२. भगुत्थेरगाथावण्णना

अहं मिद्धेनातिआदिका आयस्मतो भगुत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते तस्स धातुयो पुप्फेहि पूजेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन निम्मानरतीसु निब्बत्तित्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सक्यराजकुले निब्बत्तित्वा भगूति लद्धनामो वयप्पत्तो अनुरुद्धकिमिलेहि सद्धिं निक्खमित्वा पब्बजित्वा बालकलोणकगामे वसन्तो एकदिवसं थिनमिद्धाभिभवं विनोदेतुं विहारतो निक्खम्म चङ्कमं अभिरुहन्तो पपतित्वा तदेव अङ्कुसं कत्वा थिनमिद्धं विनोदेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४६.४९-५७) –

‘‘परिनिब्बुते भगवति, पदुमुत्तरे महायसे;

पुप्फवटंसके कत्वा, सरीरमभिरोपयिं.

‘‘तत्थ चित्तं पसादेत्वा, निम्मानं अगमासहं;

देवलोकगतो सन्तो, पुञ्ञकम्मं सरामहं.

‘‘अम्बरा पुप्फवस्सो मे, सब्बकालं पवस्सति;

संसरामि मनुस्से चे, राजा होमि महायसो.

‘‘तहिं कुसुमवस्सो मे, अभिवस्सति सब्बदा;

तस्सेव पुप्फपूजाय, वाहसा सब्बदस्सिनो.

‘‘अयं पच्छिमको मय्हं, चरिमो वत्तते भवो;

अज्जापि पुप्फवस्सो मे, अभिवस्सति सब्बदा.

‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, देहपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा फलसुखेन निब्बानसुखेन च वीतिनामेन्तो सत्थारा एकविहारं अनुमोदितुं उपगतेन – ‘‘कच्चि त्वं, भिक्खु, अप्पमत्तो विहरसी’’ति पुट्ठो अत्तनो अप्पमादविहारं निवेदेन्तो –

२७१. ‘‘अहं मिद्धेन पकतो, विहारा उपनिक्खमिं;

चङ्कमं अभिरुहन्तो, तत्थेव पपतिं छमा.

२७२. ‘‘गत्तानि परिमज्जित्वा, पुनपारुय्ह चङ्कमं;

चङ्कमे चङ्कमिं सोहं, अज्झत्तं सुसमाहितो.

२७३. ‘‘ततो मे मनसीकारो, योनिसो उदपज्जथ;

आदीनवो पातुरहु, निब्बिदा समतिट्ठथ.

२७४. ‘‘ततो चित्तं विमुच्चि मे, पस्स धम्मसुधम्मतं;

तिस्सो विज्जा अनुप्पत्ता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. –

इमा चतस्सो गाथा अभासि.

तत्थ मिद्धेन पकतोति कायालसियसङ्खातेन असत्तिविघातसभावेन मिद्धेन अभिभूतो. विहाराति सेनासनतो. उपनिक्खमिन्ति चङ्कमितुं निक्खमिं. तत्थेव पपतिं छमाति तत्थेव चङ्कमसोपाने निद्दाभिभूतताय भूमियं निपतिं. गत्तानि परिमज्जित्वाति भूमियं पतनेन पंसुकितानि अत्तनो सरीरावयवानि अनुमज्जित्वा. पुनपारुय्ह चङ्कमन्ति ‘‘पतितो दानाह’’न्ति सङ्कोचं अनापज्जित्वा पुनपि चङ्कमट्ठानं आरुहित्वा. अज्झत्तं सुसमाहितोति गोचरज्झत्ते कम्मट्ठाने नीवरणविक्खम्भनेन सुट्ठु समाहितो एकग्गचित्तो हुत्वा चङ्कमिन्ति योजना. सेसं वुत्तनयमेव. इदमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणं अहोसि.

भगुत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.