्धो. त्वं पन सचे इच्छसि, इमस्मिंयेव गेहे वस. नो चे इच्छसि, यत्तकेन धनेन ते अत्थो, तत्तकं गहेत्वा कुलघरं गच्छाही’’ति आह. ‘‘नाहं, अय्यपुत्त, तया वन्तवमनं आचमिस्सामि, पब्बज्जं मे अनुजानाही’’ति. विसाखो ‘‘साधु, धम्मदिन्ने’’ति तं सुवण्णसिविकाय भिक्खुनिउपस्सयं पेसेसि. सा पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा कतिपाहं तत्थ वसित्वा विवेकवासं वसितुकामा आचरियुपज्झायानं सन्तिकं गन्त्वा, ‘‘अय्या, आकिण्णट्ठाने मय्हं चित्तं न रमति, गामकावासं गच्छामी’’ति आह. भिक्खुनियो तं गामकावासं नयिंसु. सा तत्थ वसन्ती अतीते मद्दितसङ्खारताय न चिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेरी २.३.९५-१३०) –
‘‘पदुमुत्तरो नाम जिनो, सब्बधम्मान पारगू;
इतो सतसहस्सम्हि, कप्पे उप्पज्जि नायको.
‘‘तदाहं हंसवतियं, कुले अञ्ञतरे अहुं;
परकम्मकारी आसिं, निपका सीलसंवुता.
‘‘पदुमुत्तरबुद्धस्स, सुजातो अग्गसावको;
विहारा अभिनिक्खम्म, पिण्डपाताय गच्छति.
‘‘घटं गहेत्वा गच्छन्ती, तदा उदकहारिका;
तं दिस्वा अददं पूपं, पसन्ना सेहि पाणिभि.
‘‘पटिग्गहेत्वा तत्थेव, निसिन्नो परिभुञ्जि सो;
ततो नेत्वान तं गेहं, अदासिं तस्स भोजनं.
‘‘ततो मे अय्यको तुट्ठो, अकरी सुणिसं सकं;
सस्सुया सह गन्त्वान, सम्बुद्धं अभिवादयिं.
‘‘तदा सो धम्मकथिकं, भिक्खुनिं परिकित्तयं;
ठपेसि एतदग्गम्हि, तं सुत्वा मुदिता अहं.
‘‘निमन्तयित्वा सुगतं, ससङ्घं लोकनायकं;
महादानं ददित्वान, तं ठानमभिपत्थयिं.
‘‘ततो मं सुगतो आह, घननिन्नादसुस्सरो;
ममुपट्ठाननिरते, ससङ्घपरिवेसिके.
‘‘सद्धम्मस्सवने युत्ते, गुणवद्धितमानसे;
भद्दे भवस्सु मुदिता, लच्छसे पणिधीफलं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘तस्स धम्मेसु दायादा, ओरसा धम्मनिम्मिता;
धम्मदिन्नाति नामेन, हेस्सति सत्थु साविका.
‘‘तं सुत्वा मुदिता हुत्वा, यावजीवं महामुनिं;
मेत्तचित्ता परिचरिं, पच्चयेहि विनायकं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘इमम्हि भद्दके कप्पे, ब्रह्मबन्धु महायसो;
कस्सपो नाम गोत्तेन, उप्पज्जि वदतं वरो.
‘‘उपट्ठाको महेसिस्स, तदा आसि नरिस्सरो;
कासिराजा किकी नाम, बाराणसिपुरुत्तमे.
‘‘छट्ठा तस्सासहं धीता, सुधम्मा इति विस्सुता;
धम्मं सुत्वा जिनग्गस्स, पब्बज्जं समरोचयिं.
‘‘अनुजानि न नो तातो, अगारेव तदा मयं;
वीसवस्ससहस्सानि, विचरिम्ह अतन्दिता.
‘‘कोमारिब्रह्मचरियं, राजकञ्ञा सुखेधिता;
बुद्धोपट्ठाननिरता, मुदिता सत्त धीतरो.
‘‘समणी समणगुत्ता च, भिक्खुनी भिक्खुदायिका;
धम्मा चेव सुधम्मा च, सत्तमी सङ्घदायिका.
‘‘खेमा उप्पलवण्णा च, पटाचारा च कुण्डला;
गोतमी च अहञ्चेव, विसाखा होति सत्तमी.
‘‘तेहि कम्मेहि सुकतेहि, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘पच्छिमे च भवे दानि, गिरिब्बजपुरुत्तमे;
जाता सेट्ठिकुले फीते, सब्बकामसमिद्धिने.
‘‘यदा रूपगुणूपेता, पठमे योब्बने ठिता;
तदा परकुलं गन्त्वा, वसिं सुखसमप्पिता.
‘‘उपेत्वा लोकसरणं, सुणित्वा धम्मदेसनं;
अनागामिफलं पत्तो, सामिको मे सुबुद्धिमा.
‘‘तदाहं अनुजानेत्वा, पब्बजिं अनगारियं;
नचिरेनेव कालेन, अरहत्तमपापुणिं.
‘‘तदा उपासको सो मं, उपगन्त्वा अपुच्छथ;
गम्भीरे निपुणे पञ्हे, ते सब्बे ब्याकरिं अहं.
‘‘जिनो तस्मिं गुणे तुट्ठो, एतदग्गे ठपेसि मं;
भिक्खुनिं धम्मकथिकं, नाञ्ञं पस्सामि एदिसिं.
‘‘धम्मदिन्ना यथा धीरा, एवं धारेथ भिक्खवो;
एवाहं पण्डिता होमि, नायकेनानुकम्पिता.
‘‘परिचिण्णो मया सत्था, कतं बुद्धस्स सासनं;
ओहितो गरुको भारो, भवनेत्ति समूहता.
‘‘यस्सत्थाय पब्बजिता, अगारस्मानगारियं;
सो मे अत्थो अनुप्पत्तो, सब्बसंयोजनक्खयो.
‘‘इद्धीसु च वसी होमि, दिब्बाय सोतधातुया;
परचित्तानि जानामि, सत्थुसासनकारिका.
‘‘पुब्बेनिवासं जानामि, दिब्बचक्खु विसोधितं;
खेपेत्वा आसवे सब्बे, विसुद्धासिं सुनिम्मला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. (अप. थेरी २.३.९५-१३०);
अरहत्तं पन पत्वा ‘‘मय्हं मनं मत्थकं पत्तं, इदानि इध वसित्वा किं करिस्सामि, राजगहमेव गन्त्वा सत्थारञ्च वन्दिस्सामि, बहू च मे ञातका पुञ्ञानि करिस्सन्ती’’ति भिक्खुनीहि सद्धिं राजगहमेव पच्चागता. विसाखो तस्सा आगतभावं सुत्वा तस्सा अधिगमं वीमंसन्तो पञ्चक्खन्धादिवसेन पञ्हं पुच्छि. धम्मदिन्ना सुनिसितेन सत्थेन कुमुदनाळे छिन्दन्ती विय पुच्छितं पुच्छितं पञ्हं विस्सज्जेसि. विसाखो सब्बं पुच्छाविस्सज्जननयं सत्थु आरोचेसि. सत्था ‘‘पण्डिता, विसाख, धम्मदिन्ना भिक्खुनी’’तिआदिना तं पसंसन्तो सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन सद्धिं संसन्देत्वा ब्याकतभावं पवेदेत्वा तमेव चूळवेदल्लसुत्तं (म. नि. १.४६०) अट्ठुप्पत्तिं कत्वा तं धम्मकथिकानं भिक्खुनीनं अग्गट्ठाने ठपेसि. यदा पन सा तस्मिं गामकावासे वसन्ती हेट्ठिममग्गे अधिगन्त्वा अग्गमग्गत्थाय विपस्सनं पट्ठपेसि, तदा –
१२. ‘‘छन्दजाता अवसायी, मनसा च फुटा सिया;
कामेसु अप्पटिबद्धचित्ता, उद्धंसोताति वुच्चती’’ति. –
इमं गाथं अभासि.
तत्थ छन्दजाताति अग्गफलत्थं जातच्छन्दा. अवसायीति अवसायो वुच्चति अवसानं निट्ठानं, तम्पि कामेसु अप्पटिबद्धचित्तताय ‘‘उद्धंसोता’’ति वक्खमानत्ता समणकिच्चस्स निट्ठानं वेदितब्बं, न यस्स कस्सचि, तस्मा पदद्वयेनापि अप्पत्तमानसा अनुत्तरं योगक्खेमं पत्थयमानाति अयमत्थो वुत्तो होति. मनसा च फुटा सियाति हेट्ठिमेहि तीहि मग्गचित्तेहि निब्बानं फुटा फुसिता भवेय्य. कामेसु अप्पटिबद्धचित्ताति अनागामिमग्गवसेन कामेसु न पटिबद्धचित्ता. उद्धंसोताति उद्धमेव मग्गसोतो संसारसोतो च एतिस्साति उद्धंसोता. अनागामिनो हि यथा अग्गमग्गो उप्पज्जति, न अञ्ञो, एवं अविहादीसु उप्पन्नस्स याव अकनिट्ठा उद्धमेव उप्पत्ति होतीति.
धम्मदिन्नाथेरीगाथावण्णना निट्ठिता.