३. बाकुलत्थेरगाथावण्णना

यो पुब्बे करणीयानीति आयस्मतो बाकुलत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि किर अतीते इतो कप्पसतसहस्साधिकस्स असङ्ख्येय्यस्स मत्थके अनोमदस्सिस्स भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गहेत्वा तत्थ सारं अपस्सन्तो ‘‘सम्परायिकत्थं गवेसिस्सामी’’ति इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पब्बतपादे विहरन्तो पञ्चाभिञ्ञाअट्ठसमापत्तिलाभी हुत्वा विहरन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठितो सत्थु उदराबाधे उप्पन्ने अरञ्ञतो भेसज्जानि आहरित्वा तं वूपसमेत्वा तत्थ पुञ्ञं आरोग्यत्थाय परिणामेत्वा ततो चुतो ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा एकं असङ्ख्येय्यं देवमनुस्सेसु संसरन्तो पदुमुत्तरबुद्धकाले हंसवतीनगरे कुलगेहे निब्बत्तो सत्थारं एकं भिक्खुं अप्पाबाधानं अग्गट्ठाने ठपेन्तं दिस्वा सयं तं ठानन्तरं आकङ्खन्तो पणिधानं कत्वा यावजीवं कुसलं उपचिनित्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो विपस्सिस्स भगवतो निब्बत्तितो पुरेतरमेव बन्धुमतीनगरे ब्राह्मणकुले निब्बत्तो पुरिमनयेनेव इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा झानाभिञ्ञालाभी हुत्वा पब्बतपादे वसन्तो बुद्धुप्पादं सुत्वा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा धम्मं सुत्वा सरणेसु पतिट्ठितो भिक्खूनं तिणपुप्फकरोगे उप्पन्ने तं वूपसमेत्वा तत्थ यावतायुकं ठत्वा ततो चुतो ब्रह्मलोके निब्बत्तित्वा एकनवुतिकप्पे देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले बाराणसियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा घरावासं वसन्तो एकं जिण्णं विनस्समानं महाविहारं दिस्वा तत्थ उपोसथागारादिकं सब्बं आवसथं कारेत्वा तत्थ भिक्खुसङ्घस्स सब्बं भेसज्जं पटियादेत्वा यावजीवं कुसलं कत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो अम्हाकं भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव कोसम्बियं सेट्ठिगेहे निब्बत्ति. सो अरोगभावाय महायमुनाय न्हापियमानो धातिया हत्थतो मच्छेन गिलितो मच्छे केवट्टहत्थगते बाराणसिसेट्ठिभरियाय विक्किणित्वा गहिते फालियमानेपि पुञ्ञबलेन अरोगोयेव हुत्वा ताय पुत्तोति गहेत्वा पोसियमानो तं पवत्तिं सुत्वा जनकेहि मातापितूहि ‘‘अयं अम्हाकं पुत्तो, देथ नो पुत्त’’न्ति अनुयोगे कते रञ्ञा ‘‘उभयेसम्पि साधारणो होतू’’ति द्विन्नं कुलानं दायादभावेन विनिच्छयं कत्वा ठपितत्ता बाकुलोति लद्धनामो वयप्पत्तो हुत्वा महतिं सम्पत्तिं अनुभवन्तो आसीतिको हुत्वा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा सत्ताहमेव पुथुज्जनो अहोसि, अट्ठमे अरुणे सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४०.३८६-४११) –

‘‘हिमवन्तस्साविदूरे, सोभितो नाम पब्बतो;

अस्समो सुकतो मय्हं, सकसिस्सेहि मापितो.

‘‘मण्डपा च बहू तत्थ, पुप्फिता सिन्धुवारका;

कपित्था च बहू तत्थ, पुप्फिता जीवजीवका.

‘‘निग्गुण्डियो बहू तत्थ, बदरामलकानि च;

फारुसका अलाबू च, पुण्डरीका च पुप्फिता.

‘‘आळका बेलुवा तत्थ, कदली मातुलुङ्गका;

महानामा बहू तत्थ, अज्जुना च पियङ्गुका.

‘‘कोसम्बा सळला निम्बा, निग्रोधा च कपित्थना;

एदिसो अस्समो मय्हं, ससिस्सोहं तहिं वसिं.

‘‘अनोमदस्सी भगवा, सयम्भू लोकनायको;

गवेसं पटिसल्लानं, ममस्सममुपागमि.

‘‘उपेतम्हि महावीरे, अनोमदस्सिमहायसे;

खणेन लोकनाथस्स, वाताबाधो समुट्ठहि.

‘‘विचरन्तो अरञ्ञम्हि, अद्दसं लोकनायकं;

उपगन्त्वान सम्बुद्धं, चक्खुमन्तं महायसं.

‘‘इरियञ्चापि दिस्वान, उपलक्खेसहं तदा;

असंसयञ्हि बुद्धस्स, ब्याधि नो उदपज्जथ.

‘‘खिप्पं अस्सममागञ्छिं, मम सिस्सान सन्तिके;

भेसज्जं कत्तुकामोहं, सिस्से आमन्तयिं तदा.

‘‘पटिस्सुणित्वान मे वाक्यं, सिस्सा सब्बे सगारवा;

एकज्झं सन्निपतिंसु, सत्थुगारवता मम.

‘‘खिप्पं पब्बतमारुय्ह, सब्बोसधमहासहं;

पानीययोगं कत्वान, बुद्धसेट्ठस्सदासहं.

‘‘परिभुत्ते महावीरे, सब्बञ्ञुलोकनायके;

खिप्पं वातो वूपसमि, सुगतस्स महेसिनो.

‘‘पस्सद्धं दरथं दिस्वा, अनोमदस्सी महायसो;

सकासने निसीदित्वा, इमा गाथा अभासथ.

‘‘यो मे पादासि भेसज्जं, ब्याधिञ्च समयी मम;

तमहं कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.

‘‘कप्पसतसहस्सानि, देवलोके रमिस्सति;

वादिते तूरिये तत्थ, मोदिस्सति सदा अयं.

‘‘मनुस्सलोकमागन्त्वा, सुक्कमूलेन चोदितो;

सहस्सक्खत्तुं राजा च, चक्कवत्ती भविस्सति.

‘‘पञ्चपञ्ञासकप्पम्हि, अनोमो नाम खत्तियो;

चातुरन्तो विजितावी, जम्बुमण्डस्स इस्सरो.

‘‘सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो;

तावतिंसेपि खोभेत्वा, इस्सरं कारयिस्सति.

‘‘देवभूतो मनुस्सो वा, अप्पाबाधो भविस्सति;

परिग्गहं विवज्जेत्वा, ब्याधिं लोके तरिस्सति.

‘‘अपरिमेय्ये इतो कप्पे, ओक्काककुलसम्भवो;

गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.

‘‘तस्स धम्मेसु दायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;

सब्बासवे परिञ्ञाय, निब्बायिस्सतिनासवो.

‘‘किलेसे झापयित्वान, तण्हासोतं तरिस्सति;

बाकुलो नाम नामेन, हेस्सति सत्थु सावको.

‘‘इदं सब्बं अभिञ्ञाय, गोतमो सक्यपुङ्गवो;

भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, एतदग्गे ठपेस्सति.

‘‘अनोमदस्सी भगवा, सयम्भू लोकनायको;

विवेकानुविलोकेन्तो, ममस्सममुपागमि.

‘‘उपागतं महावीरं, सब्बञ्ञुं लोकनायकं;

सब्बोसधेन तप्पेसिं, पसन्नो सेहि पाणिभि.

‘‘तस्स मे सुकतं कम्मं, सुखेत्ते बीजसम्पदा;

खेपेतुं नेव सक्कोमि, तदा हि सुकतं मम.

‘‘लाभा मम सुलद्धं मे, योहं अद्दक्खि नायकं;

तेन कम्मावसेसेन, पत्तोम्हि अचलं पदं.

‘‘सब्बमेतं अभिञ्ञाय, गोतमो सक्यपुङ्गवो;

भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, एतदग्गे ठपेसि मं.

‘‘अपरिमेय्ये इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, भेसज्जस्स इदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा एकदिवसं सत्थारा अत्तनो सावके पटिपाटिया ठानन्तरे ठपेन्तेन अप्पाबाधानं अग्गट्ठाने ठपितो सो परिनिब्बानसमये सङ्घमज्झे भिक्खूनं ओवादमुखेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो –

२२५. ‘‘यो पुब्बे करणीयानि, पच्छा सो कातुमिच्छति;

सुखा सो धंसते ठाना, पच्छा च मनुतप्पति.

२२६. ‘‘यञ्हि कयिरा तञ्हि वदे, यं न कयिरा न तं वदे;

अकरोन्तं भासमानं, परिजानन्ति पण्डिता.

२२७. ‘‘सुसुखं वत निब्बानं, सम्मासम्बुद्धदेसितं;

असोकं विरजं खेमं, यत्थ दुक्खं निरुज्झती’’ति. – गाथात्तयमभासि;

तत्थ यो पुब्बे करणीयानि, पच्छा सो कातुमिच्छतीति यो पुग्गलो पुब्बे पुरेतरं जरारोगादीहि अनभिभूतकालेयेव कातब्बानि अत्तनो हितसुखावहानि कम्मानि पमादवसेन अकत्वा पच्छा सो कातब्बकालं अतिक्कमित्वा कातुं इच्छति. सोति च निपातमत्तं. तदा पन जरारोगादीहि अभिभूतत्ता कातुं न सक्कोति, असक्कोन्तो च सुखा सो धंसते ठाना, पच्छा च मनुतप्पतीति सो पुग्गलो सुखा ठाना सग्गतो निब्बानतो च तदुपायस्स अनुप्पादितत्ता परिहायन्तो ‘‘अकतं मे कल्याण’’न्तिआदिना (म. नि. ३.२४८; नेत्ति. १२०) पच्छा च अनुतप्पति विप्पटिसारं आपज्जति. म-कारो पदसन्धिकरो. अहं पन करणीयं कत्वा एव तुम्हे एवं वदामीति दस्सेन्तो ‘‘यञ्हि कयिरा’’ति दुतियं गाथमाह.

तत्थ परिजानन्तीति ‘‘एत्तको अय’’न्ति परिच्छिज्ज जानन्ति न बहुं मञ्ञन्तीति अत्थो. सम्मापटिपत्तिवसेन हि यथावादी तथाकारी एव सोभति, न ततो अञ्ञथा. करणीयपरियायेन साधारणतो वुत्तमत्थं इदानि सरूपतो दस्सेतुं ‘‘सुसुखं वता’’तिआदिना ततियं गाथमाह. तस्सत्थो – सम्मा सामं सब्बधम्मानं बुद्धत्ता सम्मासम्बुद्धेन भगवता देसितं सब्बसो सोकहेतूनं अभावतो असोकं विगतरागादिरजत्ता विरजं चतूहि योगेहि अनुपद्दुतत्ता खेमं निब्बानं सुट्ठु सुखं वत, कस्मा? यत्थ यस्मिं निब्बाने सकलं वट्टदुक्खं निरुज्झति अच्चन्तमेव वूपसमतीति.

बाकुलत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.