५. रमणीयविहारित्थेरगाथावण्णना

यथापि भद्दो आजञ्ञोति आयस्मतो रमणीयविहारित्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ पुञ्ञानि उपचिनन्तो इतो एकनवुते कप्पे विपस्सिं भगवन्तं दिस्वा पसन्नमानसो पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा कोरण्डपुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवेसु निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे राजगहे अञ्ञतरस्स सेट्ठिस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो योब्बनमदेन कामेसु मुच्छं आपन्नो विहरति. सो एकदिवसं अञ्ञतरं पारदारिकं राजपुरिसेहि विविधा कम्मकारणा करीयमानं दिस्वा संवेगजातो सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा पब्बजि. पब्बजितो च रागचरितताय निच्चकालं सुसम्मट्ठं परिवेणं सूपट्ठितं पानीयपरिभोजनीयं सुपञ्ञतं मञ्चपीठं कत्वा विहरति. तेन सो रमणीयविहारीत्वेव पञ्ञायित्थ.

सो रागुस्सन्नताय अयोनिसो मनसि करित्वा सञ्चेतनिकं सुक्कविस्सट्ठिआपत्तिं आपज्जित्वा, ‘‘धिरत्थु, मं एवंभूतो सद्धादेय्यं भुञ्जेय्य’’न्ति विप्पटिसारी हुत्वा ‘‘विब्भमिस्सामी’’ति गच्छन्तो अन्तरामग्गे रुक्खमूले निसीदि, तेन च मग्गेन सकटेसु गच्छन्तेसु एको सकटयुत्तो गोणो परिस्समन्तो विसमट्ठाने खलित्वा पति, तं साकटिका युगतो मुञ्चित्वा तिणोदकं दत्वा परिस्समं विनोदेत्वा पुनपि धुरे योजेत्वा अगमंसु. थेरो तं दिस्वा – ‘‘यथायं गोणो सकिं खलित्वापि उट्ठाय सकिं धुरं वहति, एवं मयापि किलेसवसेन सकिं खलितेनापि वुट्ठाय समणधम्मं कातुं वट्टती’’ति योनिसो उम्मुज्जन्तो निवत्तित्वा उपालित्थेरस्स अत्तनो पवत्तिं आचिक्खित्वा तेन वुत्तविधिना आपत्तितो वुट्ठहित्वा सीलं पाकतिकं कत्वा विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.२१.३५-३९) –

‘‘अक्कन्तञ्च पदं दिस्वा, चक्कालङ्कारभूसितं;

पदेनानुपदं यन्तो, विपस्सिस्स महेसिनो.

‘‘कोरण्डं पुप्फितं दिस्वा, समूलं पूजितं मया;

हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, अवन्दिं पदमुत्तमं.

‘‘एकनवुतितो कप्पे, यं पुप्फमभिपूजयिं;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बुद्धपूजायिदं फलं.

‘‘सत्तपञ्ञासकप्पम्हि, एको वीतमलो अहुं;

सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा विमुत्तिसुखं अनुभवन्तो अत्तनो पुब्बभागपटिपत्तिया सद्धिं अरियधम्माधिगमनदीपनिं ‘‘यथापि भद्दो आजञ्ञो, खलित्वा पतितिट्ठती’’ति गाथं अभासि.

४५. तत्थ खलित्वाति पक्खलित्वा. पतितिट्ठतीति पतिट्ठहति, पुनदेव यथाठाने तिट्ठति. एवन्ति यथा भद्दो उसभाजानीयो भारं वहन्तो परिस्समप्पत्तो विसमट्ठानं आगम्म एकवारं पक्खलित्वा पतितो न तत्तकेन धुरं छड्डेति, थामजवपरक्कमसम्पन्नताय पन खलित्वापि पतितिट्ठति, अत्तनो सभावेनेव ठत्वा भारं वहति, एवं किलेसपरिस्समप्पत्तो किरियापराधेन खलित्वा तं खलितं थामवीरियसम्पत्तिताय पटिपाकतिकं कत्वा मग्गसम्मादिट्ठिया दस्सनसम्पन्नं, ततो एव सम्मासम्बुद्धस्स सवनन्ते अरियाय जातिया जातताय सावकं, तस्स उरे वायामजनिताभिजातिताय ओरसं पुत्तं भद्दाजानीयसदिसकिच्चताय आजानीयन्ति च मं धारेथ उपधारेथाति अत्थो.

रमणीयविहारित्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.