५. उक्खेपकतवच्छत्थेरगाथावण्णना

उक्खेपकतवच्छस्साति आयस्मतो उक्खेपकतवच्छत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो इतो चतुनवुते कप्पे सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो सत्थारं उद्दिस्स माळं करोन्तस्स पूगस्स एकत्थम्भं अलभन्तस्स थम्भं दत्वा सहायकिच्चं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति, वच्छोतिस्स गोत्ततो आगतनामं. सो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कोसलरट्ठे गामकावासे वसन्तो आगतागतानं भिक्खूनं सन्तिके धम्मं परियापुणाति. ‘‘अयं विनयो इदं सुत्तन्तं अयं अभिधम्मो’’ति पन परिच्छेदं न जानाति. अथेकदिवसं आयस्मन्तं धम्मसेनापतिं पुच्छित्वा यथापरिच्छेदं सब्बं सल्लक्खेसि. धम्मसङ्गीतिया पुब्बेपि पिटकादिसमञ्ञा परियत्तिसद्धम्मे ववत्थिता एव, यतो भिक्खूनं विनयधरादिवोहारो. सो तेपिटकं बुद्धवचनं उग्गण्हन्तो परिपुच्छन्तो तत्थ वुत्ते रूपारूपधम्मे सल्लक्खेत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा सम्मसन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.२.१३-२६) –

‘‘सिद्धत्थस्स भगवतो, महापूगगणो अहु;

सरणं गता च ते बुद्धं, सद्दहन्ति तथागतं.

‘‘सब्बे सङ्गम्म मन्तेत्वा, माळं कुब्बन्ति सत्थुनो;

एकत्थम्भं अलभन्ता, विचिनन्ति ब्रहावने.

‘‘तेहं अरञ्ञे दिस्वान, उपगम्म गणं तदा;

अञ्जलिं पग्गहेत्वान, पटिपुच्छिं गणं अहं.

‘‘ते मे पुट्ठा वियाकंसु, सीलवन्तो उपासका;

माळं मयं कत्तुकामा, एकत्थम्भो न लब्भति.

‘‘एकत्थम्भं ममं देथ, अहं दस्सामि सत्थुनो;

आहरिस्सामहं थम्भं, अप्पोस्सुक्का भवन्तु ते.

‘‘ते मे थम्भं पवेच्छिंसु, पसन्ना तुट्ठमानसा;

ततो पटिनिवत्तित्वा, अगमंसु सकं घरं.

‘‘अचिरं गते पूगगणे, थम्भं अहासहं तदा;

हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, पठमं उस्सपेसहं.

‘‘तेन चित्तप्पसादेन, विमानं उपपज्जहं;

उब्बिद्धं भवनं मय्हं, सत्तभूमं समुग्गतं.

‘‘वज्जमानासु भेरीसु, परिचारेमहं सदा;

पञ्चपञ्ञासकप्पम्हि, राजा आसिं यसोधरो.

‘‘तत्थापि भवनं मय्हं, सत्तभूमं समुग्गतं;

कूटागारवरूपेतं, एकत्थम्भं मनोरमं.

‘‘एकवीसतिकप्पम्हि, उदेनो नाम खत्तियो;

तत्रापि भवनं मय्हं, सत्तभूमं समुग्गतं.

‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;

अनुभोमि सुखं सब्बं, एकत्थम्भस्सिदं फलं.

‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं थम्भमददं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, एकत्थम्भस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा कतकिच्चत्ता अकिलासुभावे ठितो अत्तनो सन्तिकं उपगतानं गहट्ठपब्बजितानं अनुकम्पं उपादाय तेपिटकं बुद्धवचनं वीमंसित्वा धम्मं देसेसि. देसेन्तो च एकदिवसं अत्तानं परं विय कत्वा दस्सेन्तो –

६५. ‘‘उक्खेपकतवच्छस्स, सङ्कलितं बहूहि वस्सेहि;

तं भासति गहट्ठानं, सुनिसिन्नो उळारपामोज्जो’’ति. – गाथं अभासि;

तत्थ उक्खेपकतवच्छस्साति कतउक्खेपवच्छस्स, भिक्खुनो सन्तिके विसुं विसुं उग्गहितं विनयपदेसं सुत्तपदेसं अभिधम्मपदेसञ्च यथापरिच्छेदं विनयसुत्ताभिधम्मानंयेव उपरि खिपित्वा सज्झायनवसेन तत्थ तत्थेव पक्खिपित्वा ठितवच्छेनाति अत्थो करणत्थे हि इदं सामिवचनं. सङ्कलितं बहूहि वस्सेहीति बहुकेहि संवच्छरेहि सम्पिण्डनवसेन हदये ठपितं. ‘‘सङ्खलित’’न्तिपि पाठो, सङ्खलितं विय कतं एकाबद्धवसेन वाचुग्गतं कतं. यं बुद्धवचनन्ति वचनसेसो. तन्ति तं परियत्तिधम्मं भासति कथेति. गहट्ठानन्ति तेसं येभुय्यताय वुत्तं. सुनिसिन्नोति तस्मिं धम्मे सम्मा निच्चलो निसिन्नो, लाभसक्कारादिं अपच्चासीसन्तो केवलं विमुत्तायतनसीसेयेव ठत्वा कथेतीति अत्थो. तेनाह ‘‘उळारपामोज्जो’’ति फलसमापत्तिसुखवसेन धम्मदेसनावसेनेव च उप्पन्नउळारपामोज्जोति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘यथा यथावुसो भिक्खु, यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं वित्थारेन परेसं देसेति तथा तथा सो तस्मिं धम्मे लभति अत्थवेदं, लभति धम्मवेदं, लभति धम्मूपसंहितं पामोज्ज’’न्तिआदि (दी. नि. ३.३५५).

उक्खेपकतवच्छत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.