१. सीलवत्थेरगाथावण्णना
द्वादसकनिपाते सीलमेवातिआदिका आयस्मतो सीलवत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे बिम्बिसाररञ्ञो पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, सीलवातिस्स नामं अहोसि. तं वयप्पत्तं राजा अजातसत्तु मारेतुकामो चण्डं मत्तहत्थिं आरोपेत्वा नानाविधेहि उपायेहि उपक्कमन्तोपि मारेतुं नासक्खि पच्छिमभविकस्स अरहत्तं अप्पत्वा अन्तरा जीवितन्तरायाभावतो. तस्स पवत्तिं दिस्वा भगवा महामोग्गल्लानत्थेरं आणापेसि – ‘‘सीलवकुमारं आनेही’’ति. थेरो इद्धिबलेन सद्धिं हत्थिना तं आनेसि. कुमारो हत्थितो ओरुय्ह भगवन्तं अभिवादेत्वा एकमन्तं निसीदि. भगवा तस्स अज्झासयानुरूपं धम्मं देसेसि. सो धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पत्वा कोसलरट्ठे वसति. अथ नं अजातसत्तु ‘‘मारेथा’’ति पुरिसे आणापेसि. ते थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा ठिता थेरेन कथितं धम्मकथं सुत्वा सञ्जातसंवेगा पसन्नचित्ता हुत्वा पब्बजिंसु. थेरो तेसं –
६०८. ‘‘सीलमेविध सिक्खेथ, अस्मिं लोके सुसिक्खितं.
सीलञ्हि सब्बसम्पत्तिं, उपनामेति सेवितं.
६०९. ‘‘सीलं रक्खेय्य मेधावी, पत्थयानो तयो सुखे;
पसंसं वित्तिलाभञ्च, पेच्च सग्गे पमोदनं.
६१०. ‘‘सीलवा हि बहू मित्ते, सञ्ञमेनाधिगच्छति;
दुस्सीलो पन मित्तेहि, धंसते पापमाचरं.
६११. ‘‘अवण्णञ्च अकित्तिञ्च, दुस्सीलो लभते नरो;
वण्णं कित्तिं पसंसञ्च, सदा लभति सीलवा.
६१२. ‘‘आदि सीलं पतिट्ठा च, कल्याणानञ्च मातुकं;
पमुखं सब्बधम्मानं, तस्मा सीलं विसोधये.
६१३. ‘‘वेला च संवरं सीलं, चित्तस्स अभिहासनं;
तित्थञ्च सब्बबुद्धानं, तस्मा सीलं विसोधये.
६१४. ‘‘सीलं बलं अप्पटिमं, सीलं आवुधमुत्तमं;
सीलमाभरणं सेट्ठं, सीलं कवचमब्भुतं.
६१५. ‘‘सीलं सेतु महेसक्खो, सीलं गन्धो अनुत्तरो;
सीलं विलेपनं सेट्ठं, येन वाति दिसोदिसं.
६१६. ‘‘सीलं सम्बलमेवग्गं, सीलं पाथेय्यमुत्तमं;
सीलं सेट्ठो अतिवाहो, येन याति दिसोदिसं.
६१७. ‘‘इधेव निन्दं लभति, पेच्चापाये च दुम्मनो;
सब्बत्थ दुम्मनो बालो, सीलेसु असमाहितो.
६१८. ‘‘इधेव कित्तिं लभति, पेच्च सग्गे च सुम्मनो;
सब्बत्थ सुमनो धीरो, सीलेसु सुसमाहितो.
६१९. ‘‘सीलमेव इध अग्गं, पञ्ञवा पन उत्तमो;
मनुस्सेसु च देवेसु, सीलपञ्ञाणतो जय’’न्ति. –
इमाहि गाथाहि धम्मं देसेसि.
तत्थ सीलमेविध सिक्खेथ, अस्मिं लोकेति इधाति, निपातमत्तं, इमस्मिं सत्तलोके अत्थकामो कुलपुत्तो चारित्तवारित्तादिभेदं आदितो सीलमेव सिक्खेय्य, सिक्खन्तो च नं सुसिक्खितं अखण्डादिभावापादनेन सुट्ठु सिक्खितं सुपरिसुद्धं परिपुण्णञ्च कत्वा सिक्खेय्य. अस्मिं लोकेति वा इमस्मिं सङ्खारलोके सिक्खितब्बधम्मेसु सीलं आदितो सिक्खेय्य. दिट्ठिसम्पत्तियापि सीलस्स पतिट्ठाभावतो आह ‘‘सीलं ही’’तिआदि. तत्थ हीति कारणवचनं. यस्मा सीलं सेवितं परिचितं रक्खितं मनुस्ससम्पत्ति, दिब्बसम्पत्ति, निब्बानसम्पत्तीति एतं सब्बसम्पत्तिं तंसमङ्गिनो सत्तस्स उपनामेति आवहति.
सीलं सब्बसम्पत्तिं उपनामेतीति सङ्खेपतो वुत्तमत्थं वित्थारतो दस्सेन्तो ‘‘सीलं रक्खेय्या’’तिआदिमाह. तत्थ रक्खेय्याति गोपेय्य. पाणातिपातादितो हि विरमन्तो वत्तपटिवत्तञ्च पूरेन्तो पटिपक्खाभिभवनतो तं रक्खति नाम. मेधावीति पञ्ञवा, इदं तस्स रक्खनुपायदस्सनं ञाणबलेन हिस्स समादानं अविकोपनञ्च होति. पत्थयानोति इच्छन्तो. तयो सुखेति तीणि सुखानि. सुखनिमित्तं वा ‘‘सुख’’न्ति अधिप्पेतं. पसंसन्ति कित्तिं, विञ्ञूहि वा पसंसनं. वित्तिलाभन्ति तुट्ठिलाभं. ‘‘वित्तलाभ’’न्ति च पठन्ति, धनलाभन्ति अत्थो. सीलवा हि अप्पमत्तताय महन्तं भोगक्खन्धं अधिगच्छति. पेच्चाति कालङ्कत्वा. सग्गे पमोदनन्ति देवलोके इट्ठेहि कामगुणेहि, मोदनञ्च पत्थयमानोति सम्बन्धो. इधलोके पसंसं वित्तिलाभं परलोके दिब्बसम्पत्तिया मोदनञ्च इच्छन्तो सीलं रक्खेय्याति योजना.
सञ्ञमेनाति कायादीनं संयमेन. संयतो हि कायदुच्चरितादीहि कञ्चि अविहेठेन्तो अभयदानं ददन्तो पियमनापताय मित्तानि गन्थति. धंसतेति अपेति. पापमाचरन्ति पाणातिपातादिपापकम्मं करोन्तो. दुस्सीलञ्हि पुग्गलं अत्थकामा सत्ता न भजन्ति, अञ्ञदत्थु परिवज्जेन्ति.
अवण्णन्ति अगुणं, सम्मुखा गरहं वा. अकित्तिन्ति, अयसं असिलोकं. वण्णन्ति गुणं. कित्तिन्ति सिलोकं पत्थटयसतं. पसंसन्ति सम्मुखा थोमनं.
आदीति मूलं. सीलञ्हि कुसलानं धम्मानं आदि. यथाह – ‘‘तस्मातिह त्वं, भिक्खु, आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु. को चादि कुसलानं धम्मानं? सीलञ्च सुविसुद्ध’’न्ति (सं. नि. ५.३६९). पतिट्ठाति अधिट्ठानं. सीलञ्हि सब्बेसं उत्तरिमनुस्सधम्मानं पतिट्ठा. तेनाह – ‘‘सीले पतिट्ठाया’’तिआदि (सं. नि. १.२३; १९२; पेटको. २२; मि. प. २.१.९). कल्याणानञ्च मातुकन्ति समथविपस्सनादीनं कल्याणधम्मानं मातुभूतं, जनकन्ति, अत्थो. पमुखं सब्बधम्मानन्ति, सब्बेसं पामोज्जादीनं अनवज्जधम्मानं पमुखं मुखभूतं, पवत्तिद्वारन्ति अत्थो. तस्माति आदिभावादितो. विसोधयेति अक्खण्डादिभावेन सम्पादेय्य.
वेलाति दुच्चरितेहि अनतिक्कमनीयट्ठेन वेला, सीमाति अत्थो. वेलायति वा दुस्सिल्यं चलयति विद्धंसेतीति वेला. संवरं सीलं कायदुच्चरितादीनं उप्पत्तिद्वारस्स पिदहनतो. अभिहासनन्ति तोसनं अविप्पटिसारहेतुताय चित्तस्साभिप्पमोदनतो. तित्थञ्च सब्बबुद्धानन्ति सावकबुद्धा, पच्चेकबुद्धा, सम्मासम्बुद्धाति सब्बेसं बुद्धानं किलेसमलप्पवाहने निब्बानमहासमुद्दावगाहणे च तित्थभूतञ्च.
सीलं बलं अप्पटिमन्ति मारसेनप्पमद्दने असदिसं बलं सेनाथामो च. आवुधमुत्तमन्ति संकिलेसधम्मानं छेदने उत्तमं पहरणं. गुणसरीरोपसोभनट्ठेन आभरणं. सेट्ठन्ति सब्बकालं उत्तमं दब्बञ्च. सपाणपरित्तानतो कवचमब्भुतं. ‘‘अब्भिद’’न्ति च पठन्ति, अभेज्जन्ति अत्थो.
अपायमहोघातिक्कमने संसारमहोघातिक्कमने च किलेसेहि असंसीदनट्ठेन सेतु. महेसक्खोति महब्बलो. गन्धो अनुत्तरोति पटिवातं सब्बदिसासु वायनतो अनुत्तरो गन्धो सब्बजनमनोहरत्ता. तेनाह ‘‘येन वाति दिसोदिस’’न्ति येन सीलगन्धेन तंसमङ्गी दिसोदिसं सब्बा दिसा वायति. ‘‘दिसोदिसा’’तिपि पाळि, दस दिसाति अत्थो.
सम्बलमेवग्गन्ति सम्बलं नाम पुटभत्तं. यथा पुटभत्तं गहेत्वा मग्गं गच्छन्तो पुरिसो अन्तरामग्गे जिघच्छादुक्खेन न किलमति, एवं सीलसम्पन्नोपि सुद्धं सीलसम्बलं गहेत्वा संसारकन्तारं पटिपन्नो गतगतट्ठाने न किलमतीति सीलं अग्गं सम्बलं नाम. तथा सीलं पाथेय्यमुत्तमं चोरादीहि असाधारणत्ता तत्थ तत्थ इच्छितब्बसम्पत्तिनिप्फादनतो च. अतिक्कामेन्तो तं तं ठानं यथिच्छितट्ठानं वा वाहेति सम्पापेतीति अतिवाहो, यानं. केनचि अनुपद्दुतं हुत्वा इच्छितट्ठानप्पत्तिहेतुताय सीलं सेट्ठं अतिवाहो. येनाति येन अतिवाहेन याति दिसोदिसन्ति अगतिं गतिञ्चापि तं तं दिसं सुखेनेव गच्छति.
इधेव निन्दं लभतीति इधलोकेपि दुम्मनो रागादीहि दूसितचित्तो ‘‘दुस्सीलो पापधम्मो’’ति निन्दं गरहं लभति. पेच्च परलोकेपि अपाये ‘‘पुरिसत्तकलि अवजाता’’तिआदिना यमपुरिसादीहि च निन्दं लभति. न केवलं निन्दमेव लभति, अथ खो सब्बत्थ दुम्मनो बालो इधलोके दुच्चरितचरणेन दूसितचित्तो परलोके कम्मकारणादिवसेन दुक्खुप्पत्तियाति सब्बत्थ बालो दुम्मनो होति. कथं? सीलेसु असमाहितो सम्मा सीलेसु न ठपितचित्तो अप्पतिट्ठितचित्तो.
इधेव कित्तिं लभतीति इधलोकेपि सुमनो ‘‘सप्पुरिसो सीलवा कल्याणधम्मो’’ति कित्तिं लभति. पेच्च परलोकेपि सग्गे ‘‘अयं सप्पुरिसो सीलवा कल्याणधम्मो. तथा हि देवानं सहब्यतं उपपन्नो’’तिआदिना कित्तिं लभति. न केवलं कित्तिमेव लभति, अथ खो धीरो धितिसम्पन्नो सीलेसु सुट्ठु समाहितो अप्पितचित्तो सुपतिट्ठितचित्तो सब्बत्थ इधलोके सुचरितचरणेन, परलोके सम्पत्तिपटिलाभेन सुमनो सोमनस्सप्पत्तो होति. सीलमेव इध अग्गन्ति दुविधं सीलं लोकियं लोकुत्तरन्ति. तत्थ लोकियं ताव कामलोके खत्तियमहासालादीसु, देवलोके ब्रह्मलोके च उपपत्तिविसेसं आवहति, लाभीभावादिकस्स च कारणं होति. लोकुत्तरं पन सकलम्पि वट्टदुक्खं अतिक्कामेतीति सीलं अग्गमेव. तथा हि वुत्तं –
‘‘हीनेन ब्रह्मचरियेन, खत्तिये उपपज्जति;
मज्झिमेन च देवत्तं, उत्तमेन विसुज्झती’’ति. (जा. १.८.७५);
आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु – ‘‘लाभी अस्सं चीवरपिण्डपातसेनासनगिलानपच्चयभेसज्जपरिक्खारान’’न्ति (म. नि. १.६५), ‘‘सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’ति (म. नि. १.६५), ‘‘इज्झति, भिक्खवे, सीलवतो चेतोपणिधि विसुद्धत्ता’’ति (अ. नि. ८.३५; दी. नि. ३.३३७) च.
लोकुत्तरसीलस्स पन सब्बसो पहीनपटिपक्खस्स सत्तमभवतो पट्ठाय संसारदुक्खं विनिवत्तेन्तस्स अग्गभावे वत्तब्बमेव नत्थि. पञ्ञवा पन उत्तमोति ‘‘पञ्ञवा पन पुग्गलो उत्तमो परमो सेट्ठोयेवा’’ति पुग्गलाधिट्ठानेन पञ्ञाय एव सेट्ठभावं वदति. इदानि सीलपञ्ञानं सेट्ठभावं किच्चतो दस्सेन्तो ‘‘सीलपञ्ञाणतो जय’’न्ति आह. जयन्ति च लिङ्गविपल्लासो दट्ठब्बो, अहूति वा वचनसेसो. तत्थ पजाननट्ठेन पञ्ञाणं, सीलतो पञ्ञाणतो च पटिपक्खजयो. न हि सीलेन विना पञ्ञा सम्भवति, पञ्ञाय च विना सीलं किच्चकरं, अञ्ञमञ्ञोपकारकञ्चेतं. वुत्तञ्हि ‘‘सीलपरिधोता पञ्ञा, पञ्ञापरिधोतं सील’’न्ति (दी. नि. १.३१७) मनुस्सेसु च देवेसूति इदं नेसं ठानविसेसदस्सनं. तत्थ हि तानि सविसेसानि वत्तन्ति, समाधि पनेत्थ सीलपक्खिको पञ्ञाय अधिट्ठानभावतो, पञ्ञापक्खिको वा भावेतब्बतो सीलाधिट्ठानतो च.
एवं थेरो तेसं भिक्खूनं सीलमुखेन धम्मं देसेन्तो अत्तनो सुविसुद्धसीलादिगुणतादीपनेन अञ्ञं ब्याकासि.
सीलवत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.