१. गोधिकादिचतुत्थेरगाथावण्णना
वस्सति देवोतिआदिका चतस्सो – गोधिको, सुबाहु, वल्लियो, उत्तियोति इमेसं चतुन्नं थेरानं गाथा. का उप्पत्ति? इमेपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारा तत्थ तत्थ भवे पुञ्ञानि उपचिनन्ता इतो चतुनवुते कप्पे सिद्धत्थस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्वा अञ्ञमञ्ञं सहाया हुत्वा विचरिंसु. तेसु एको सिद्धत्थं भगवन्तं पिण्डाय चरन्तं दिस्वा कटच्छुभिक्खं अदासि. दुतियो पसन्नचित्तो हुत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गण्हि. ततियो पसन्नचित्तो एकेन पुप्फहत्थेन भगवन्तं पूजेसि. चतुत्थो सुमनपुप्फेहि पूजमकासि. एवं ते सत्थरि चित्तं पसादेत्वा पसुतेन तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा पुन अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा सहायका हुत्वा सासने पब्बजित्वा समणधम्मं कत्वा अम्हाकं भगवतो काले पावायं चतुन्नं मल्लराजानं पुत्ता हुत्वा निब्बत्तिंसु. तेसं गोधिको, सुबाहु, वल्लियो, उत्तियोति नामानि अकंसु. अञ्ञमञ्ञं पियसहाया अहेसुं. ते केनचिदेव करणीयेन कपिलवत्थुं अगमंसु. तस्मिञ्च समये सत्था कपिलवत्थुं गन्त्वा निग्रोधारामे वसन्तो यमकपाटिहारियं दस्सेत्वा सुद्धोदनप्पमुखे सक्यराजानो दमेसि. तदा तेपि चत्तारो मल्लराजपुत्ता पाटिहारियं दिस्वा लद्धप्पसादा पब्बजित्वा विपस्सनाकम्मं करोन्ता नचिरस्सेव सह पटिसम्भिदाहि अरहत्तं पापुणिंसु. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.११.१-२३) –
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, आहुतीनं पटिग्गहं;
पवरा अभिनिक्खन्तं, वना निब्बनमागतं.
‘‘कटच्छुभिक्खं पादासिं, सिद्धत्थस्स महेसिनो;
पञ्ञाय उपसन्तस्स, महावीरस्स तादिनो.
‘‘पदेनानुपदायन्तं, निब्बापेन्ते महाजनं;
उळारा वित्ति मे जाता, बुद्धे आदिच्चबन्धुने.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, भिक्खादानस्सिदं फलं.
‘‘सत्तासीतिम्हितो कप्पे, महारेणुसनामका;
सत्तरतनसम्पन्ना, सत्तेते चक्कवत्तिनो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
गोधिको थेरो.
‘‘सुवण्णवण्णं सम्बुद्धं, निसभाजानियं यथा;
तिधापभिन्नं मातङ्गं, कुञ्जरंव महेसिनं.
‘‘ओभासेन्तं दिसा सब्बा, उळुराजंव पूरितं;
रथियं पटिपज्जन्तं, लोकजेट्ठं अपस्सहं.
‘‘ञाणे चित्तं पसादेत्वा, पग्गहेत्वान अञ्जलिं;
पसन्नचित्तो सुमनो, सिद्धत्थमभिवादयिं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, ञाणसञ्ञायिदं फलं.
‘‘तेसत्ततिम्हितो कप्पे, सोळसासुं नरुत्तमा;
सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
सुबाहुत्थेरो.
‘‘तिवरायं निवासीहं, अहोसिं मालिको तदा;
अद्दसं विरजं बुद्धं, सिद्धत्थं लोकपूजितं.
‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, पुप्फहत्थमदासहं;
यत्थ यत्थुपपज्जामि, तस्स कम्मस्स वाहसा.
‘‘अनुभोमि फलं इट्ठं, पुब्बे सुकतमत्तनो;
परिक्खित्तो सुमल्लेहि, पुप्फदानस्सिदं फलं.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पुप्फपूजायिदं फलं.
‘‘चतुन्नवुतुपादाय, ठपेत्वा वत्तमानकं;
पञ्चराजसता तत्थ, नज्जसमसनामका.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
वल्लियो थेरो.
‘‘सिद्धत्थस्स भगवतो, जातिपुप्फमदासहं;
पादेसु सत्त पुप्फानि, हासेनोकिरितानि मे.
‘‘तेन कम्मेनहं अज्ज, अभिभोमि नरामरे;
धारेमि अन्तिमं देहं, सम्मासम्बुद्धसासने.
‘‘चतुन्नवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, पुप्फपूजायिदं फलं.
‘‘समन्तगन्धनामासुं, तेरस चक्कवत्तिनो;
इतो पञ्चमके कप्पे, चातुरन्ता जनाधिपा.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति. (अप. थेर १.११.१-२३);
उत्तियो थेरो.
अरहत्तं पन पत्वा इमे चत्तारोपि थेरा लोके पाकटा पञ्ञाता राजराजमहामत्तेहि सक्कता गरुकता हुत्वा अरञ्ञे सहेव विहरन्ति. अथेकदा राजा बिम्बिसारो ते चत्तारो थेरे राजगहं उपगते उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा तेमासं वस्सावासत्थाय निमन्तेत्वा तेसं पाटियेक्कं कुटिकायो कारेत्वा सतिसम्मोसेन न छादेसि. थेरा अच्छन्नासु कुटिकासु विहरन्ति. वस्सकाले देवो न वस्सति. राजा ‘‘किं नु खो कारणं देवो न वस्सती’’ति चिन्तेन्तो, तं कारणं ञत्वा, ता कुटिकायो छादापेत्वा, मत्तिकाकम्मं चित्तकम्मञ्च कारापेत्वा, कुटिकामहं करोन्तो महतो भिक्खुसङ्घस्स दानं अदासि. थेरा रञ्ञो अनुकम्पाय कुटिकायो पविसित्वा मेत्तासमापत्तियो समापज्जिंसु. अथुत्तरपाचीनदिसतो महामेघो उट्ठहित्वा थेरानं समापत्तितो वुट्ठानक्खणेयेव वस्सितुं आरभि. तेसु गोधिकत्थेरो समापत्तितो वुट्ठाय सह मेघगज्जितेन –
५१. ‘‘वस्सति देवो यथा सुगीतं, छन्ना मे कुटिका सुखा निवाता;
चित्तं सुसमाहितञ्च मय्हं, अथ चे पत्थयसि पवस्स देवा’’ति. –
इमं गाथं अभासि.
तत्थ वस्सतीति सिञ्चति वुट्ठिधारं पवेच्छति. देवोति मेघो. यथा सुगीतन्ति सुन्दरगीतं विय गज्जन्तोति अधिप्पायो. मेघो हि वस्सनकाले सतपटलसहस्सपटलो उट्ठहित्वा थनयन्तो विज्जुता निच्छारेन्तोव सोभति, न केवलो. तस्मा सिनिद्धमधुरगम्भीरनिग्घोसो वस्सति देवोति दस्सेति. तेन सद्दतो अनुपपीळितं आह ‘‘छन्ना मे कुटिका सुखा निवाता’’ति. यथा न देवो वस्सति, एवं तिणादीहि छादिता अयं मे कुटिका, तेन वुट्ठिवस्सेन अनुपपीळितं आह. परिभोगसुखस्स उतुसप्पायउतुसुखस्स च सब्भावतो सुखा. फुसितग्गळपिहितवातपानताहि वातपरिस्सयरहिता. उभयेनपि आवाससप्पायवसेन अनुपपीळितं आह. चित्तं सुसमाहितञ्च मय्हन्ति चित्तञ्च मम सुट्ठु समाहितं अनुत्तरसमाधिना निब्बानारम्मणे सुट्ठु अप्पितं, एतेन अब्भन्तरपरिस्सयाभावतो अप्पोस्सुक्कतं दस्सेति. अथ चे पत्थयसीति अथ इदानि पत्थयसि चे, यदि इच्छसि. पवस्साति सिञ्च उदकं पग्घर वुट्ठिधारं पवेच्छ. देवाति मेघं आलपति.
गोधिकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.