१६. वीसतिनिपातो
१. अधिमुत्तत्थेरगाथावण्णना
वीसतिनिपाते यञ्ञत्थं वातिआदिका आयस्मतो अपरस्स अधिमुत्तत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्तो अत्थदस्सिस्स भगवतो काले विभवसम्पन्ने कुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थरि परिनिब्बुते भिक्खुसङ्घं उपट्ठहन्तो महादानानि पवत्तेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे आयस्मतो संकिच्चत्थेरस्स भगिनिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति, अधिमुत्तोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो मातुलत्थेरस्स सन्तिके पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो सामणेरभूमियंयेव ठितो अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४.८४-८८) –
‘‘निब्बुते लोकनाथम्हि, अत्थदस्सीनरुत्तमे;
उपट्ठहिं भिक्खुसङ्घं, विप्पसन्नेन चेतसा.
‘‘निमन्तेत्वा भिक्खुसङ्घं, उजुभूतं समाहितं;
उच्छुना मण्डपं कत्वा, भोजेसिं सङ्घमुत्तमं.
‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथमानुसं;
सब्बे सत्ते अभिभोमि, पुञ्ञकम्मस्सिदं फलं.
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, उच्छुदानस्सिदं फलं.
‘‘पटिसम्भिदा चतस्सो…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा समापत्तिसुखेन वीतिनामेन्तो उपसम्पज्जितुकामो ‘‘मातरं आपुच्छिस्सामी’’ति मातु सन्तिकं गच्छन्तो अन्तरामग्गे देवताय बलिकम्मकरणत्थं मंसपरियेसनं चरन्तेहि पञ्चसतेहि चोरेहि समागच्छि. चोरा च तं अग्गहेसुं ‘‘देवताय बलि भविस्सती’’ति. सो चोरेहि गहितोपि अभीतो अच्छम्भी विप्पसन्नमुखोव अट्ठासि. तं दिस्वा चोरगामणिअच्छरियब्भुतचित्तजातो पसंसन्तो –
७०५. ‘‘यञ्ञत्थं वा धनत्थं वा, ये हनाम मयं पुरे;
अवसेसं भयं होति, वेधन्ति विलपन्ति च.
७०६. ‘‘तस्स ते नत्थि भीतत्तं, भिय्यो वण्णो पसीदति;
कस्मा न परिदेवेसि, एवरूपे महब्भये’’ति. – द्वे गाथा अभासि;
तत्थ यञ्ञत्थन्ति यजनत्थं देवतानं बलिकम्मकरणत्थं वा. वा-सद्दो विकप्पनत्थो. धनत्थन्ति सापतेय्यहरणत्थं. ये हनाम मयं पुरेति ये सत्ते मयं पुब्बे हनिम्ह. अतीतत्थे हि इदं वत्तमानवचनं. अवसेति अवसे असेरिके कत्वा. तन्ति तेसं. ‘‘अवसेसन्ति’’पि पठन्ति. अम्हेहि गहितेसु तं एकं ठपेत्वा अवसेसानं; अयमेव वा पाठो. भयं होतीति मरणभयं होति. येन ते वेधन्ति विलपन्ति,चित्तुत्रासेन वेधन्ति, ‘‘सामि, तुम्हाकं इदञ्चिदञ्च दस्साम, दासा भविस्सामा’’तिआदिकं वदन्ता विलपन्ति.
तस्स तेति यो त्वं अम्हेहि देवताय बलिकम्मत्थं जीविता वोरोपेतुकामेहि उक्खित्तासिकेहि सन्तज्जितो, तस्स ते. भीतत्तन्ति भीतभावो, भयन्ति अत्थो. भिय्यो वण्णो पसीदतीति पकतिवण्णतो उपरिपि ते मुखवण्णो विप्पसीदति. थेरस्स किर तदा ‘‘सचे इमे मारेस्सन्ति, इदानेवाहं अनुपादाय परिनिब्बायिस्सामि, दुक्खभारो विगच्छिस्सती’’ति उळारं पीतिसोमनस्सं उप्पज्जि. एवरूपे महब्भयेति एदिसे महति मरणभये उपट्ठिते. हेतुअत्थे वा एतं भुम्मवचनं.
इदानि थेरो चोरगामणिस्स पटिवचनदानमुखेन धम्मं देसेन्तो –
७०७. ‘‘नत्थि चेतसिकं दुक्खं, अनपेक्खस्स गामणि;
अतिक्कन्ता भया सब्बे, खीणसंयोजनस्स वे.
७०८. ‘‘खीणाय भवनेत्तिया, दिट्ठे धम्मे यथातथे;
न भयं मरणे होति, भारनिक्खेपने यथा.
७०९. ‘‘सुचिण्णं ब्रह्मचरियं मे, मग्गो चापि सुभावितो;
मरणे मे भयं नत्थि, रोगानमिव सङ्खये.
७१०. ‘‘सुचिण्णं ब्रह्मचरियं मे, मग्गो चापि सुभावितो;
निरस्सादा भवा दिट्ठा, विसं पित्वाव छड्डितं.
७११. ‘‘पारगू अनुपादानो, कतकिच्चो अनासवो;
तुट्ठो आयुक्खया होति, मुत्तो आघातना यथा.
७१२. ‘‘उत्तमं धम्मतं पत्तो, सब्बलोके अनत्थिको;
आदित्ताव घरा मुत्तो, मरणस्मिं न सोचति.
७१३. ‘‘यदत्थि सङ्गतं किञ्चि, भवो वा यत्थ लब्भति;
सब्बं अनिस्सरं एतं, इति वुत्तं महेसिना.
७१४. ‘‘यो तं तथा पजानाति, यथा बुद्धेन देसितं;
न गण्हाति भवं किञ्चि, सुतत्तंव अयोगुळं.
७१५. ‘‘न मे होति ‘अहोसि’न्ति, ‘भविस्स’न्ति न होति मे;
सङ्खारा विगमिस्सन्ति, तत्थ का परिदेवना.
७१६. ‘‘सुद्धं धम्मसमुप्पादं, सुद्धं सङ्खारसन्ततिं;
पस्सन्तस्स यथाभूतं, न भयं होति गामणि.
७१७. ‘‘तिणकट्ठसमं लोकं, यदा पञ्ञाय पस्सति;
ममत्तं सो असंविन्दं, ‘नत्थि मे’ति न सोचति.
७१८. ‘‘उक्कण्ठामि सरीरेन, भवेनम्हि अनत्थिको;
सोयं भिज्जिस्सति कायो, अञ्ञो च न भविस्सति.
७१९. ‘‘यं वो किच्चं सरीरेन, तं करोथ यदिच्छथ;
न मे तप्पच्चया तत्थ, दोसो पेमञ्च हेहिती’’ति. –
इमा गाथा अभासि.
७२०. ‘‘तस्स तं वचनं सुत्वा, अब्भुतं लोमहंसनं;
सत्थानि निक्खिपित्वान, माणवा एतदब्रवु’’न्ति. –
अयं सङ्गीतिकारेहि वुत्तगाथा. इतो अपरा तिस्सो चोरानं, थेरस्स च वचनपटिवचनगाथा –
७२१. ‘‘किं भदन्ते करित्वान, को वा आचरियो तव;
कस्स सासनमागम्म, लब्भते तं असोकता.
७२२. ‘‘सब्बञ्ञू सब्बदस्सावी, जिनो आचरियो मम;
महाकारुणिको सत्था, सब्बलोकतिकिच्छको.
७२३. ‘‘तेनायं देसितो धम्मो, खयगामी अनुत्तरो;
तस्स सासनमागम्म, लब्भते तं असोकता.
७२४. ‘‘सुत्वान चोरा इसिनो सुभासितं, निक्खिप्प सत्थानि च आवुधानि च;
तम्हा च कम्मा विरमिंसु एके, एके च पब्बज्जमरोचयिंसु.
७२५. ‘‘ते पब्बजित्वा सुगतस्स सासने, भावेत्व बोज्झङ्गबलानि पण्डिता;
उदग्गचित्ता सुमना कतिन्द्रिया, फुसिंसु निब्बानपदं असङ्खत’’न्ति. –
इमापि सङ्गीतिकारेहि वुत्तगाथा.
तत्थ नत्थि चेतसिकं दुक्खं, अनपेक्खस्स, गामणीति गामणि, अपेक्खाय, तण्हाय, अभावेन अनपेक्खस्स मादिसस्स, लोहितसभावो पुब्बो विय, चेतसिकं दुक्खं दोमनस्सं नत्थि, दोमनस्साभावापदेसेन भयाभावं वदति. तेनाह ‘‘अतिक्कन्ता भया सब्बे’’ति. अतिक्कन्ता भया सब्बेति खीणसंयोजनस्स अरहतो पञ्चवीसति महाभया, अञ्ञे च सब्बेपि भया एकंसेन अतिक्कन्ता अतीता, अपगताति अत्थो.
दिट्ठे धम्मे यथातथेति चतुसच्चधम्मे परिञ्ञापहानसच्छिकिरियभावनावसेन मग्गपञ्ञाय यथाभूतं दिट्ठे. मरणेति मरणहेतु. भारनिक्खेपने यथाति यथा कोचि पुरिसो सीसे ठितेन महता गरुभारेन संसीदन्तो तस्स निक्खेपने, अपनयने न भायति, एवं सम्पदमिदन्ति अत्थो. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘भारा हवे पञ्चक्खन्धा, भारहारो च पुग्गलो;
भारादानं दुखं लोके, भारनिक्खेपनं सुख’’न्ति. (सं. नि. ३.२२);
सुचिण्णन्ति सुट्ठु चरितं. ब्रह्मचरियन्ति, सिक्खत्तयसङ्गहं सासनब्रह्मचरियं. ततो एव मग्गो चापि सुभावितो अट्ठङ्गिको अरियमग्गोपि सम्मदेव भावितो. रोगानमिव सङ्खयेति यथा बहूहि रोगेहि अभिभूतस्स आतुरस्स रोगानं सङ्खये पीतिसोमनस्समेव होति, एवं खन्धरोगसङ्खये मरणे मादिसस्स भयं नत्थि.
निरस्सादा भवा दिट्ठाति तीहि दुक्खताहि अभिभूता, एकादसहि अग्गीहि आदित्ता, तयो भवा निरस्सादा, अस्सादरहिता, मया दिट्ठा. विसं पित्वाव छड्डितन्ति पमादवसेन विसं पिवित्वा तादिसेन पयोगेन छड्डितं विय मरणे मे भयं नत्थीति अत्थो.
मुत्तो आघातना यथाति यथा चोरेहि मारणत्थं आघातनं नीतो केनचि उपायेन ततो मुत्तो हट्ठतुट्ठो होति, एवं संसारपारं, निब्बानं, गतत्ता पारगू, चतूहिपि उपादानेहि अनुपादानो, परिञ्ञादीनं सोळसन्नं किच्चानं कतत्ता कतकिच्चो कामासवादीहि अनासवो, आयुक्खया आयुक्खयहेतु तुट्ठो सोमनस्सिको होति.
उत्तमन्ति सेट्ठं. धम्मतन्ति, धम्मसभावं. अरहत्ते सिद्धे सिज्झनहेतु इट्ठादीसु तादिभावं. सब्बलोकेति सब्बलोकस्मिम्पि, दीघायुकसुखबहुलतादिवसेन संयुत्तेपि लोके. अनत्थिकोति, अनपेक्खो. आदित्ताव घरा मुत्तोति यथा कोचि पुरिसो समन्ततो आदित्ततो पज्जलिततो गेहतो निस्सटो, ततो निस्सरणनिमित्तं न सोचति, एवं खीणासवो मरणनिमित्तं न सोचति.
यदत्थि सङ्गतं किञ्चीति यंकिञ्चि इमस्मिं लोके अत्थि, विज्जति, उपलब्भति सङ्गतं, सत्तेहि सङ्खारेहि वा समागमो, समोधानं. ‘‘सङ्खत’’न्तिपि पाठो, तस्स यंकिञ्चि पच्चयेहि समच्च सम्भुय्य कतं, पटिच्चसमुप्पन्नन्ति अत्थो. भवो वा यत्थ लब्भतीति यस्मिं सत्तनिकाये यो उपपत्तिभवो लब्भति. सब्बं अनिस्सरं एतन्ति सब्बमेतं इस्सररहितं, न एत्थ केनचि ‘‘एवं होतू’’ति इस्सरियं वत्तेतुं सक्का. इति वुत्तं महेसिनाति ‘‘सब्बे धम्मा अनत्ता’’ति एवं वुत्तं महेसिना सम्मासम्बुद्धेन. तस्मा ‘‘अनिस्सरं एत’’न्ति पजानन्तो मरणस्मिं न सोचतीति योजना.
न गण्हाति भवं किञ्चीति यो अरियसावको ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना (ध. प. २७७) यथा बुद्धेन भगवता देसितं, तथा तं भवत्तयं विपस्सनापञ्ञासहिताय मग्गपञ्ञाय पजानाति. सो यथा कोचि पुरिसो सुखकामो दिवसं सन्तत्तं अयोगुळं हत्थेन न गण्हाति, एवं किञ्चि खुद्दकं वा महन्तं वा भवं न गण्हाति, न तत्थ तण्हं करोतीति अत्थो.
न मे होति ‘‘अहोसि’’न्ति ‘‘अतीतमद्धानं अहं ईदिसो अहोसि’’न्ति अत्तदिट्ठिवसेन न मे चित्तप्पवत्ति अत्थि दिट्ठिया सम्मदेव उग्घाटितत्ता, धम्मसभावस्स च सुदिट्ठत्ता. ‘‘भविस्स’’न्ति न होति मेति ततो एव ‘‘अनागतमद्धानं अहं एदिसो कथं नु खो भविस्सं भवेय्य’’न्ति एवम्पि मे न होति. सङ्खारा विगमिस्सन्तीति एवं पन होति ‘‘यथापच्चयं पवत्तमाना सङ्खाराव, न एत्थ कोचि अत्ता वा अत्तनियं वा, ते च खो विगमिस्सन्ति, विनस्सिस्सन्ति, खणे खणे भिज्जिस्सन्ती’’ति. तत्थ का परिदेवनाति एवं पस्सन्तस्स मादिसस्स तत्थ सङ्खारगते का नाम परिदेवना.
सुद्धन्ति केवलं, अत्तसारेन असम्मिस्सं. धम्मसमुप्पादन्ति पच्चयपच्चयुप्पन्नधम्मसमुप्पत्तिं अविज्जादिपच्चयेहि सङ्खारादिधम्ममत्तप्पवत्तिं. सङ्खारसन्ततिन्ति किलेसकम्मविपाकप्पभेदसङ्खारपबन्धं. पस्सन्तस्स यथाभूतन्ति सह विपस्सनाय मग्गपञ्ञाय याथावतो जानन्तस्स.
तिणकट्ठसमं लोकन्ति यथा अरञ्ञे अपरिग्गहे तिणकट्ठे केनचि गय्हमाने अपरस्स ‘‘मय्हं सन्तकं अयं गण्हती’’ति न होति, एवं सो असामिकताय तिणकट्ठसमं सङ्खारलोकं यदा पञ्ञाय पस्सति, सो तत्थ ममत्तं असंविन्दं असंविन्दन्तो अलभन्तो अकरोन्तो. नत्थि मेति ‘‘अहु वत सोहं, तं मे नत्थी’’ति न सोचति.
उक्कण्ठामि सरीरेनाति असारकेन अभिनुदेन दुक्खेन अकतञ्ञुना असुचिदुग्गन्धजेगुच्छपटिक्कूलसभावेन इमिना कायेन उक्कण्ठामि इमं कायं निब्बिन्दन्तो एवं तिट्ठामि. भवेनम्हि अनत्थिकोति सब्बेनपि भवेन अनत्थिको अम्हि, न किञ्चि भवं पत्थेमि. सोयं भिज्जिस्सति कायोति अयं मम कायो इदानि तुम्हाकं पयोगेन अञ्ञथा वा अञ्ञत्थ भिज्जिस्सति. अञ्ञो च न भविस्सतीति अञ्ञो कायो मय्हं आयतिं न भविस्सति, पुनब्भवाभावतो.
यं वो किच्चं सरीरेनाति यं तुम्हाकं इमिना सरीरेन पयोजनं, तं करोथ यदिच्छथ, इच्छथ चे. न मे तप्पच्चयाति, तं निमित्तं इमस्स सरीरस्स तुम्हेहि यथिच्छितकिच्चस्स करणहेतु. तत्थाति तेसु करोन्तेसु च अकरोन्तेसु च. दोसो पेमञ्च हेहितीति यथाक्कमं पटिघो अनुनयो न भविस्सति, अत्तनो भवे अपेक्खाय सब्बसो पहीनत्ताति अधिप्पायो. अञ्ञपच्चया अञ्ञत्थ च पटिघानुनयेसु असन्तेसुपि तप्पच्चया, ‘‘तत्था’’ति वचनं यथाधिगतवसेन वुत्तं.
तस्साति अधिमुत्तत्थेरस्स. तं वचनन्ति ‘‘नत्थि चेतसिकं दुक्ख’’न्तिआदिकं मरणे भयाभावादिदीपकं, ततो एव अब्भुतं लोमहंसनं वचनं सुत्वा. माणवाति चोरा. चोरा हि ‘‘माणवा’’ति वुच्चन्ति ‘‘माणवेहि सह गच्छन्ति कतकम्मेहि अकतकम्मेहिपी’’तिआदीसु (म. नि. २.१४९) विय.
किं भदन्ते करित्वानाति, भन्ते, किं नाम तपोकम्मं कत्वा. को वा तव आचरियो कस्स सासनं, ओवादं निस्साय अयं असोकता मरणकाले सोकाभावो लब्भतीति एतं अत्थं अब्रवुं, पुच्छावसेन कथेसुं, भासिंसु.
तं सुत्वा थेरो तेसं पटिवचनं देन्तो ‘‘सब्बञ्ञू’’तिआदिमाह. तत्थ सब्बञ्ञूति परोपदेसेन विना सब्बपकारेन सब्बधम्मावबोधनसमत्थस्स आकङ्खापटिबद्धवुत्तिनो अनावरणञाणस्स अधिगमेन अतीतादिभेदं सब्बं जानातीति, सब्बञ्ञू. तेनेव समन्तचक्खुना सब्बस्स दस्सनतो सब्बदस्सावी. यम्हि अनावरणञाणं, तदेव सब्बञ्ञुतञ्ञाणं, नत्थेव असाधारणञाणपाळिया विरोधो विसयुप्पत्तिमुखेन अञ्ञेहि असाधारणभावदस्सनत्थं एकस्सेव ञाणस्स द्विधा वुत्तत्ता. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं इतिवुत्तकवण्णनायं (इतिवु. अट्ठ. ३८) वित्थारतो वुत्तमेवाति तत्थ वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. पञ्चन्नम्पि मारानं विजयतो जिनो, हीनादिविभागभिन्ने सब्बस्मिं सत्तनिकाये अधिमुत्तवुत्तिताय महतिया करुणाय समन्नागतत्ता महाकारुणिको, दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थेहि यथारहं वेनेय्यानं अनुसासनतो सत्था, ततो एव सब्बलोकस्स किलेसरोगतिकिच्छनतो सब्बलोकतिकिच्छको, सम्मासम्बुद्धो आचरियो ममाति योजना. खयगामीति निब्बानगामी.
एवं थेरेन सत्थु सासनस्स च गुणे पकासिते पटिलद्धसद्धा एकच्चे चोरा पब्बजिंसु, एकच्चे उपासकत्तं पवेदेसुं. तमत्थं दीपेन्तो धम्मसङ्गाहका ‘‘सुत्वान चोरा’’तिआदिना द्वे गाथा अभासिंसु. तत्थ इसिनोति अधिसीलसिक्खादीनं एसनट्ठेन इसिनो, अधिमुत्तत्थेरस्स. निक्खिप्पाति पहाय. सत्थानि च आवुधानि चाति असिआदिसत्थानि चेव धनुकलापादिआवुधानि च. तम्हा च कम्माति ततो चोरकम्मतो.
ते पब्बजित्वा सुगतस्स सासनेति ते चोरा सोभनगमनतादीहि सुगतस्स भगवतो सासने पब्बज्जं उपगन्त्वा. भावनाविसेसाधिगताय ओदग्यलक्खणाय पीतिया समन्नागमेन उदग्गचित्ता. सुमनाति सोमनस्सप्पत्ता. कतिन्द्रियाति भावितिन्द्रिया. फुसिंसूति अग्गमग्गाधिगमेन असङ्खतं निब्बानं अधिगच्छिंसु. अधिमुत्तो किर चोरे निब्बिसेवने कत्वा, ते तत्थेव ठपेत्वा, मातु सन्तिकं गन्त्वा, मातरं आपुच्छित्वा, पच्चागन्त्वा तेहि सद्धिं उपज्झायस्स सन्तिकं गन्त्वा, पब्बाजेत्वा उपसम्पदं अकासि. अथ तेसं कम्मट्ठानं आचिक्खि, ते नचिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठहिंसु. तेन वुत्तं ‘‘पब्बजित्वा…पे… असङ्खत’’न्ति.
अधिमुत्तत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. पारापरियत्थेरगाथावण्णना
समणस्स अहु चिन्तातिआदिका आयस्मतो पारापरियत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनित्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणमहासालस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स वयप्पत्तस्स गोत्तवसेन पारापरियोत्वेव समञ्ञा अहोसि. सो तयो वेदे उग्गहेत्वा ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गतो. एकदिवसं सत्थु धम्मदेसनाकाले जेतवनविहारं गन्त्वा परिसपरियन्ते निसीदि. सत्था तस्स अज्झासयं ओलोकेत्वा इन्द्रियभावनासुत्तं (म. नि. ३.४५३) देसेसि. सो तं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि. तं सुत्तं उग्गहेत्वा तदत्थमनुचिन्तेसि. यथा पन अनुचिन्तेसि, स्वायमत्थो गाथासु एव आवि भविस्सति. सो तथा अनुविचिन्तेन्तो आयतनमुखेन विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पत्तो. अपरभागे अत्तना चिन्तिताकारं पकासेन्तो –
७२६. ‘‘समणस्स अहु चिन्ता, पारापरियस्स भिक्खुनो;
एककस्स निसिन्नस्स, पविवित्तस्स झायिनो.
७२७. ‘‘किमानुपुब्बं पुरिसो, किं वतं किं समाचारं;
अत्तनो किच्चकारीस्स, न च कञ्चि विहेठये.
७२८. ‘‘इन्द्रियानि मनुस्सानं, हिताय अहिताय च;
अरक्खितानि अहिताय, रक्खितानि हिताय च.
७२९. ‘‘इन्द्रियानेव सारक्खं, इन्द्रियानि च गोपयं;
अत्तनो किच्चकारीस्स, न च कञ्चि विहेठये.
७३०. ‘‘चक्खुन्द्रियं चे रूपेसु, गच्छन्तं अनिवारयं;
अनादीनवदस्सावी, सो दुक्खा न हि मुच्चति.
७३१. ‘‘सोतिन्द्रियं चे सद्देसु, गच्छन्तं अनिवारयं;
अनादीनवदस्सावी, सो दुक्खा न हि मुच्चति.
७३२. ‘‘अनिस्सरणदस्सावी, गन्धे चे पटिसेवति;
न सो मुच्चति दुक्खम्हा, गन्धेसु अधिमुच्छितो.
७३३. ‘‘अम्बिलं मधुरग्गञ्च, तित्तकग्गमनुस्सरं;
रसतण्हाय गधितो, हदयं नावबुज्झति.
७३४. ‘‘सुभान्यप्पटिकूलानि, फोट्ठब्बानि अनुस्सरं;
रत्तो रागाधिकरणं, विविधं विन्दते दुखं.
७३५. ‘‘मनं चेतेहि धम्मेहि, यो न सक्कोति रक्खितुं;
ततो नं दुक्खमन्वेति, सब्बेहेतेहि पञ्चहि.
७३६. ‘‘पुब्बलोहितसम्पुण्णं, बहुस्स कुणपस्स च;
नरवीरकतं वग्गुं, समुग्गमिव चित्तितं.
७३७. ‘‘कटुकं मधुरस्सादं, पियनिबन्धनं दुखं;
खुरंव मधुना लित्तं, उल्लिहं नावबुज्झति.
७३८. ‘‘इत्थिरूपे इत्थिसरे, फोट्ठब्बेपि च इत्थिया;
इत्थिगन्धेसु सारत्तो, विविधं विन्दते दुखं.
७३९. ‘‘इत्थिसोतानि सब्बानि, सन्दन्ति पञ्च पञ्चसु;
तेसमावरणं कातुं, यो सक्कोति वीरियवा.
७४०. ‘‘सो अत्थवा सो धम्मट्ठो, सो दक्खो सो विचक्खणो;
करेय्य रममानोपि, किच्चं धम्मत्थसंहितं.
७४१. ‘‘अथो सीदति सञ्ञुत्तं, वज्जे किच्चं निरत्थकं;
न तं किच्चन्ति मञ्ञित्वा, अप्पमत्तो विचक्खणो.
७४२. ‘‘यञ्च अत्थेन सञ्ञुत्तं, या च धम्मगता रति;
तं समादाय वत्तेथ, सा हि वे उत्तमा रति.
७४३. ‘‘उच्चावचेहुपायेहि, परेसमभिजिगीसति;
हन्त्वा वधित्वा अथ सोचयित्वा, आलोपति साहसा यो परेसं.
७४४. ‘‘तच्छन्तो आणिया आणिं, निहन्ति बलवा यथा;
इन्द्रियानिन्द्रियेहेव, निहन्ति कुसलो तथा.
७४५. ‘‘सद्धं वीरियं समाधिञ्च, सतिपञ्ञञ्च भावयं;
पञ्च पञ्चहि हन्त्वान, अनीघो याति ब्राह्मणो.
७४६. ‘‘सो अत्थवा सो धम्मट्ठो, कत्वा वाक्यानुसासनिं;
सब्बेन सब्बं बुद्धस्स, सो नरो सुखमेधती’’ति. – इमा गाथा अभासि;
तत्थ समणस्साति पब्बजितस्स. अहूति अहोसि. चिन्ताति धम्मचिन्ता धम्मविचारणा. पारापरियस्साति पारापरगोत्तस्स. ‘‘पाराचरियस्सा’’तिपि पठन्ति. भिक्खुनोति संसारे भयं इक्खनसीलस्स. एककस्साति असहायस्स, एतेन कायविवेकं दस्सेति. पविवित्तस्साति पविवेकहेतुना किलेसानं विक्खम्भनेन विवेकं आरद्धस्स, एतेन चित्तविवेकं दस्सेति. तेनाह ‘‘झायिनो’’ति. झायिनोति झायनसीलस्स, योनिसोमनसिकारेसु युत्तस्साति अत्थो. सब्बमेतं थेरो अत्तानं परं विय कत्वा वदति.
‘‘किमानुपुब्ब’’न्तिआदिना तं चिन्तनं दस्सेति. तत्थ पठमगाथायं ताव किमानुपुब्बन्ति अनुपुब्बं अनुक्कमो, अनुपुब्बमेव वक्खमानेसु वतसमाचारेसु को अनुक्कमो, केन अनुक्कमेन ते पटिपज्जितब्बाति अत्थो. पुरिसो किं वतं किं समाचारन्ति अत्थकामो पुरिसो समादियितब्बट्ठेन ‘‘वत’’न्ति लद्धनामं, कीदिसं सीलं समाचारं, समाचरन्तो, अत्तनो किच्चकारी कत्तब्बकारी अस्स, कञ्चि सत्तं न च विहेठये, न बाधेय्याति अत्थो. अत्तनो किच्चं नाम समणधम्मो, सङ्खेपतो सीलसमाधिपञ्ञा, तं सम्पादेन्तस्स परविहेठनाय लेसोपि नत्थि ताय सति समणभावस्सेव अभावतो.
यथाह भगवा – ‘‘न हि पब्बजितो परूपघाती, न समणो होति परं विहेठयन्तो’’ति (ध. प. १८४). एत्थ च वतग्गहणेन वारित्तसीलं गहितं, समाचारग्गहणेन समाचरितब्बतो चारित्तसीलेन सद्धिं झानविपस्सनादि, तस्मा वारित्तसीलं पधानं. तत्थापि च यस्मा इन्द्रियसंवरे सिद्धे सब्बं सीलं सुरक्खितं, सुगोपितमेव होति, तस्मा इन्द्रियसंवरसीलं ताव दस्सेतुकामो इन्द्रियानं अरक्खणे रक्खणे च आदीनवानिसंसे विभावेन्तो ‘‘इन्द्रियानि मनुस्सान’’न्तिआदिमाह. तत्थ इन्द्रियानीति रक्खितब्बधम्मनिदस्सनं, तस्मा चक्खादीनि छ इन्द्रियानीति वुत्तं होति. मनुस्सानन्ति रक्खणयोग्यपुग्गलनिदस्सनं. हितायाति अत्थाय. अहितायाति अनत्थाय. होन्तीति वचनसेसो. कथं पन तानियेव हिताय च अहिताय होन्तीति आह ‘‘रक्खितानी’’तिआदि. तस्सत्थो – यस्स चक्खादीनि इन्द्रियानि सतिकवाटेन अपिहितानि, तस्स रूपादीसु अभिज्झादिपापधम्मपवत्तिया द्वारभावतो अनत्थाय पिहितानि, तदभावतो अत्थाय संवत्तन्तीति.
इन्द्रियानेव सारक्खन्ति यस्मा इन्द्रियसंवरो परिपुण्णो सीलसम्पदं परिपूरेति, सीलसम्पदा परिपुण्णा समाधिसम्पदं परिपूरेति, समाधिसम्पदा परिपुण्णा पञ्ञासम्पदं परिपूरेति, तस्मा इन्द्रियारक्खा अत्तहितपटिपत्तियाव मूलन्ति दस्सेन्तो आह ‘‘इन्द्रियानेव सारक्ख’’न्ति. सतिपुब्बङ्गमेन आरक्खेन संरक्खन्तो योनिसोमनसिकारेन इन्द्रियानि एव ताव सम्मदेव रक्खन्तो, यथा अकुसलचोरा तेहि तेहि द्वारेहि पविसित्वा चित्तसन्ताने कुसलं भण्डं न विलुम्पन्ति, तथा तानि पिदहन्तोति अत्थो. सारक्खन्ति च सं-सद्दस्स साभावं कत्वा वुत्तं, ‘‘सारागो’’तिआदीसु विय. ‘‘संरक्ख’’न्ति च पाठो. इन्द्रियानि च गोपयन्ति तस्सेव परियायवचनं, परियायवचने पयोजनं नेत्तिअट्ठकथायं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. ‘‘अत्तनो किच्चकारीस्सा’’ति इमिना अत्तहितपटिपत्तिं दस्सेति, ‘‘न च कञ्चि विहेठये’’ति इमिना परहितपटिपत्तिं, उभयेनापि वा अत्तहितपटिपत्तिमेव दस्सेति पराविहेठनस्सापि अत्तहितपटिपत्तिभावतो. अथ वा पदद्वयेनपि अत्तहितपटिपत्तिं दस्सेति पुथुज्जनस्स सेक्खस्स च परहितपटिपत्तियापि अत्तहितपटिपत्तिभावतो.
एवं रक्खितानि इन्द्रियानि हिताय होन्तीति वोदानपक्खं सङ्खेपेनेव दस्सेत्वा, अरक्खितानि अहिताय होन्तीति संकिलेसपक्खं पन विभजित्वा दस्सेन्तो ‘‘चक्खुन्द्रियं चे’’तिआदिमाह. तत्थ चक्खुन्द्रियं चे रूपेसु, गच्छन्तं अनिवारयं. अनादीनवदस्सावीति यो नीलपीतादिभेदेसु इट्ठानिट्ठेसु रूपायतनेसु गच्छन्तं यथारुचि पवत्तन्तं चक्खुन्द्रियं अनिवारयं, अनिवारयन्तो अप्पटिबाहन्तो तथापवत्तियं आदीनवदस्सावी न होति चे, दिट्ठधम्मिकं सम्परायिकञ्च आदीनवं दोसं न पस्सति चे. ‘‘गच्छन्तं निवारये अनिस्सरणदस्सावी’’ति च पाठो. तत्थ यो ‘‘दिट्ठे दिट्ठमत्तं भविस्सती’’ति (सं. नि. ४.९५) वुत्तविधिना दिट्ठमत्तेयेव ठत्वा सतिसम्पजञ्ञवसेन रूपायतने पवत्तमानो तत्थ निस्सरणदस्सावी नाम. वुत्तविपरियायेन अनिस्सरणदस्सावी दट्ठब्बो. सो दुक्खा न हि मुच्चतीति सो एवरूपो पुग्गलो वट्टदुक्खतो न मुच्चतेव. एत्थ च चक्खुन्द्रियस्स अनिवारणं नाम यथा तेन द्वारेन अभिज्झादयो पापधम्मा अन्वास्सवेय्युं, तथा पवत्तनं, तं पन अत्थतो सतिसम्पजञ्ञस्स अनुट्ठापनं दट्ठब्बं. सेसिन्द्रियेसुपि एसेव नयो. अधिमुच्छितोति अधिमुत्ततण्हाय मुच्छं आपन्नो. अम्बिलन्ति अम्बिलरसं. मधुरग्गन्ति मधुररसकोट्ठासं. तथा तित्तकग्गं. अनुस्सरन्ति अस्सादवसेन तं तं रसं अनुविचिन्तेन्तो. गन्थितोति रसतण्हाय तस्मिं तस्मिं रसे गन्थितो बन्धो. ‘‘गधितो’’ति च पठन्ति, गेधं आपन्नोति अत्थो. हदयं नावबुज्झतीति ‘‘दुक्खस्सन्तं करिस्सामी’’ति पब्बज्जादिक्खणे उप्पन्नं चित्तं न जानाति न सल्लक्खेति, सासनस्स हदयं अब्भन्तरं अनवज्जधम्मानं सम्मद्दनरसतण्हाय गधितो नावबुज्झति न जानाति, न पटिपज्जतीति अत्थो.
सुभानीति सुन्दरानि. अप्पटिकूलानीति मनोरमानि, इट्ठानि. फोट्ठब्बानीति उपादिण्णानुपादिण्णप्पभेदे फस्से. रत्तोति रज्जनसभावेन रागेन रत्तो. रागाधिकरणन्ति रागहेतु. विविधं विन्दते दुखन्ति रागपरिळाहादिवसेन दिट्ठधम्मिकञ्च निरयसन्तापादिवसेन अभिसम्परायञ्च नानप्पकारं दुक्खं पटिलभति.
मनं चेतेहीति मनञ्च एतेहि रूपारम्मणादीहि धम्मारम्मणप्पभेदेहि च. नन्ति पुग्गलं. सब्बेहीति सब्बेहि पञ्चहिपि. इदं वुत्तं होति – यो पुग्गलो मनं, मनोद्वारं, एतेहि यथावुत्तेहि रूपादीहि पञ्चहि धम्मेहि धम्मारम्मणप्पभेदतो च. तत्थ पवत्तनकपापकम्मनिवारणेन रक्खितुं, गोपितुं न सक्कोति, ततो तस्स अरक्खणतो नं पुग्गलं तंनिमित्तं दुक्खं अन्वेति, अनुगच्छति, अनुगच्छन्तञ्च एतेहि पञ्चहिपि रूपारम्मणादीहि छट्ठारम्मणेन सद्धिं सब्बेहिपि आरम्मणप्पच्चयभूतेहि अनुगच्छतीति. एत्थ चक्खुन्द्रियं, सोतिन्द्रियञ्च असम्पत्तग्गाहिभावतो ‘‘गच्छन्तं अनिवारय’’न्ति वुत्तं इतरं सम्पत्तग्गाहीति ‘‘गन्धे चे पटिसेवती’’तिआदिना वुत्तं. तत्थापि च रसतण्हा च फोट्ठब्बतण्हा च सत्तानं विसेसतो बलवतीति ‘‘रसतण्हाय गधितो, फोट्ठब्बानि अनुस्सरन्तोति’’ वुत्तन्ति दट्ठब्बं.
एवं अगुत्तद्वारस्स पुग्गलस्स छहि द्वारेहि छसुपि आरम्मणेसु असंवरनिमित्तं उप्पज्जनकदुक्खं दस्सेत्वा स्वायमसंवरो यस्मा सरीरसभावानवबोधेन होति, तस्मा सरीरसभावं विचिनन्तो ‘‘पुब्बलोहितसम्पुण्ण’’न्तिआदिना गाथाद्वयमाह. तस्सत्थो – सरीरं नामेतं पुब्बेन लोहितेन च सम्पुण्णं भरितं अञ्ञेन च पित्तसेम्हादिना बहुना कुणपेन, तयिदं नरवीरेन नरेसु छेकेन सिप्पाचरियेन कतं वग्गु मट्ठं लाखापरिकम्मादिना चित्तितं, अन्तो पन गूथादिअसुचिभरितं समुग्गं विय छविमत्तमनोहरं बालजनसम्मोहं दुक्खसभावताय निरयादिदुक्खतापनतो च कटुकं, परिकप्पसम्भवेन अमूलकेन अस्सादमत्तेन मधुरताय मधुरस्सादं, ततो एव पियभावनिबन्धनेन पियनिबन्धनं, दुस्सहताय अप्पतीतताय च दुखं, ईदिसे सरीरे अस्सादलोभेन महादुक्खं पच्चनुभुय्यमानं अनवबुज्झन्तो लोको मधुरगिद्धो खुरधारालेहकपुरिसो विय दट्ठब्बोति.
इदानि एते चक्खादीनं गोचरभूता रूपादयो वुत्ता, ते विसेसतो पुरिसस्स इत्थिपटिबद्धा कमनीयाति तत्थ संवरो कातब्बोति दस्सेन्तो ‘‘इत्थिरूपे’’तिआदिमाह. तत्थ इत्थिरूपेति इत्थिया चतुसमुट्ठानिकरूपायतनसङ्खाते वण्णे. अपि च यो कोचि इत्थिया निवत्थस्स अलङ्कारस्स वा गन्धवण्णकादीनं वा पिळन्धनमालानं वा कायपटिबद्धो वण्णो पुरिसस्स चक्खुविञ्ञाणस्स आरम्मणभावाय उपकप्पति, सब्बमेतं ‘‘इत्थिरूप’’न्त्वेव वेदितब्बं. इत्थिसरेति इत्थिया गीतलपितहसितरुदितसद्दे. अपि च इत्थिया निवत्थवत्थस्सपि अलङ्कतअलङ्कारस्सपि इत्थिपयोगनिप्फादिता वेणुवीणासङ्खपणवादीनम्पि सद्दा इध इत्थिसरग्गहणेन गहिताति वेदितब्बा. सब्बोपेसो पुरिसस्स चित्तं आकड्ढतीति. ‘‘इत्थिरसे’’ति पन पाळिया चतुसमुट्ठानिकरसायतनवसेन वुत्तं. इत्थिया किंकारपटिस्सावितादिवसेन अस्सवरसो चेव परिभोगरसो च इत्थिरसोति एके. यो पन इत्थिया ओट्ठमंससम्मक्खितखेळादिरसो, यो च ताय पुरिसस्स दिन्नयागुभत्तादीनं रसो, सब्बोपेसो ‘‘इत्थिरसो’’त्वेव वेदितब्बो. फोट्ठब्बेपि च इत्थिया कायसम्फस्सो, इत्थिसरीरारूळ्हानं वत्थालङ्कारमालादीनं फस्सो ‘‘इत्थिफोट्ठब्बो’’त्वेव वेदितब्बो. एत्थ च येसं इत्थिरूपे इत्थिसरेति पाळि, तेसं अपि-सद्देन इत्थिरससङ्गहो दट्ठब्बो. इत्थिगन्धेसूति इत्थिया चतुसमुट्ठानिकगन्धायतनेसु. इत्थिया सरीरगन्धो नाम दुग्गन्धो. एकच्चा हि इत्थी अस्सगन्धिनी होति, एकच्चा मेण्डगन्धिनी, एकच्चा सेदगन्धिनी, एकच्चा सोणितगन्धिनी, तथापि तासु अन्धबालो रज्जतेव. चक्कवत्तिनो पन इत्थिरतनस्स कायतो चन्दनगन्धो वायति, मुखतो उप्पलगन्धो, अयं न सब्बासं होतीति, इत्थिया सरीरे आरूळ्हो आगन्तुको अनुलिम्पनादिगन्धो ‘‘इत्थिगन्धो’’ति वेदितब्बो. सारत्तोति सुट्ठु रत्तो गधितो मुच्छितो, इदं पन पदं ‘‘इत्थिरूपे’’तिआदीसुपि योजेतब्बं. विविधं विन्दते दुखन्ति इत्थिरूपादीसु सरागनिमित्तं दिट्ठधम्मिकं वधबन्धनादिवसेन सम्परायिकं पञ्चविधबन्धनादिवसेन नानप्पकारं दुक्खं पटिलभति.
इत्थिसोतानि सब्बानीति इत्थिया रूपादिआरम्मणानि सब्बानि अनवसेसानि पञ्च तण्हासोतानि सन्दन्ति. पञ्चसूति पुरिसस्स पञ्चसु द्वारेसु. तेसन्ति तेसं पञ्चन्नं सोतानं. आवरणन्ति संवरणं, यथा असंवरो न उप्पज्जति, एवं सतिसम्पजञ्ञं पच्चुपट्ठपेत्वा संवरं पवत्तेतुं यो सक्कोति, सो वीरियवा आरद्धवीरियो अकुसलानं धम्मानं पहानाय कुसलानं धम्मानं उपसम्पदायाति अत्थो.
एवं रूपादिगोचरे पब्बजितस्स पटिपत्तिं दस्सेत्वा इदानि गहट्ठस्स दस्सेतुं ‘‘सो अत्थवा’’तिआदि वुत्तं. तत्थ सो अत्थवा सो धम्मट्ठो, सो दक्खो सो विचक्खणोति सो पुग्गलो इमस्मिं लोके अत्थवा, बुद्धिमा, धम्मे ठितो, धम्मे दक्खो, धम्मे छेको, अनलसो वा विचक्खणो इति कत्तब्बतासु कुसलो नाम. करेय्य रममानोपि, किच्चं धम्मत्थसंहितन्ति गेहरतिया रममानोपि धम्मत्थसंहितं धम्मतो अत्थतो च अनपेतमेव तं तं कत्तब्बं. अनुप्पन्नानं भोगानं उप्पादनं, उप्पन्नानं परिपालनं, परिभोगञ्च करेय्य, अञ्ञमञ्ञं, अविरोधेन, अञ्ञमञ्ञं, अबाधनेन, तिवग्गत्थं अनुयुञ्जेय्याति अधिप्पायो. अयञ्च नयो येसं सम्मापटिपत्तिअविरोधेन तिवग्गत्थस्स वसेन वत्तति बिम्बिसारमहाराजादीनं विय, तेसं वसेन वुत्तो. न येसं केसञ्चि वसेनाति दट्ठब्बं.
अथो सीदति सञ्ञुत्तन्ति यदि इधलोके सुपसंहितं दिट्ठधम्मिकं अत्थं परिग्गहेत्वा ठितं. वज्जे किच्चं निरत्थकन्ति सम्परायिकत्थरहितं अनत्थुपसंहितं किच्चं सचेपि विस्सज्जेय्य परिच्चजेय्य. न तं किच्चन्ति मञ्ञित्वा, अप्पमत्तो विचक्खणोति सतिअविप्पवासेन अप्पमत्तो विचारणपञ्ञासम्भवेन विचक्खणो अनत्थुपसंहितं, तं किच्चं मया न कातब्बन्ति मञ्ञित्वा विवज्जेय्य.
विवज्जेत्वा पन यञ्च अत्थेन सञ्ञुत्तं, या च धम्मगता रति. तं समादाय वत्तेथाति यंकिञ्चि दिट्ठधम्मिकसम्परायिकप्पभेदेन अत्थेन हितेन संयुत्तं तदुभयहितावहं, या च अधिकुसलधम्मगता समथविपस्सनासहिता रति, तदुभयं सम्मा आदियित्वा परिग्गहं कत्वा वत्तेय्य. ‘‘सब्बं रतिं धम्मरति जिनाती’’ति (ध. प. ३५४) वचनतो सा हि एकंसेन उत्तमत्थस्स पापनतो उत्तमा रति नाम.
यं पन कामरतिसंयुत्तं किच्चं निरत्थकन्ति वुत्तं, तस्सा अनत्थुपसंहितभावं दस्सेतुं ‘‘उच्चावचेही’’तिआदि वुत्तं. तत्थ उच्चावचेहीति महन्तेहि चेव खुद्दकेहि च. उपायेहीति नयेहि. परेसमभिजिगीसतीति परेसं सन्तकं आहरितुं इच्छति, परे वा सब्बथा हापेति, जिनापेति परं हन्त्वा, वधित्वा अथ सोचयित्वा, आलोपति साहसा यो परेसं. इदं वुत्तं होति – यो पुग्गलो कामहेतु परे हनन्तो, घातेन्तो, सोचेन्तो सन्धिच्छेदसन्धिरुहनपसय्हावहारादीहि नानुपायेहि परेसं सन्तकं हरितुं वायमन्तो साहसाकारं करोति, आलोपति, जिगीसति सापतेय्यवसेन परे हापेति, तस्स तं किच्चं कामरतिसन्निस्सितं अनत्थुपसंहितं एकन्तनिहीनन्ति. एतेन तप्पटिपक्खतो धम्मगताय रतिया एकंसतो उत्तमभावंयेव विभावेति.
इदानि यं ‘‘तेसमावरणं कातुं यो सक्कोती’’ति इन्द्रियानं आवरणं वुत्तं, तं उपायेन सह विभावेन्तो ‘‘तच्छन्तो आणिया आणिं, निहन्ति बलवा यथा’’ति आह. यथा बलवा कायबलेन, ञाणबलेन च समन्नागतो तच्छको रुक्खदण्डगतं आणिं नीहरितुकामो ततो बलवतिं आणिं कोटेन्तो ततो नीहरति, तथा कुसलो भिक्खु चक्खादीनि इन्द्रियानि विपस्सनाबलेन निहन्तुकामो इन्द्रियेहि एव निहन्ति.
कतमेहि पनाति आह ‘‘सद्ध’’न्तिआदि. तस्सत्थो – अधिमोक्खलक्खणं सद्धं, पग्गहलक्खणं वीरियं, अविक्खेपलक्खणं समाधिं, उपट्ठानलक्खणं सतिं, दस्सनलक्खणं पञ्ञन्ति इमानिपि विमुत्तिपरिपाचकानि पञ्चिन्द्रियानि भावेन्तो वड्ढेन्तो एतेहि पञ्चहि इन्द्रियेहि चक्खादीनि पञ्चिन्द्रियानि अनुनयपटिघादिकिलेसुप्पत्तिया द्वारभावविहनेन हन्त्वा, अरियमग्गेन तदुपनिस्सये किलेसे समुच्छिन्दित्वा, ततो एव अनीघो निद्दुक्खो ब्राह्मणो अनुपादिसेसपरिनिब्बानमेव याति उपगच्छतीति.
सो अत्थवाति सो यथावुत्तो ब्राह्मणो उत्तमत्थेन समन्नागतत्ता अत्थवा, तं सम्पापके धम्मे ठितत्ता धम्मट्ठो. सब्बेन सब्बं अनवसेसेन विधिना अनवसेसं बुद्धस्स भगवतो वाक्यभूतं अनुसासनिं कत्वा यथानुसिट्ठं पटिपज्जित्वा ठितो. ततो एव सो नरो उत्तमपुरिसो निब्बानसुखञ्च एधति, ब्रूहेति, वड्ढेतीति.
एवं थेरेन अत्तनो चिन्तिताकारविभावनावसेन पटिपत्तिया पकासितत्ता इदमेव चस्स अञ्ञाब्याकरणं दट्ठब्बं.
पारापरियत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. तेलकानित्थेरगाथावण्णना
चिररत्तं वतातापीतिआदिका आयस्मतो तेलकानित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे सत्थु अभिजातितो पुरेतरंयेव सावत्थियं अञ्ञतरस्मिं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा तेलकानीति लद्धनामो वयप्पत्तो हेतुसम्पन्नताय कामे जिगुच्छन्तो घरावासं पहाय परिब्बाजकपब्बज्जं पब्बजित्वा विवट्टज्झासयो ‘‘को सो पारङ्गतो लोके’’तिआदिना विमोक्खपरियेसनं चरमानो ते ते समणब्राह्मणे उपसङ्कमित्वा पञ्हं पुच्छति, ते न सम्पायन्ति. सो तेन अनाराधितचित्तो विचरति. अथ अम्हाकं भगवति लोके उप्पज्जित्वा पवत्तितवरधम्मचक्के लोकहितं करोन्ते एकदिवसं सत्थारं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्ते पतिट्ठाति. सो एकदिवसं भिक्खूहि सद्धिं निसिन्नो अत्तना अधिगतविसेसं पच्चवेक्खित्वा तदनुसारेन अत्तनो पटिपत्तिं अनुस्सरित्वा तं सब्बं भिक्खूनं आचिक्खन्तो –
७४७. ‘‘चिररत्तं वतातापी, धम्मं अनुविचिन्तयं;
समं चित्तस्स नालत्थं, पुच्छं समणब्राह्मणे.
७४८. ‘‘को सो पारङ्गतो लोके, को पत्तो अमतोगधं;