५. अजिनत्थेरगाथावण्णना
अपि चे होति तेविज्जोतिआदिका आयस्मतो अजिनत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो बुद्धसुञ्ञे लोके कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो केनचिदेव करणीयेन अरञ्ञं गतो तत्थ सुचिन्तितं नाम पच्चेकसम्बुद्धं आबाधेन पीळितं निसिन्नं दिस्वा उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा भेसज्जत्थाय पसन्नमानसो घतमण्डं अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स दलिद्दब्राह्मणस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि. तं विजायनकाले अजिनचम्मेन सम्पटिच्छिंसु. तेनस्स अजिनोत्वेव नामं अकंसु. सो भोगसंवत्तनियस्स कम्मस्स अकतत्ता दलिद्दकुले निब्बत्तो वयप्पत्तोपि अप्पन्नपानभोजनो हुत्वा विचरन्तो जेतवनपटिग्गहणे बुद्धानुभावं दिस्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४३.७८-८७) –
‘‘सुचिन्तितं भगवन्तं, लोकजेट्ठं नरासभं;
उपविट्ठं महारञ्ञं, वाताबाधेन पीळितं.
‘‘दिस्वा चित्तं पसादेत्वा, घतमण्डमुपानयिं;
कतत्ता आचितत्ता च, गङ्गा भागीरथी अयं.
‘‘महासमुद्दा चत्तारो, घतं सम्पज्जरे मम;
अयञ्च पथवी घोरा, अप्पमाणा असङ्खिया.
‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाय, भवते मधुसक्करा;
चातुद्दीपा इमे रुक्खा, पादपा धरणीरुहा.
‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाय, कप्परुक्खा भवन्ति ते;
पञ्ञासक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जमकारयिं.
‘‘एकपञ्ञासक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं;
पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, घतमण्डस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वापि पुरिमकम्मनिस्सन्देन अप्पलाभी अप्पञ्ञातोव अहोसि. उद्देसभत्तसलाकभत्तानिपि लामकानेव पापुणन्ति. कम्मफलेनेव च नं पुथुज्जना भिक्खू सामणेरा च ‘‘अप्पञ्ञातो’’ति अवमञ्ञन्ति. थेरो ते भिक्खू संवेजेन्तो –
१२९. ‘‘अपि चे होति तेविज्जो, मच्चुहायी अनासवो;
अप्पञ्ञातोति नं बाला, अवजानन्ति अजानता.
१३०. ‘‘यो च खो अन्नपानस्स, लाभी होतीध पुग्गलो;
पापधम्मोपि चे होति, सो नेसं होति सक्कतो’’ति. –
गाथाद्वयं अभासि.
तत्थ अपीति सम्भावने निपातो. चेति परिकप्पने. होतीति भवति. तिस्सो विज्जा एतस्साति तेविज्जो. मच्चुं पजहतीति मच्चुहायी. कामासवादीनं अभावेन अनासवो. इदं वुत्तं होति – दिब्बचक्खुञाणं पुब्बेनिवासञाणं आसवक्खयञाणन्ति इमासं तिस्सन्नं विज्जानं अधिगतत्ता तेविज्जो ततो एव सब्बसो कामासवादीनं परिक्खीणत्ता अनासवो आयतिं पुनब्भवस्स अग्गहणतो मरणाभावेन मच्चुहायी यदिपि होति, एवं सन्तेपि अप्पञ्ञातोति नं बाला अवजानन्ति यस्सत्थाय कुलपुत्ता सम्मदेव अगारस्मा अनगारियं पब्बजन्ति, तं सदत्थं अनुपापुणित्वा ठितम्पि नं उत्तमं पुरिसं ‘‘धुतवादो बहुस्सुतो धम्मकथिको’’ति उप्पन्नलाभस्स अभावतो ‘‘न पञ्ञातो न पाकटो’’ति बाला दुम्मेधपुग्गला अवजानन्ति, कस्मा? अजानता अजाननकारणा गुणानं अजाननमेव तत्थ कारणन्ति दस्सेति.
यथा च गुणानं अजाननतो बाला लाभगरुताय सम्भावनीयम्पि अवजानन्ति, एवं गुणानं अजाननतो लाभगरुताय एवं अवजानितब्बम्पि सम्भावेन्तीति दस्सेन्तो दुतियं गाथं आह. तत्थ योति अनियमवचनं. च-सद्दो ब्यतिरेके, तेन यथावुत्तपुग्गलतो इमस्स पुग्गलस्स वुच्चमानंयेव विसेसं जनेति. खोति अवधारणे. अन्नपानस्साति निदस्सनमत्तं. लाभीति लाभवा. इधाति इमस्मिं लोके. जरामरणेहि तस्स तस्स सत्तावासस्स पूरणतो गलनतो च पुग्गलो. पापधम्मोति लामकधम्मो. अयञ्हेत्थ अत्थो – यो पन पुग्गलो चीवरादिपच्चयमत्तस्सेव लाभी होति, न झानादीनं, सो पापिच्छताय दुस्सीलभावेन हीनधम्मोपि समानो इध इमस्मिं लोके बालानं लाभगरुताय सक्कतो गरुकतो होतीति.
अजिनत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.