२. सुनीतत्थेरगाथावण्णना
नीचे कुलम्हीतिआदिका आयस्मतो सुनीतत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो बुद्धस्स सुञ्ञकाले कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो बालजनेहि सद्धिं कीळापसुतो हुत्वा विचरन्तो एकं पच्चेकबुद्धं गामे पिण्डाय चरन्तं दिस्वा, ‘‘किं तुय्हं सब्बसो वणितसरीरस्स विय सकलं कायं पटिच्छादेत्वा भिक्खाचरणेन, ननु नाम कसिवाणिज्जादीहि जीविका कप्पेतब्बा? तानि चे कातुं न सक्कोसि, घरे घरे मुत्तकरीसादीनि नीहरन्तो पच्छा वत्थुसोधनेन जीवाही’’ति अक्कोसि. सो तेन कम्मेन निरये पच्चित्वा तस्सेव कम्मस्स विपाकावसेसेन मनुस्सलोकेपि बहूनि जातिसतानि पुप्फछड्डककुले निब्बत्तित्वा तथा जीविकं कप्पेसि. इमस्मिञ्च बुद्धुप्पादे पुप्फछड्डककुले एव निब्बत्तो उक्कारसोधनकम्मेन जीविकं कप्पेति घासच्छादनमत्तम्पि अलभन्तो.
अथ भगवा पच्छिमयामे बुद्धाचिण्णं महाकरुणासमापत्तिं समापज्जित्वा ततो वुट्ठाय बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो सुनीतस्स हदयब्भन्तरे घटे पदीपं विय पज्जलन्तं अरहत्तूपनिस्सयं दिस्वा विभाताय रत्तिया पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय भिक्खुसङ्घपरिवुतो राजगहं पिण्डाय पविट्ठो. यस्सं वीथियं सुनीतो उक्कारसोधनकम्मं करोति, तं वीथिं पटिपज्जि. सुनीतोपि तत्थ तत्थ विघासुच्चारसङ्कारादिकं रासिं कत्वा पिटकेसु पक्खिपित्वा काजेनादाय परिहरन्तो भिक्खुसङ्घपरिवुतं सत्थारं आगच्छन्तं दिस्वा सारज्जमानो सम्भमाकुलहदयो गमनमग्गं निलीयनोकासञ्च अलभन्तो काजं भित्तिपस्से ठपेत्वा एकेन पस्सेन अनुपविसन्तो विय भित्तिं अल्लीनो पञ्जलिको अट्ठासि. ‘‘भित्तिछिद्देन अपक्कमितुकामो अहोसी’’तिपि वदन्ति.
सत्था तस्स समीपं पत्वा ‘‘अयं अत्तनो कुसलमूलसञ्चोदितं उपगतं मं सारज्जमानो जातिया कम्मस्स च निहीनताय सम्मुखीभावम्पि लज्जति, हन्दस्स वेसारज्जं उप्पादेस्सामी’’ति करवीकरुतमञ्जुना सकलनगरनिन्नादवर-गम्भीरेन ब्रह्मस्सरेन ‘‘सुनीता’’ति आलपित्वा ‘‘किं इमाय दुक्खजीविकाय पब्बजितुं सक्खिस्सती’’ति आह. सुनीतो तेन सत्थु वचनेन अमतेन विय अभिसित्तो उळारं पीतिसोमनस्सं पटिसंवेदेन्तो ‘‘भगवा, सचे मादिसापि इध पब्बज्जं लभन्ति, कस्माहं न पब्बजिस्सामि, पब्बाजेथ मं भगवा’’ति आह. सत्था ‘‘एहि, भिक्खू’’ति आह. सो तावदेव एहिभिक्खुभावेन पब्बज्जं उपसम्पदञ्च लभित्वा इद्धिमयपत्तचीवरधरो वस्ससट्ठिकत्थेरो विय हुत्वा सत्थु सन्तिके अट्ठासि. भगवा तं विहारं नेत्वा कम्मट्ठानं आचिक्खि. सो पठमं अट्ठ समापत्तियो, पञ्च च अभिञ्ञायो निब्बत्तेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा छळभिञ्ञो अहोसि. तं सक्कादयो देवा ब्रह्मानो च उपसङ्कमित्वा नमस्सिंसु. तेन वुत्तं –
‘‘ता देवता सत्तसता उळारा, ब्रह्मा च इन्दो उपसङ्कमित्वा;
आजानीयं जातिजराभिभूतं, सुनीतं नमस्सन्ति पसन्नचित्ता’’तिआदि.
भगवा तंयेव देवसङ्घपुरक्खतं दिस्वा सितं कत्वा पसंसन्तो ‘‘तपेन ब्रह्मचरियेना’’ति गाथाय धम्मं देसेसि. अथ नं सम्बहुला भिक्खू सीहनादं नदापेतुकामा, ‘‘आवुसो सुनीत, कस्मा कुला त्वं पब्बजितो, कथं वा पब्बजितो, कथञ्च सच्चानि पटिविज्झी’’ति पुच्छिंसु. सो तं सब्बं पकासेन्तो –
६२०. ‘‘नीचे कुलम्हि जातोहं, दलिद्दो अप्पभोजनो;
हीनकम्मं ममं आसि, अहोसिं पुप्फछड्डको.
६२१. ‘‘जिगुच्छितो मनुस्सानं, परिभूतो च वम्भितो;
नीचं मनं करित्वान, वन्दिस्सं बहुकं जनं.
६२२. ‘‘अथद्दसासिं सम्बुद्धं, भिक्खुसङ्घपुरक्खतं;
पविसन्तं महावीरं, मगधानं पुरुत्तमं.
६२३. ‘‘निक्खिपित्वान ब्याभङ्गिं, वन्दितुं उपसङ्कमिं;
ममेव अनुकम्पाय, अट्ठासि पुरिसुत्तमो.
६२४. ‘‘वन्दित्वा सत्थुनो पादे, एकमन्तं ठितो तदा;
पब्बज्जं अहमायाचिं, सब्बसत्तानमुत्तमं.
६२५. ‘‘ततो कारुणिको सत्था, सब्बलोकानुकम्पको;
‘एहि भिक्खू’ति मं आह, सा मे आसूपसम्पदा.
६२६. ‘‘सोहं एको अरञ्ञस्मिं, विहरन्तो अतन्दितो.
अकासिं सत्थु वचनं, यथा मं ओवदी जिनो.
६२७. ‘‘रत्तिया पठमं यामं, पुब्बजातिमनुस्सरिं;
रत्तिया मज्झिमं यामं, दिब्बचक्खुं विसोधयिं;
रत्तिया पच्छिमे यामे, तमोखन्धं पदालयिं.
६२८. ‘‘ततो रत्याविवसाने, सूरियुग्गमनं पति; (जा. १.११.७९);
इन्दो ब्रह्मा च आगन्त्वा, मं नमस्सिंसु पञ्जली.
६२९. ‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम;
यस्स ते आसवा खीणा, दक्खिणेय्योसि मारिस.
६३०. ‘‘ततो दिस्वान मं सत्था, देवसङ्घपुरक्खतं;
सितं पातुकरित्वान, इममत्थं अभासथ.
६३१. ‘‘तपेन ब्रह्मचरियेन, संयमेन दमेन च;
एतेन ब्राह्मणो होति, एतं ब्राह्मणमुत्तम’’न्ति. –
इमाहि गाथाहि सीहनादं नदि.
तत्थ नीचेति लामके सब्बनिहीने. उच्चनीचभावो हि नाम सत्तानं उपादायुपादाय, अयं पन सब्बनिहीने पुक्कुसकुले उप्पन्नतं दस्सेन्तो ‘‘नीचे कुलम्हि जातो’’ति आह. तेन वुत्तं – ‘‘नीचेति लामके सब्बनिहीने’’ति. दलिद्दोति दुग्गतो, दलिद्दापि केचि कदाचि घासच्छादनस्स लाभिनो, अकसिरवुत्तिनो होन्ति, अहं पन सब्बकालं कसिरवुत्तिताय हीनो उद्धनं उपट्ठपितउक्खलिको दस्सनयुत्तं थेवकम्पि अपस्सिं येवाति दस्सेन्तो ‘‘अप्पभोजनो’’ति आह. नीचकुलिका दलिद्दापि केचि अनीचकम्माजीवा होन्ति, मय्हं पन न तथाति दस्सेन्तो आह ‘‘हीनकम्मं ममं आसी’’ति. कीदिसन्ति चे? अहोसिं पुप्फछड्डको, हत्थविकलस्स हत्थवाति विय उपचारवसेनायं इमस्स समञ्ञा अहोसि यदिदं ‘‘पुप्फछड्डको’’ति. मिलातपुप्फसन्थरवण्णताय वा उक्कारभूमिया एवं वुत्तो.
जिगुच्छितोति जातिया चेव कम्मुना च हीळितो. मनुस्सानन्ति मनुस्सेहि. परिभूतोति अवञ्ञातो. वम्भितोति खुंसितो. नीचं मनं करित्वानाति अञ्ञे मनुस्से सिनेरुं विय उक्खिपित्वा तेसं पादपंसुतोपि अत्तानं निहीनं कत्वा पवत्तिया नीचं निहीनं मनं कत्वा. वन्दिस्सं बहुकं जनन्ति पुथुमहाजनं दिट्ठदिट्ठकाले वन्दिं सिरसि अञ्जलिं करोन्तो पणामिं.
अथाति अधिकारन्तरदीपने निपातो. अद्दसासिन्ति अद्दक्खिं. मगधानन्ति मगधा नाम जानपदिनो राजकुमारा, तेसं निवासो एकोपि जनपदो रुळ्हिया ‘‘मगधान’’न्ति वुत्तो, मगधजनपदस्साति अत्थो. पुरुत्तमन्ति उत्तमं नगरं.
ब्याभङ्गिन्ति काजं. पब्बज्जं अहमायाचिन्ति, ‘‘सुनीत, पब्बजितुं सक्खिस्ससी’’ति सत्थारा ओकासे कते अहं पब्बज्जं अयाचिं. आसूपसम्पदाति ‘‘एहि, भिक्खू’’ति सत्थु वचनमत्तेन आसि उपसम्पदा. यथा मं ओवदीति ‘‘एवं समथपुब्बङ्गमं विपस्सनं भावेही’’ति यथा मं ओवदि, तथा सत्थुनो वचनं अकासिं पटिपज्जिं. रत्तियातिआदि तस्सा पटिपत्तिया रसदस्सनं. तत्थ पुब्बेनिवासञाणं अनागतंसञाणञ्च बहुकिच्चन्ति ‘‘पठमं यामं मज्झिमं याम’’न्ति अच्चन्तसंयोगवसेन उपयोगवचनं वुत्तं. न तथा आसवक्खयञाणं एकाभिसमयवसेन पवत्तनतोति ‘‘पच्छिमे यामे’’ति भुम्मवसेन वुत्तन्ति दट्ठब्बं. इन्दोति सक्को देवराजा. ब्रह्माति महाब्रह्मा. इन्दब्रह्मग्गहणेन अञ्ञेसं कामदेवानं ब्रह्मूनञ्च आगमनं वुत्तमेवाति दट्ठब्बं. उक्कट्ठनिद्देसो हेस यथा ‘‘राजा आगतो’’ति. नमस्सिंसूति कायेन वाचाय च नमक्कारं अकंसु.
तत्थ कायेन कतं नमक्कारं दस्सेन्तो ‘‘पञ्जली’’ति वत्वा वाचाय कतं दस्सेतुं ‘‘नमो ते’’तिआदि वुत्तं. देवसङ्घपुरक्खतन्ति देवग्गहणेन उपपत्तिदेवभावतो ब्रह्मानोपि गहिता. सितं पातुकरित्वानाति अत्तनो ओवादस्स महप्फलतं देवब्रह्मूनञ्च गुणसम्पत्तिं निस्साय सत्था सितं पात्वाकासि. पातुकरोन्तो च न अञ्ञे विय दन्ते विदंसेति, मुखाधानं पन थोकं विवरति, तत्तकेन च अभिभूतदिब्बफलिकमुत्तरस्मियो अवहसिततारकाससिमरीचियो सुसुक्कदाठसम्भवा घनरस्मियो निक्खमित्वा तिक्खत्तुं सत्थु मुखं पदक्खिणं करोन्ति, तं दिस्वा पच्छतो गच्छन्तापि सत्था सितं पात्वाकासीति सञ्जानन्ति.
तपेनाति इन्द्रियसंवरेन, ‘‘धुतधम्मसमादानेना’’ति केचि. संयमेनाति सीलेन. दमेनाति पञ्ञाय. ब्रह्मचरियेनाति अवसिट्ठसेट्ठचरियाय. एतेनाति यथावुत्तेन तपादिना. ब्राह्मणो होति बाहितपापभावतो. एतन्ति तपादि यथावुत्तं. ब्राह्मणमुत्तमन्ति उत्तमं ब्राह्मणं, ब्राह्मणेसु वा उत्तमं सब्बसेट्ठं, अहूति वचनसेसो. ब्राह्मणन्ति वा ब्रह्मञ्ञमाह, एवं उत्तमं ब्रह्मञ्ञं, न जच्चादीति अधिप्पायो. न हि जातिकुलपदेसगोत्तसम्पत्तिआदयो अरियभावस्स कारणं, अधिसीलसिक्खादयो एव पन कारणं. तेनाह –
‘‘यथा सङ्कारठानस्मिं, उज्झितस्मिं महापथे;
पदुमं तत्थ जायेथ, सुचिगन्धं मनोरमं.
‘‘एवं सङ्कारभूतेसु, अन्धभूते पुथुज्जने;
अतिरोचति पञ्ञाय, सम्मासम्बुद्धसावको’’ति. (ध. प. ५८-५९);
एवं थेरो तेहि भिक्खूहि पुच्छितमत्थं इमाहि गाथाहि विस्सज्जेन्तो सीहनादं नदीति.
सुनीतत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
द्वादसकनिपातवण्णना निट्ठिता.