१७. तिंसनिपातो
१. फुस्सत्थेरगाथावण्णना
तिंसनिपाते पासादिके बहू दिस्वातिआदिका आयस्मतो फुस्सत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे एकस्स मण्डलिकरञ्ञो पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, फुस्सोति नामं अहोसि. सो विञ्ञुतं पत्तो खत्तियकुमारेहि सिक्खितब्बसिप्पेसु निप्फत्तिं गतो. उपनिस्सयसम्पन्नत्ता कामेसु अलग्गचित्तो अञ्ञतरस्स महाथेरस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा चरियानुकूलं कम्मट्ठानं गहेत्वा भावनं अनुयुञ्जन्तो झानानि निब्बत्तेत्वा झानपादकं विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव छळभिञ्ञो अहोसि. अथेकदिवसं पण्डरगोत्तो नाम एको तापसो तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा निसिन्नो सम्बहुले भिक्खू सीलाचारसम्पन्ने सुसंवुतिन्द्रिये भावितकाये भावितचित्ते दिस्वा पसन्नचित्तो ‘‘साधु वतायं पटिपत्ति लोके चिरं तिट्ठेय्या’’ति चिन्तेत्वा ‘‘कथं नु खो, भन्ते, अनागतमद्धानं भिक्खूनं पटिपत्ति भविस्सती’’ति थेरं पुच्छि. तमत्थं दस्सेन्तो सङ्गीतिकारा –
९४९. ‘‘पासादिके बहू दिस्वा, भावितत्ते सुसंवुते;
इसि पण्डरसगोत्तो, अपुच्छि फुस्ससव्हय’’न्ति. – गाथं आदितो ठपेसुं;
तत्थ पासादिकेति अत्तनो पटिपत्तिया पसादारहे. बहूति सम्बहुले. भावितत्तेति समथविपस्सनाभावनाहि भावितचित्ते. सुसंवुतेति सुट्ठु संवुतिन्द्रिये. इसीति तापसो. पण्डरसगोत्तोति पण्डरस्स नाम इसिनो वंसे जातत्ता तेन समानगोत्तो. फुस्ससव्हयन्ति फुस्ससद्देन अव्हातब्बं, फुस्सनामकन्ति अत्थो.
९५०. ‘‘किं छन्दा किमधिप्पाया, किमाकप्पा भविस्सरे;
अनागतम्हि कालम्हि, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति. –
अयं तस्स इसिनो पुच्छागाथा.
तत्थ किं छन्दाति इमस्मिं सासने अनागते भिक्खू कीदिसच्छन्दा कीदिसाधिमुत्तिका, किं हीनाधिमुत्तिका, उदाहु पणीताधिमुत्तिकाति अत्थो. किमधिप्पायाति कीदिसाधिप्पाया कीदिसज्झासया, किं संकिलेसज्झासया, उदाहु वोदानज्झासयाति अत्थो. अथ वा छन्दा नाम कत्तुकम्यता, तस्मा कीदिसी तेसं कत्तुकम्यताति अत्थो. अधिप्पायो अज्झासयोयेव. किमाकप्पाति कीदिसाकप्पा. आकप्पाति च वेसगहणादिवारित्तचारित्तवन्तोति अत्थो. भविस्सरेति भविस्सन्ति. तं मेति तं अनागते भिक्खूनं छन्दाधिप्पायाकप्पभेदं पुच्छितो मय्हं अक्खाहि कथेहीति थेरं अज्झेसति. तस्स थेरो तमत्थं आचिक्खन्तो सक्कच्चसवने ताव नियोजेतुं –
९५१. ‘‘सुणोहि वचनं मय्हं, इसि पण्डरसव्हय;
सक्कच्चं उपधारेहि, आचिक्खिस्साम्यनागत’’न्ति. – गाथमाह;
तस्सत्थो – भो पण्डरनाम इसि, यं त्वं मं पुच्छसि, तं ते अनागतं आचिक्खिस्सामि, आचिक्खतो पन मम वचनं सुणाहि अनागतत्थदीपनतो संवेगावहतो च सक्कच्चं उपधारेहीति.
अथ थेरो अनागतंसञाणेन भिक्खूनं भिक्खुनीनञ्च भाविनिं पवत्तिं यथाभूतं दिस्वा तस्स आचिक्खन्तो –
९५२. ‘‘कोधना उपनाही च, मक्खी थम्भी सठा बहू;
इस्सुकी नानावादा च, भविस्सन्ति अनागते.
९५३. ‘‘अञ्ञातमानिनो धम्मे, गम्भीरे तीरगोचरा;
लहुका अगरू धम्मे, अञ्ञमञ्ञमगारवा.
९५४. ‘‘बहू आदीनवा लोके, उप्पज्जिस्सन्त्यनागते;
सुदेसितं इमं धम्मं, किलेसिस्सन्ति दुम्मती.
९५५. ‘‘गुणहीनापि सङ्घम्हि, वोहरन्ता विसारदा;
बलवन्तो भविस्सन्ति, मुखरा अस्सुताविनो.
९५६. ‘‘गुणवन्तोपि सङ्घम्हि, वोहरन्ता यथात्थतो;
दुब्बला ते भविस्सन्ति, हिरीमना अनत्थिका.
९५७. ‘‘रजतं जातरूपञ्च, खेत्तं वत्थुमजेळकं.
दासिदासञ्च दुम्मेधा, सादियिस्सन्त्यनागते.
९५८. ‘‘उज्झानसञ्ञिनो बाला, सीलेसु असमाहिता;
उन्नळा विचरिस्सन्ति, कलहाभिरता मगा.
९५९. ‘‘उद्धता च भविस्सन्ति, नीलचीवरपारुता;
कुहा थद्धा लपा सिङ्गी, चरिस्सन्त्यरिया विय.
९६०. ‘‘तेलसण्ठेहि केसेहि, चपला अञ्जनक्खिका;
रथियाय गमिस्सन्ति, दन्तवण्णिकपारुता.
९६१. ‘‘अजेगुच्छं विमुत्तेहि, सुरत्तं अरहद्धजं;
जिगुच्छिस्सन्ति कासावं, ओदातेसु समुच्छिता.
९६२. ‘‘लाभकामा भविस्सन्ति, कुसीता हीनवीरिया;
किच्छन्ता वनपत्थानि, गामन्तेसु वसिस्सरे.
९६३. ‘‘ये ये लाभं लभिस्सन्ति, मिच्छाजीवरता सदा;
ते तेव अनुसिक्खन्ता, भजिस्सन्ति असंयता.
९६४. ‘‘ये ये अलाभिनो लाभं, न ते पुज्जा भविस्सरे;
सुपेसलेपि ते धीरे, सेविस्सन्ति न ते तदा.
९६५. ‘‘मिलक्खुरजनं रत्तं, गरहन्ता सकं धजं;
तित्थियानं धजं केचि, धारिस्सन्त्यवदातकं.
९६६. ‘‘अगारवो च कासावे, तदा तेसं भविस्सति;
पटिसङ्खा च कासावे, भिक्खूनं न भविस्सति.
९६७. ‘‘अभिभूतस्स दुक्खेन, सल्लविद्धस्स रुप्पतो;
पटिसङ्खा महाघोरा, नागस्सासि अचिन्तिया.
९६८. ‘‘छद्दन्तो हि तदा दिस्वा, सुरत्तं अरहद्धजं;
तावदेवभणी गाथा, गजो अत्थोपसंहिता.
९६९. ‘‘अनिक्कसावो कासावं, यो वत्थं परिधस्सति;
अपेतो दमसच्चेन, न सो कासावमरहति.
९७०. ‘‘यो च वन्तकसावस्स, सीलेसु सुसमाहितो;
उपेतो दमसच्चेन, स वे कासावमरहति.
९७१. ‘‘विपन्नसीलो दुम्मेधो, पाकटो कामकारियो;
विब्भन्तचित्तो निस्सुक्को, न सो कासावमरहति.
९७२. ‘‘यो च सीलेन सम्पन्नो, वीतरागो समाहितो;
ओदातमनसङ्कप्पो, स वे कासावमरहति.
९७३. ‘‘उद्धतो उन्नळो बालो, सीलं यस्स न विज्जति;
ओदातकं अरहति, कासावं किं करिस्सति.
९७४. ‘‘भिक्खू च भिक्खुनियो च, दुट्ठचित्ता अनादरा;
तादीनं मेत्तचित्तानं, निग्गण्हिस्सन्त्यनागते.
९७५. ‘‘सिक्खापेन्तापि थेरेहि, बाला चीवरधारणं;
न सुणिस्सन्ति दुम्मेधा, पाकटा कामकारिया.
९७६. ‘‘ते तथा सिक्खिता बाला, अञ्ञमञ्ञं अगारवा;
नादियिस्सन्तुपज्झाये, खळुङ्को विय सारथिं.
९७७. ‘‘एवं अनागतद्धानं, पटिपत्ति भविस्सति;
भिक्खूनं भिक्खुनीनञ्च, पत्ते कालम्हि पच्छिमे.
९७८. ‘‘पुरा आगच्छते एतं, अनागतं महब्भयं;
सुब्बचा होथ सखिला, अञ्ञमञ्ञं सगारवा.
९७९. ‘‘मेत्तचित्ता कारुणिका, होथ सीलेसु संवुता;
आरद्धवीरिया पहितत्ता, निच्चं दळ्हपरक्कमा.
९८०. ‘‘पमादं भयतो दिस्वा, अप्पमादञ्च खेमतो;
भावेथट्ठङ्गिकं मग्गं, फुसन्ता अमतं पद’’न्ति. – इमा गाथा अभासि;
तत्थ कोधनाति कुज्झनसीला. भविस्सन्ति अनागतेति सम्बन्धो. किं थेरस्स काले तथा नाहेसुन्ति? न नाहेसुं. तदा पन कल्याणमित्तबहुलताय ओवादकेसु विञ्ञापकेसु सब्रह्मचारीसु बहूसु विज्जमानेसु किलेसेसु बलवन्तेसु पटिसङ्खानबहुलताय च येभुय्येन भिक्खू अक्कोधना अहेसुं, आयतिं तब्बिपरियाये अतिकोधना भविस्सन्ति, तस्मा ‘‘अनागते’’ति वुत्तं. सेसपदेसुपि एसेव नयो. उपनाहीति आघातवत्थूसु आघातस्स उपनय्हनसीला उपनाहसम्भवतो वा उपनाही. तत्थ पुरिमकालिको ब्यापादो कोधो, अपरकालिको उपनाहो. सकिं पवत्तो वा दोसो कोधो, अनेकक्खत्तुं पवत्तो उपनाहो. परेसं विज्जमाने गुणे मक्खन्ति पुञ्जन्ति, तेसं वा उदकपुञ्जनिया विय उदकस्स मक्खो मक्खनं पुञ्जनं एतेसं अत्थीति मक्खी. अतिमानलक्खणो थम्भो एतेसं अत्थीति थम्भी. सठाति असन्तगुणविभावनलक्खणेन साठेय्येन समन्नागता. इस्सुकीति परसम्पत्तिखिय्यनलक्खणाय इस्साय समन्नागता. नानावादाति अञ्ञमञ्ञं विरुद्धवादा विरुद्धदिट्ठिका, कलहकारका चाति अत्थो.
अञ्ञातमानिनो धम्मे, गम्भीरे तीरगोचराति गम्भीरे दुरोभासे सद्धम्मे अञ्ञाते एव ‘‘ञातोति, दिट्ठो’’ति एवं मानिनो, ततो एव तस्स ओरभागे पवत्तिताय ओरिमतीरगोचरा. लहुकाति लहुसभावा चपला. अगरू धम्मेति सद्धम्मे गारवरहिता. अञ्ञमञ्ञमगारवाति अञ्ञमञ्ञस्मिं अप्पतिस्सा, सङ्घे सब्रह्मचारीसु च गरुगारवविरहिता. बहू आदीनवाति वुत्तप्पकारा, वक्खमाना च बहू अनेकदोसा अन्तराया. लोकेति सत्तलोके. उप्पज्जिस्सन्त्यनागतेति अनागते पातु भविस्सन्ति. सुदेसितं इमं धम्मन्ति, सम्मासम्बुद्धेन सुट्ठु अविपरीतं आदिकल्याणादिप्पकारेन देसितं इमं आगमसद्धम्मं. किलेसिस्सन्तीति किलिट्ठं किलेसदूसितं करिस्सन्ति, ‘‘आपत्तिं ‘अनापत्ती’ति गरुकापत्तिं ‘लहुकापत्ती’’’तिआदिना दुच्चरितसंकिलेसेन असद्धम्मेन सण्हसुखुमं रूपारूपधम्मं पटिक्खिपिस्सन्ति, दिट्ठिसंकिलेसेन उभयत्रापि तण्हासंकिलेसेन संकिलेसिस्सन्ति मलिनं करिस्सन्ति. दुम्मतीति निप्पञ्ञा. वुत्तञ्हेतं भगवता – ‘‘भविस्सन्ति, भिक्खवे, भिक्खू अनागतमद्धानं…पे… अभिधम्मकथं वेदल्लकथं कथेन्ता कण्हधम्मं ओक्कममाना न बुज्झिस्सन्ती’’ति (अ. नि. ५.७९).
गुणहीनाति सीलादिगुणविरहिता दुस्सीला, अलज्जिनो च. अथ वा गुणहीनाति विनयवारित्तादिगुणेन हीना धम्मविनये अप्पकतञ्ञुनो. सङ्घम्हीति सङ्घमज्झे. वोहरन्ताति कथेन्ता, सङ्घे विनिच्छयकथाय वत्तमानाय यंकिञ्चि भणन्ता. विसारदाति निब्भया पगब्भा. बलवन्तोति पक्खबलेन बलवन्तो. मुखराति मुखखरा खरवादिनो. अस्सुताविनोति न सुतवन्तो, केवलं लाभसक्कारसिलोकसन्निस्सयेन गुणधरा हुत्वा ‘‘धम्मं ‘अधम्मो’ति, अधम्मञ्च ‘धम्मो’ति, विनयं ‘अविनयो’ति, अविनयञ्च ‘विनयो’’’ति एवं अत्तना यथिच्छितमत्थं सङ्घमज्झे पतिट्ठपेन्ता बलवन्तो भविस्सन्ति.
गुणवन्तोति सीलादिगुणसम्पन्ना. वोहरन्ता यथात्थतोति अत्थानुरूपं, अविपरीतत्थं ‘‘धम्मं ‘धम्मो’ति, अधम्मं ‘अधम्मो’ति, विनयं ‘विनयो’ति अविनयं ‘अविनयो’’’ति एवं दीपेन्ता. दुब्बला ते भविस्सन्तीति परिसायं अलज्जुस्सन्नताय बलविरहिता ते भविस्सन्ति, तेसं वचनं न तिट्ठिस्सति. हिरीमना अनत्थिकाति हिरीमन्तो केनचि अनत्थिका. ते हि धम्मेन वत्तुं समत्थापि पापजिगुच्छताय अप्पकिच्चताय च केहिचि विरोधं अकरोन्ता अत्तनो वादं पतिट्ठापेतुं न वायमन्ता दिट्ठाविकम्मं वा अधिट्ठानं वा अकत्वा तुण्ही होन्ति.
रजतन्ति रूपियं, तेन कहापणलोहमासकादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. जातरूपन्ति सुवण्णं, तेन मणिमुत्तादीनम्पि सङ्गहो दट्ठब्बो. वा-सद्दो समुच्चयत्थो ‘‘अपदा वा’’तिआदीसु (अ. नि. ४.३४; ५.३२; इतिवु. ९०) विय. ‘‘रजतजातरूपञ्चा’’ति वा पाठो. खेत्तन्ति यत्थ पुब्बण्णापरण्णं रुहति, तं खेत्तं. तदत्थं अकतभूमिभागो वत्थु. अजेळकन्ति एळका नाम अजायेव, ते ठपेत्वा अवसेसा पसुजाती अजा नाम. अजेळकग्गहणेनेव हेत्थ गोमहिंसादीनम्पि सङ्गहो कतो. दासिदासञ्चाति दासियो च दासे च. दुम्मेधाति अविद्दसुनो, कप्पियाकप्पियं सारुप्पासारुप्पं अजानन्ता अत्तनो अत्थाय सादियिस्सन्ति सम्पटिच्छिस्सन्ति.
उज्झानसञ्ञिनोति परे हेट्ठतो कत्वा ओलोकनचित्ता, अनुज्झायितब्बट्ठानेपि वा उज्झानसीला. बालाति दुच्चिन्तितचिन्तनादिना बाललक्खणेन समन्नागता, ततो एव सीलेसु असमाहिता चतुपारिसुद्धिसीलेसु न समाहितचित्ता. उन्नळाति, समुस्सिततुच्छमाना. विचरिस्सन्तीति मानद्धजं उक्खिपित्वा विचरिस्सन्ति. कलहाभिरता मगाति सारम्भबहुलताय करणुत्तरियपसुता कलहे एव अभिरता मगसदिसा मिगा विय अत्तहितापेक्खा घासेसनाभिरता दुब्बलविहेसपराति अत्थो.
उद्धताति उद्धच्चेन समन्नागता चित्तेकग्गतारहिता. नीलचीवरपारुताति अकप्पियरजनरत्तेन नीलवण्णेन चीवरेन पारुता, तादिसं चीवरं निवासेत्वा चेव पारुपित्वा च विचरणका. कुहाति सामन्तजप्पनादिना कुहनवत्थुना कुहका, असन्तगुणसम्भावनिच्छाय कोहञ्ञं कत्वा परेसं विम्हापया. थद्धाति कोधेन मानेन च थद्धमानसा कक्खळहदया. लपाति लपनका कुहनवुत्तिका, पसन्नमानसेहि मनुस्सेहि ‘‘केन, भन्ते, अय्यस्स अत्थो’’ति पच्चयदायकानं वदापनका, पयुत्तवाचावसेन, निप्पेसिकतावसेन च पच्चयत्थं लपकाति वा अत्थो. सिङ्गीति ‘‘तत्थ कतमं सिङ्गं? यं सिङ्गं सिङ्गारता चातुरता चातुरियं परिक्खतता पारिक्खतिय’’न्ति (विभ. ८५२) एवं वुत्तेहि सिङ्गसदिसेहि पाकटकिलेसेहि समन्नागता, सिङ्गारचरिताति अत्थो. ‘‘अरिया विया’’ति इदं ‘‘कुहा’’ति एतस्सेव अत्थदस्सनं. कुहकानञ्हि अरियानमिव ठितभावं दस्सेन्तो अरिया विय विचरन्तीति आह.
तेलसण्ठेहीति सित्थकतेलेन वा उदकतेलेन वा ओसण्ठितेहि. चपलाति कायमण्डनपरिक्खारमण्डनादिना चापल्लेन युत्ता. अञ्जनक्खिकाति अलङ्कारञ्जनेन अञ्जितनेत्ता. रथियाय गमिस्सन्तीति भिक्खाचरियाय कुलूपसङ्कमनापदेसेहि, महारच्छाय इतो चितो च परिब्भमिस्सन्ति. दन्तवण्णिकपारुताति दन्तवण्णरत्तेन चीवरेन पारुतसरीरा.
अजेगुच्छन्ति अजिगुच्छितब्बं. विमुत्तेहीति अरियेहि. सुरत्तन्ति कप्पियरजनेन सुट्ठु रत्तं, अरहन्तानं बुद्धादीनं चिण्णताय अरहद्धजं जिगुच्छिस्सन्ति कासावं. कस्मा? ओदातेसु समुच्छिता गेधं आपन्ना. दन्तवण्णपारुपनस्स हि इदं कारणवचनं. ते हि सेतकं सम्भावेन्ता ‘‘सब्बेन सब्बं सेतके गहिते लिङ्गपरिच्चागो एव सिया’’ति दन्तवण्णं पारुपन्ति.
लाभकामाति लाभगिद्धा. भिक्खाचरियासुपि कोसज्जयोगतो कुसीता. समणधम्मं कातुं चित्तस्स उस्साहाभावेन हीनवीरिया. किच्छन्ताति, किलमन्ता, वनपत्थेसु वसितुं किच्छन्ता किलन्तचित्ताति अत्थो. गामन्तेसूति गामन्तसेनासनेसु गामसमीपेसु सेनासनेसु, गामद्वारेसु वा सेनासनेसु. वसिस्सरेति वसिस्सन्ति.
ते तेव अनुसिक्खन्ताति ये ये मिच्छाजीवप्पयोगेन लद्धलाभा, ते ते एव पुग्गले अनुसिक्खन्ता भमिस्सन्ति. भमिस्सन्तीति सयम्पि ते विय मिच्छाजीवेन लाभं उप्पादेतुं राजकुलादीनि सेवन्ता परिब्भमिस्सन्ति. ‘‘भजिस्सन्ती’’ति वा पाठो, सेविस्सन्तीति अत्थो. असंयताति सीलसंयमरहिता.
ये ये अलाभिनो लाभन्ति ये ये भिक्खू मिच्छाजीवपरिवज्जनेन अप्पपुञ्ञताय च लाभस्स पच्चयस्स न लाभिनो, ते पुज्जा पूजनीया पासंसा तदा अनागते काले न भविस्सन्ति. सुपेसलेपि ते धीरेति धितिसम्पन्नताय धीरे सुट्ठु पेसलेपि ते भिक्खू न सेविस्सन्ति, तदा अनागते ते लाभिनो लाभकामाव भिक्खूति अत्थो.
मिलक्खुरजनं रत्तन्ति कालकच्छकरजनेन रत्तं. समासपदञ्हेतं, गाथासुखत्थं सानुनासिकनिद्देसो. गरहन्ता सकं धजन्ति अत्तनो धजभूतं कासावं जिगुच्छन्ता. सासने पब्बजितानञ्हि कासावो धजो नाम. तित्थियानं धजं केचीति केचि सक्यपुत्तियभावं पटिजानन्ता एव तित्थियानं सेतवत्थिकानं धजभूतं अवदातकं सेतवत्थं धारेस्सन्ति.
अगारवो च कासावेति अरहद्धजभूते कासावे अगारवो अबहुमानं तदा अनागते तेसं भविस्सति. पटिसङ्खा च कासावेति ‘‘पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवामी’’तिआदिना (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) नयेन पच्चवेक्खणमत्तम्पि कासावपरिभोगे न भविस्सति.
कासावं धारेन्तेन कासावं बहुमानेन ‘‘दुच्चरिततो ओरमितब्ब’’न्ति कासावस्स गरुकातब्बभावे छद्दन्तजातकमुदाहरन्तो ‘‘अभिभूतस्स दुक्खेना’’तिआदिमाह. तत्थ सल्लविद्धस्साति पुथुना सविसेन सल्लेन विद्धस्स, ततो एव महता दुक्खेन अभिभूतस्स. रुप्पतोति सरीरविकारं आपज्जतो. महाघोराति सरीरजीवितेसु निरपेक्खताय भिम्मा गरुतरा पटिसङ्खा अञ्ञेहि अचिन्तिया चिन्तामत्तेन पवत्तेतुं असक्कुणेय्या छद्दन्तमहानागस्सआसि, अहोसि. छद्दन्तनागराजकाले हि बोधिसत्तो सोणुत्तरेन नाम नेसादेन पटिच्छन्नट्ठाने ठत्वा विसपीतेन सल्लेन विद्धो महता दुक्खेन अभिभूतो तं गहेत्वा परिदहितं कासावं दिस्वा ‘‘अयं अरियद्धजेन पटिच्छन्नो, न मया हिंसितब्बो’’ति तत्थ मेत्तचित्तमेव पच्चुपट्ठपेत्वा उपरिधम्मं देसेसि. यथाह –
‘‘समप्पितो पुथुसल्लेन नागो,
अदुट्ठचित्तो लुद्दकमज्झभासि;
किमत्थयं किस्स वा सम्म हेतु,
ममं वधी कस्स वायं पयोगो’’तिआदि. (जा. १.१६.१२४);
इममत्थं दस्सेन्तो थेरो ‘‘छद्दन्तो ही’’तिआदिमाह. तत्थ सुरत्तं अरहद्धजन्ति सोणुत्तरेन परिदहितकासावं सन्धायाह. अभणीति अभासि. गाथाति गाथायो. गजोति छद्दन्तो नागराजा. अत्थोपसंहिताति अत्थसन्निस्सिता हिता, हितयुत्ताति अत्थो.
छद्दन्तनागराजेन वुत्तगाथासु अनिक्कसावोति रागादीहि कसावेहि कसावो, परिदहिस्सतीति निवासनपारुपनअत्थरणवसेन परिभुञ्जिस्सति. ‘‘परिधस्सती’’ति वा पाठो. अपेतो दमसच्चेनाति इन्द्रियदमेन चेव परमत्थसच्चपक्खिकेन वचीसच्चेन च अपेतो, वियुत्तो परिच्चत्तोति अत्थो. न सोति सो एवरूपो पुग्गलो कासावं परिदहितुं नारहति.
वन्तकसावस्साति चतूहि मग्गेहि वन्तकसावो छड्डितकसावो पहीनकसावो अस्स भवेय्याति अत्थो. सीलेसूति चतुपारिसुद्धिसीलेसु. सुसमाहितोति सुट्ठु समाहितो. उपेतोति इन्द्रियदमेन चेव वुत्तप्पकारेन सच्चेन च उपगतो समन्नागतो. स वेति सो एवरूपो पुग्गलो तं गन्धकासाववत्थं एकन्तेन अरहतीति अत्थो.
विपन्नसीलोति भिन्नसीलो. दुम्मेधोति निप्पञ्ञो सीलविसोधनपञ्ञाय विरहितो. पाकटोति ‘‘दुस्सीलो अय’’न्ति पाकटो पकासो, विक्खित्तिन्द्रियताय वा पाकटो पाकटिन्द्रियोति अत्थो. कामकारियोति भिन्नसंवरताय यथिच्छितकारको, कामस्स वा मारस्स यथाकामकरणीयो. विब्भन्तचित्तोति रूपादीसु विसयेसु विक्खित्तचित्तो. निस्सुक्कोति असुक्को सुक्कधम्मरहितो हिरोत्तप्पविवज्जितो, कुसलधम्मसम्पादनउस्सुक्करहितो वा.
वीतरागोति विगतच्छन्दरागो. ओदातमनसङ्कप्पोति सुविसुद्धमनोवितक्को, अनाविलसङ्कप्पो वा.
कासावं किं करिस्सतीति यस्स सीलं नत्थि, तस्स कासावं किं नाम पयोजनं साधेस्सति, चित्तकतसदिसं तस्स पब्बजितलिङ्गन्ति अत्थो.
दुट्ठचित्ताति रागादिदोसेहि दूसितचित्ता. अनादराति सत्थरि धम्मे अञ्ञमञ्ञञ्च आदररहिता अगारवा. तादीनं मेत्तचित्तानन्ति मेत्ताभावनाय सम्पयुत्तहदये तेनेव अरहत्ताधिगमेन इट्ठादीसु तादिभावप्पत्ते उळारगुणे. उपयोगत्थे हि इदं सामिवचनं. निग्गण्हिस्सन्तीति ‘‘सीलादिसम्पन्ने दिस्वा ते सम्भावेन्ता विपन्नसीले अम्हे न बहुं मञ्ञिस्सन्ती’’ति अत्तनि अगारवभयेन यथा ते उब्बाळ्हा पक्कमिस्सन्ति, तथा बाधिस्सन्तीति अत्थो.
सिक्खापेन्तापीति सिक्खापियमानापि. कम्मत्थे हि अयं कत्तुनिद्देसो. थेरेहीति अत्तनो आचरियुपज्झायेहि. चीवरधारणन्ति इदं समणपटिपत्तिया निदस्सनमत्तं, तस्मा ‘‘एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्ब’’न्तिआदिना (अ. नि. ४.१२२) सिक्खापियमानापीति अत्थो. न सुणिस्सन्तीति ओवादं न गण्हिस्सन्ति.
ते तथा सिक्खिता बालाति ते अन्धबाला आचरियुपज्झायेहि सिक्खापियमानापि अनादरताय असिक्खिताति. नादियिस्सन्तुपज्झायेति उपज्झाये आचरिये च आदरं न करोन्ति, तेसं अनुसासनियं न तिट्ठन्ति. यथा किं? खळुङ्को विय सारथिं यथा खळुङ्को दुट्ठस्सो अस्सदमकं नादियति न तस्स उपदेसे तिट्ठति, एवं तेपि उपज्झायाचरिये न भायन्ति न सारज्जन्तीति अत्थो.
‘‘एव’’न्तिआदि वुत्तस्सेवत्थस्स निगमनं. तत्थ एवन्ति वुत्तप्पकारेन. अनागतद्धानन्ति अनागतमद्धानं, अनागते कालेति अत्थो. तंयेव सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘पत्ते कालम्हि पच्छिमे’’ति आह. तत्थ कतमो पच्छिमकालो? ‘‘ततियसङ्गीतितो पट्ठाय पच्छिमकालो’’ति केचि, तं एके नानुजानन्ति. सासनस्स हि पञ्चयुगानि विमुत्तियुगं, समाधियुगं, सीलयुगं, सुतयुगं, दानयुगन्ति. तेसु पठमं विमुत्तियुगं, तस्मिं अन्तरहिते समाधियुगं वत्तति, तस्मिम्पि अन्तरहिते सीलयुगं वत्तति, तस्मिम्पि अन्तरहिते सुतयुगं वत्ततेव. अपरिसुद्धसीलो हि एकदेसेन परियत्तिबाहुसच्चं पग्गय्ह तिट्ठति लाभादिकामताय. यदा पन मातिकापरियोसाना परियत्ति सब्बसो अन्तरधायति, ततो पट्ठाय लिङ्गमत्तमेव अवसिस्सति, तदा यथा तथा धनं संहरित्वा दानमुखेन विस्सज्जेन्ति, सा किर नेसं चरिमा सम्मापटिपत्ति. तत्थ सुतयुगतो पट्ठाय पच्छिमकालो, ‘‘सीलयुगतो पट्ठाया’’ति अपरे.
एवं थेरो पच्छिमे काले उप्पज्जनकं महाभयं दस्सेत्वा पुन तत्थ सन्निपतितभिक्खूनं ओवादं ददन्तो ‘‘पुरा आगच्छते’’तिआदिना तिस्सो गाथा अभासि. तत्थ पुरा आगच्छते एतन्ति एतं मया तुम्हाकं वुत्तं पटिपत्तिअन्तरायकरं अनागतं महाभयं आगच्छति पुरा, याव आगमिस्सति, तावदेवाति अत्थो. सुब्बचाति वचनक्खमा सोवचस्सकारकेहि धम्मेहि समन्नागता, गरूनं अनुसासनियो पदक्खिणग्गाहिनो होथाति अत्थो. सखिलाति मुदुहदया.
मेत्तचित्ताति सब्बसत्तेसु हितूपसंहारलक्खणाय मेत्ताय सम्पयुत्तचित्ता. कारुणिकाति करुणाय नियुत्ता परेसं दुक्खापनयनाकारवुत्तिया करुणाय समन्नागता. आरद्धवीरियाति अकुसलानं पहानाय कुसलानं उपसम्पदाय पग्गहितवीरिया. पहितत्ताति निब्बानं पटिपेसितचित्ता. निच्चन्ति सब्बकालं. दळ्हपरक्कमाति थिरवीरिया.
पमादन्ति पमज्जनं, कुसलानं धम्मानं अननुट्ठानं, अकुसलेसु च धम्मेसु चित्तवोस्सग्गो. वुत्तञ्हि –
‘‘तत्थ कतमो पमादो? कायदुच्चरिते वा वचीदुच्चरिते वा मनोदुच्चरिते वा पञ्चसु वा कामगुणेसु चित्तस्स वोस्सग्गो वोस्सग्गानुप्पदानं, कुसलानं धम्मानं भावनाय असक्कच्चकिरियता’’तिआदि (विभ. ९३०).
अप्पमादन्ति अप्पमज्जनं, सो पमादस्स पटिपक्खतो वेदितब्बो. अत्थतो हि अप्पमादो नाम सतिया अविप्पवासो, उपट्ठिताय सतिया एव चेतं नामं. अयञ्हेत्थ अत्थो – यस्मा पमादमूलका सब्बे अनत्था, अप्पमादमूलका च सब्बे अत्था, तस्मा पमादं भयतो उपद्दवतो दिस्वा अप्पमादञ्च खेमतो अनुपद्दवतो दिस्वा अप्पमादपटिपत्तिया सिखाभूतं सीलादिक्खन्धत्तयसङ्गहं सम्मादिट्ठिआदीनं अट्ठन्नं अङ्गानं वसेन अट्ठङ्गिकं अरियमग्गं भावेथ, अमतं निब्बानं फुसन्ता सच्छिकरोन्ता अत्तनो सन्ताने उप्पादेथ, दस्सनमग्गमत्ते अट्ठत्वा उपरि तिण्णं मग्गानं उप्पादनवसेन वड्ढेथ, एवं वो अप्पमादभावना सिखापत्ता भविस्सतीति.
एवं थेरो सम्पत्तपरिसं ओवदति. इमा एव चिमस्स थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथा अहेसुन्ति.
फुस्सत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. सारिपुत्तत्थेरगाथावण्णना
यथाचारी यथासतोतिआदिका आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स गाथा. तस्स आयस्मतो महामोग्गल्लानत्थेरस्स च वत्थु एवं वेदितब्बं – अतीते इतो सतसहस्सकप्पाधिके असङ्ख्येय्यमत्थके आयस्मा सारिपुत्तो ब्राह्मणमहासालकुले निब्बत्ति, नामेन सरदमाणवो नाम अहोसि. महामोग्गल्लानो गहपतिमहासालकुले निब्बत्ति, नामेन सिरिवड्ढकुटुम्बिको नाम अहोसि. ते उभोपि सहपंसुकीळकसहाया अहेसुं. तेसु सरदमाणवो पितु अच्चयेन कुलसन्तकं धनं पटिपज्जित्वा एकदिवसं रहोगतो चिन्तेसि – ‘‘इमेसं सत्तानं मरणं नाम एकन्तिकं, तस्मा मया एकं पब्बज्जं उपगन्त्वा मोक्खमग्गो गवेसितब्बो’’ति सहायं उपसङ्कमित्वा, सम्म, अहं पब्बजितुकामो, किं त्वं पब्बजितुं सक्खिस्ससी’’ति वत्वा तेन ‘‘न सक्खिस्सामी’’ति वुत्ते ‘‘होतु अहमेव पब्बजिस्सामी’’ति रतनकोट्ठागारानि विवरापेत्वा कपणद्धिकादीनं महादानं दत्वा पब्बतपादं गन्त्वा इसिपब्बज्जं पब्बजि. तस्स पब्बज्जं अनुपब्बजिता चतुसत्ततिसहस्समत्ता ब्राह्मणपुत्ता अहेसुं. सो पञ्च अभिञ्ञायो अट्ठ च समापत्तियो निब्बत्तेत्वा तेसम्पि जटिलानं कसिणपरिकम्मं आचिक्खि. तेपि सब्बे पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेसुं.
तेन समयेन अनोमदस्सी नाम सम्मासम्बुद्धो लोके उप्पज्जित्वा पवत्तितवरधम्मचक्को सत्ते संसारमहोघतो तारेत्वा एकदिवसं ‘‘सरदतापसस्स च अन्तेवासिकानञ्च सङ्गहं करिस्सामी’’ति एको अदुतियो पत्तचीवरमादाय आकासेन गन्त्वा ‘‘बुद्धभावं मे जानातू’’ति तापसस्स पस्सन्तस्सेव आकासतो ओतरित्वा पथवियं पतिट्ठासि. सरदतापसो सत्थु सरीरे महापुरिसलक्खणानि उपधारेत्वा ‘‘सब्बञ्ञुबुद्धोयेवाय’’न्ति निट्ठं गन्त्वा पच्चुग्गमनं कत्वा आसनं पञ्ञापेत्वा अदासि. निसीदि भगवा पञ्ञत्ते आसने. सरदतापसो सत्थु सन्तिके एकमन्तं निसीदि.
तस्मिं समये तस्स अन्तेवासिका चतुसत्ततिसहस्समत्ता जटिला पणीतपणीतानि ओजवन्तानि फलाफलानि गहेत्वा आगता सत्थारं दिस्वा सञ्जातप्पसादा अत्तनो आचरियस्स च सत्थु च निसिन्नाकारं ओलोकेत्वा, ‘‘आचरिय, मयं पुब्बे ‘तुम्हेहि महन्ततरो कोचि नत्थी’ति विचराम, अयं पन पुरिसो तुम्हेहि महन्ततरो मञ्ञे’’ति आहंसु. ‘‘किं वदेथ, ताता? सासपेन सद्धिं अट्ठसट्ठियोजनसतसहस्सुब्बेधं सिनेरुं समं कातुं इच्छथ? सब्बञ्ञुबुद्धेन मं तुल्यं मा करित्था’’ति. अथ ते तापसा आचरियस्स वचनं सुत्वा ‘‘याव महा वतायं पुरिसुत्तमो’’ति सब्बेव पादेसु निपतित्वा सत्थारं वन्दिंसु.
अथ ते आचरियो आह – ‘‘ताता, सत्थु अनुच्छविको नो देय्यधम्मो नत्थि, सत्था च भिक्खाचारवेलाय इधागतो, हन्द मयं देय्यधम्मं यथाबलं दस्साम. तुम्हेहि यं यं पणीतं फलाफलं आभतं, तं तं आहरथा’’ति आहरापेत्वा हत्थे धोवित्वा सयं तथागतस्स पत्ते पतिट्ठापेसि. सत्थारा च फलाफले पटिग्गण्हितमत्ते देवता दिब्बोजं पक्खिपिंसु. तापसो उदकम्पि सयमेव परिस्सावेत्वा अदासि. ततो भोजनकिच्चं निट्ठापेत्वा सत्थरि निसिन्ने सब्बे अन्तेवासिके पक्कोसित्वा सत्थु सन्तिके सारणीयं कथं कथेन्तो निसीदि. सत्था ‘‘द्वे अग्गसावका भिक्खुसङ्घेन सद्धिं आगच्छन्तू’’ति चिन्तेसि. ते सत्थु चित्तं ञत्वा तावदेव सतसहस्सखीणासवपरिवारा अग्गसावका आगन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा एकमन्तं अट्ठंसु.
ततो सरदतापसो अन्तेवासिके आमन्तेसि – ‘‘ताता, सत्थु भिक्खुसङ्घस्स च पुप्फासनेन पूजा कातब्बा, तस्मा पुप्फानि आहरथा’’ति. ते तावदेव इद्धिया वण्णगन्धसम्पन्नानि पुप्फानि आहरित्वा बुद्धस्स योजनप्पमाणं पुप्फासनं पञ्ञापेसुं, उभिन्नं अग्गसावकानं तिगावुतं, सेसभिक्खूनं अड्ढयोजनिकादिभेदं, सङ्घनवकस्स उसभमत्तं पञ्ञापेसुं. एवं तेसं पञ्ञत्तेसु आसनेसु सरदतापसो तथागतस्स पुरतो अञ्जलिं पग्गय्ह ठितो – ‘‘भन्ते, मय्हं अनुग्गहत्थाय इमं पुप्फासनं अभिरुहथा’’ति आह. निसीदि भगवा पुप्फासने. सत्थरि निसिन्ने द्वे अग्गसावका सेसभिक्खू च अत्तनो अत्तनो पत्तासने निसीदिंसु. सत्था ‘‘तेसं महप्फलं होतू’’ति निरोधं समापज्जि. सत्थु समापन्नभावं ञत्वा द्वे अग्गसावकापि सेसभिक्खूपि निरोधं समापज्जिंसु. तापसो सत्ताहं निरन्तरं पुप्फच्छत्तं धारेन्तो अट्ठासि. इतरे पन वनमूलफलाफलं परिभुञ्जित्वा सेसकाले अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठंसु.
सत्था सत्ताहस्स अच्चयेन निरोधतो वुट्ठाय अग्गसावकं निसभत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘तापसानं पुप्फासनानुमोदनं करोही’’ति. थेरो सावकपारमीञाणे ठत्वा तेसं पुप्फासनानुमोदनं अकासि. तस्स देसनावसाने सत्था दुतियं अग्गसावकं अनोमत्थेरं आमन्तेसि – ‘‘त्वम्पि इमेसं धम्मं देसेही’’ति. सोपि तेपिटकं बुद्धवचनं सम्मसित्वा तेसं धम्मं कथेसि. द्विन्नम्पि देसनाय एकस्सपि धम्माभिसमयो नाहोसि. अथ सत्था बुद्धविसये ठत्वा धम्मदेसनं आरभि. देसनावसाने ठपेत्वा सरदतापसं अवसेसा सब्बेपि चतुसत्ततिसहस्समत्ता जटिला अरहत्तं पापुणिंसु. सत्था ‘‘एथ, भिक्खवो’’ति हत्थं पसारेसि. ते तावदेव अन्तरहिततापसवेसा अट्ठपरिक्खारवरधरा सट्ठिवस्सिकत्थेरा विय अहेसुं.
सरदतापसो पन ‘‘अहो वताहम्पि अयं निसभत्थेरो विय अनागते एकस्स बुद्धस्स अग्गसावको भवेय्य’’न्ति सत्थु देसनाकाले उप्पन्नपरिवितक्कताय अञ्ञविहितो हुत्वा मग्गफलानि पटिविज्झितुं नासक्खि. अथ तथागतं वन्दित्वा तथा पणिधानं अकासि. सत्थापिस्स अनन्तरायेन समिज्झनभावं दिस्वा – ‘‘इतो त्वं कप्पसतसहस्साधिकं एकं असङ्ख्येय्यं अतिक्कमित्वा गोतमस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स अग्गसावको सारिपुत्तो नाम भविस्ससी’’ति ब्याकरित्वा धम्मकथं वत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो आकासं पक्खन्दि.
सरदतापसोपि सहायकस्स सिरिवड्ढस्स सन्तिकं गन्त्वा, सम्म, मया अनोमदस्सिस्स भगवतो पादमूले अनागते उप्पज्जनकस्स गोतमस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स अग्गसावकट्ठानं पत्थितं, त्वम्पि तस्स दुतियसावकट्ठानं पत्थेहीति.
सिरिवड्ढो तं उपदेसं सुत्वा अत्तनो निवेसनद्वारे अट्ठकरीसमत्तं ठानं समतलं कारेत्वा लाजपञ्चमानि पुप्फानि विकिरित्वा नीलुप्पलच्छदनं मण्डपं कारेत्वा बुद्धासनं पञ्ञापेत्वा भिक्खूनम्पि आसनानि पञ्ञापेत्वा महन्तं सक्कारसम्मानं सज्जेत्वा, सरदतापसेन सत्थारं निमन्तापेत्वा सत्ताहं महादानं पवत्तेत्वा, बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं महारहेहि वत्थेहि अच्छादेत्वा, दुतियसावकभावाय पणिधानं अकासि. सत्थापिस्स अनन्तरायेन समिज्झनभावं दिस्वा वुत्तनयेन ब्याकरित्वा भत्तानुमोदनं कत्वा पक्कामि. सिरिवड्ढो हट्ठपहट्ठो यावजीवं कुसलकम्मं कत्वा दुतियचित्तवारे कामावचरदेवलोके निब्बत्ति. सरदतापसो चत्तारो ब्रह्मविहारे भावेत्वा ब्रह्मलोके निब्बत्ति.
ततो पट्ठाय नेसं उभिन्नम्पि अन्तराकम्मं न कथितं. अम्हाकं पन भगवतो उप्पत्तितो पुरेतरमेव सरदतापसो राजगहस्स अविदूरे उपतिस्सगामे रूपसारिया ब्राह्मणिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. तंदिवसमेवस्स सहायोपि राजगहस्सेव अविदूरे कोलितगामे मोग्गलिया ब्राह्मणिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. तानि किर द्वेपि कुलानि याव सत्तमा कुलपरिवट्टा आबद्धपटिबद्धसहायकानेव. तेसं द्विन्नं एकदिवसमेव गब्भपरिहारमदंसु. दसमासच्चयेन जातानम्पि तेसं छसट्ठि धातियो उपट्ठापेसुं, नामग्गहणदिवसे रूपसारिब्राह्मणिया पुत्तस्स उपतिस्सगामे जेट्ठकुलस्स पुत्तत्ता उपतिस्सोति नामं अकंसु. इतरस्स कोलितगामे जेट्ठकुलस्स पुत्तत्ता कोलितोति नामं अकंसु. ते उभोपि महता परिवारेन वड्ढन्ता वुद्धिमन्वाय सब्बसिप्पानं पारं अगमंसु.
अथेकदिवसं ते राजगहे गिरग्गसमज्जं पस्सन्ता महाजनं सन्निपतितं दिस्वा ञाणस्स परिपाकगतत्ता योनिसो उम्मुज्जन्ता ‘‘सब्बेपिमे ओरं वस्ससतानं मच्चुमुखे पतिस्सन्ती’’ति संवेगं पटिलभित्वा ‘‘अम्हेहि मोक्खधम्मो परियेसितब्बो, तञ्च परियेसन्तेहि एकं पब्बज्जं लद्धुं वट्टती’’ति निच्छयं कत्वा पञ्चहि माणवकसतेहि सद्धिं सञ्चयस्स परिब्बाजकस्स सन्तिके पब्बजिंसु. तेसं पब्बजितकालतो पट्ठाय सञ्चयो लाभग्गयसग्गप्पत्तो अहोसि. ते कतिपाहेनेव सब्बं सञ्चयस्स समयं परिग्गण्हित्वा तत्थ सारं अदिस्वा ततो निक्खमित्वा तत्थ तत्थ ते ते पण्डितसम्मते समणब्राह्मणे पञ्हं पुच्छन्ति, ते तेहि पुट्ठा नेव सम्पायन्ति, अञ्ञदत्थु तेयेव तेसं पञ्हं विस्सज्जेन्ति. एवं ते मोक्खं परियेसन्ता कतिकं अकंसु – ‘‘अम्हेसु यो पठमं अमतं अधिगच्छति, सो इतरस्स आरोचेतू’’ति.
तेन च समयेन अम्हाकं सत्थरि पठमाभिसम्बोधिं पत्वा पवत्तितवरधम्मचक्के अनुपुब्बेन उरुवेलकस्सपादिके सहस्सजटिले दमेत्वा राजगहे विहरन्ते एकदिवसं उपतिस्सो परिब्बाजको परिब्बाजकारामं गच्छन्तो आयस्मन्तं अस्सजित्थेरं राजगहे पिण्डाय चरन्तं दिस्वा ‘‘न मया एवरूपो आकप्पसम्पन्नो पब्बजितो दिट्ठपुब्बो, सन्तधम्मेन नाम एत्थ भवितब्ब’’न्ति सञ्जातप्पसादो पञ्हं पुच्छितुं आयस्मन्तं उदिक्खन्तो पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धि. थेरोपि लद्धपिण्डपातो परिभुञ्जितुं पतिरूपं ओकासं गतो. परिब्बाजको अत्तनो परिब्बाजकपीठं पञ्ञापेत्वा अदासि. भत्तकिच्चपरियोसाने चस्स अत्तनो कुण्डिकाय उदकं अदासि.
एवं सो आचरियवत्तं कत्वा कतभत्तकिच्चेन थेरेन सद्धिं पटिसन्थारं कत्वा ‘‘को वा ते सत्था, कस्स वा त्वं धम्मं रोचेसी’’ति पुच्छि. थेरो सम्मासम्बुद्धं अपदिसि. पुन तेन ‘‘किंवादी पनायस्मतो सत्था’’ति पुट्ठो ‘‘इमस्स सासनस्स गम्भीरतं दस्सेस्सामी’’ति अत्तनो नवकभावं पवेदेत्वा सङ्खेपवसेन चस्स सासनधम्मं कथेन्तो ‘‘ये धम्मा हेतुप्पभवा’’ति (महाव. ६०; अप. थेर १.१.२८६; पेटको. ९) गाथमाह. परिब्बाजको पठमपदद्वयमेव सुत्वा सहस्सनयसम्पन्ने सोतापत्तिफले पतिट्ठासि, इतरं पदद्वयं सोतापन्नकाले निट्ठासि. गाथापरियोसाने पन सोतापन्नो हुत्वा उपरि विसेसे अप्पवत्तेन्ते ‘‘भविस्सति एत्थ कारण’’न्ति सल्लक्खेत्वा थेरं आह – ‘‘मा, भन्ते, उपरि धम्मदेसनं वड्ढयित्थ, एत्तकमेव होतु, कहं अम्हाकं सत्था वसती’’ति? ‘‘वेळुवने’’ति. ‘‘भन्ते, तुम्हे पुरतो गच्छथ, अहं मय्हं सहायकस्स कतपटिञ्ञं मोचेत्वा तं गहेत्वा आगमिस्सामी’’ति पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा तिक्खत्तुं पदक्खिणं कत्वा थेरं उय्योजेत्वा परिब्बाजकारामं अगमासि.
कोलितपरिब्बाजको तं दूरतोव आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘मुखवण्णो न अञ्ञदिवसेसु विय, अद्धानेन अमतं अधिगतं भविस्सती’’ति तेनेवस्स विसेसाधिगमं सम्भावेत्वा अमताधिगमं पुच्छि. सोपिस्स ‘‘आमावुसो, अमतं अधिगत’’न्ति पटिजानित्वा तमेव गाथं अभासि. गाथापरियोसाने कोलितो सोतापत्तिफले पतिट्ठहित्वा आह – ‘‘कहं नो सत्था’’ति? ‘‘वेळुवने’’ति. ‘‘तेन हि, आवुसो, आयाम, सत्थारं पस्सिस्सामा’’ति. उपतिस्सो सब्बकालम्पि आचरियपूजकोव, तस्मा सञ्चयस्स सन्तिकं गन्त्वा सत्थु गुणे पकासेत्वा तम्पि सत्थु सन्तिकं नेतुकामो अहोसि. सो लाभासापकतो अन्तेवासिकभावं अनिच्छन्तो ‘‘न सक्कोमि चाटि हुत्वा उदकसिञ्चनं होतु’’न्ति पटिक्खिपि. ते अनेकेहि कारणेहि तं सञ्ञापेतुं असक्कोन्ता अत्तनो ओवादे वत्तमानेहि अड्ढतेय्यसतेहि अन्तेवासिकेहि सद्धिं वेळुवनं अगमंसु. सत्था ते दूरतोव आगच्छन्ते दिस्वा ‘‘एतं मे सावकयुगं भविस्सति अग्गं भद्दयुग’’न्ति वत्वा तेसं परिसाय चरियवसेन धम्मं देसेत्वा अरहत्ते पतिट्ठापेत्वा एहिभिक्खुभावेन उपसम्पदं अदासि. यथा तेसं, एवं अग्गसावकानम्पि इद्धिमयपत्तचीवरं आगतमेव. उपरिमग्गत्तयकिच्चं पन न निट्ठाति. कस्मा? सावकपारमीञाणस्स महन्तताय.
तेसु आयस्मा महामोग्गल्लानो पब्बजितदिवसतो सत्तमे दिवसे मगधरट्ठे कल्लवालगामे समणधम्मं करोन्तो थिनमिद्धे ओक्कन्ते सत्थारा संवेजितो थिनमिद्धं विनोदेत्वा धातुकम्मट्ठानं (अ. नि. ७.६१) सुणन्तो एव उपरिमग्गत्तयं अधिगन्त्वा सावकपारमीञाणस्स मत्थकं पापुणि. आयस्मा सारिपुत्तो पब्बजितदिवसतो अड्ढमासं अतिक्कमित्वा सत्थारा सद्धिं राजगहे सूकरखतलेणे विहरन्तो अत्तनो भागिनेय्यस्स दीघनखपरिब्बाजकस्स वेदनापरिग्गहसुत्तन्ते (म. नि. २.२०१ आदयो) देसियमाने देसनानुसारेन ञाणं पेसेत्वा परस्स वड्ढितं भत्तं भुञ्जन्तो विय सावकपारमीञाणस्स मत्थकं पापुणि. इति द्विन्नम्पि अग्गसावकानं सत्थु समीपे एव सावकपारमीञाणं मत्थकं पत्तं. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१.१४१-३७४) –
‘‘हिमवन्तस्स अविदूरे, लम्बको नाम पब्बतो;
अस्समो सुकतो मय्हं, पण्णसाला सुमापिता.
‘‘उत्तानकूला नदिका, सुपतित्था मनोरमा;
सुसुद्धपुलिनाकिण्णा, अविदूरे ममस्समं.
‘‘असक्खरा अपब्भारा, सादु अप्पटिगन्धिका;
सन्दती नदिका तत्थ, सोभयन्ता ममस्समं.
‘‘कुम्भीला मकरा चेत्थ, सुसुमारा च कच्छपा;
चरन्ति नदिया तत्थ, सोभयन्ता ममस्समं.
‘‘पाठीना पावुसा मच्छा, बलजा मुञ्जरोहिता;
वग्गळा पपतायन्ता, सोभयन्ति ममस्समं.
‘‘उभो कूलेसु नदिया, पुप्फिनो फलिनो दुमा;
उभतो अभिलम्बन्ता, सोभयन्ति ममस्समं.
‘‘अम्बा साला च तिलका, पाटली सिन्दुवारका;
दिब्बगन्धा सम्पवन्ति, पुप्फिता मम अस्समे.
‘‘चम्मका सळला नीपा, नागपुन्नागकेतका;
दिब्बगन्धा सम्पवन्ति, पुप्फिता मम अस्समे.
‘‘अतिमुत्ता असोका च, भगिनीमाला च पुप्फिता;
अङ्कोला बिम्बिजाला च, पुप्फिता मम अस्समे.
‘‘केतका कन्दलि चेव, गोधुका तिणसूलिका;
दिब्बगन्धं सम्पवन्ता, सोभयन्ति ममस्समं.
‘‘कणिकारा कण्णिका च, असना अज्जुना बहू;
दिब्बगन्धं सम्पवन्ता, सोभयन्ति ममस्समं.
‘‘पुन्नागा गिरिपुन्नागा, कोविळारा च पुप्फिता;
दिब्बगन्धं सम्पवन्ता, सोभयन्ति ममस्समं.
‘‘उद्दालका च कुटजा, कदम्बा वकुला बहू;
दिब्बगन्धं सम्पवन्ता, सोभयन्ति ममस्समं.