९. छन्नत्थेरगाथावण्णना
सुत्वान धम्मं महतो महारसन्ति आयस्मतो छन्नत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो एकदिवसं सिद्धत्थं भगवन्तं अञ्ञतरं रुक्खमूलं उपगच्छन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो मुदुसम्फस्सं पण्णसन्थरं सन्थरित्वा अदासि. पुप्फेहि च समन्ततो ओकिरित्वा पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा पुनपि अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसुयेव संसरन्तो अम्हाकं भगवतो काले सुद्धोदनमहाराजस्स गेहे दासिया कुच्छिम्हि निब्बत्ति, छन्नोतिस्स नामं अहोसि, बोधिसत्तेन सहजातो. सो सत्थु ञातिसमागमे पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा भगवति पेमेन, ‘‘अम्हाकं बुद्धो, अम्हाकं धम्मो’’ति ममत्तं उप्पादेत्वा सिनेहं छिन्दितुं असक्कोन्तो समणधम्मं अकत्वा सत्थरि परिनिब्बुते सत्थारा आणत्तविधिना कतेन ब्रह्मदण्डेन सन्तज्जितो संवेगप्पत्तो हुत्वा सिनेहं छिन्दित्वा विपस्सन्तो नचिरेनेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१०.४५-५०) –
‘‘सिद्धत्थस्स भगवतो, अदासिं पण्णसन्थरं;
समन्ता उपहारञ्च, कुसुमं ओकिरिं अहं.
‘‘पासादेवं गुणं रम्मं, अनुभोमि महारहं;
महग्घानि च पुप्फानि, सयनेभिसवन्ति मे.
‘‘सयनेहं तुवट्टामि, विचित्ते पुप्फसन्थते;
पुप्फवुट्ठि च सयने, अभिवस्सति तावदे.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, अदासिं पण्णसन्थरं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, सन्थरस्स इदं फलं.
‘‘तिणसन्थरका नाम, सत्तेते चक्कवत्तिनो;
इतो ते पञ्चमे कप्पे, उप्पज्जिंसु जनाधिपा.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा विमुत्तिसुखसन्तप्पितो पीतिवेगविस्सट्ठं उदानं उदानेन्तो –
६९. ‘‘सुत्वान धम्मं महतो महारसं,
सब्बञ्ञुतञ्ञाणवरेन देसितं;
मग्गं पपज्जिं अमतस्स पत्तिया,
सो योगक्खेमस्स पथस्स कोविदो’’ति. – गाथं अभासि;
तत्थ सुत्वानाति सुणित्वा, सोतेन गहेत्वा ओहितसोतो सोतद्वारानुसारेन उपधारेत्वा. धम्मन्ति चतुसच्चधम्मं. महतोति भगवतो. भगवा हि महन्तेहि उळारतमेहि सीलादिगुणेहि समन्नागतत्ता, सदेवकेन लोकेन विसेसतो महनीयताय च ‘‘महा’’ति वुच्चति, या तस्स महासमणोति समञ्ञा जाता. निस्सक्कवचनञ्चेतं ‘‘महतो धम्मं सुत्वाना’’ति. महारसन्ति विमुत्तिरसस्स दायकत्ता उळाररसं. सब्बञ्ञुतञ्ञाणवरेन देसितन्ति सब्बं जानातीति सब्बञ्ञू, तस्स भावो सब्बञ्ञुता. ञाणमेव वरं, ञाणेसु वा वरन्ति ञाणवरं, सब्बञ्ञुता ञाणवरं एतस्साति सब्बञ्ञुतञ्ञाणवरो, भगवा. तेन सब्बञ्ञुतञ्ञाणसङ्खातअग्गञाणेन वा करणभूतेन देसितं कथितं धम्मं सुत्वानाति योजना. यं पनेत्थ वत्तब्बं, तं परमत्थदीपनियं इतिवुत्तकवण्णनायं वुत्तनयेन वेदितब्बं. मग्गन्ति अट्ठङ्गिकं अरियमग्गं. पपज्जिन्ति पटिपज्जिं. अमतस्स पत्तियाति निब्बानस्स अधिगमाय उपायभूतं पटिपज्जिन्ति योजना. सोति सो भगवा. योगक्खेमस्स पथस्स कोविदोति चतूहि योगेहि अनुपद्दुतस्स निब्बानस्स यो पथो, तस्स कोविदो तत्थ सुकुसलो. अयञ्हेत्थ अत्थो – भगवतो चतुसच्चदेसनं सुत्वा अमताधिगमूपायमग्गं अहं पटिपज्जिं पटिपज्जनमग्गं मया कतं, सो एव पन भगवा सब्बथा योगक्खेमस्स पथस्स कोविदो, परसन्ताने वा परमनेसु कुसलो, यस्स संविधानमागम्म अहम्पि मग्गं पटिपज्जिन्ति. अयमेव च थेरस्स अञ्ञाब्याकरणगाथा अहोसीति.
छन्नत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.