३. सुमङ्गलत्थेरगाथावण्णना

सुमुत्तिकोति आयस्मतो सुमङ्गलत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सोपि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो तत्थ तत्थ भवे विवट्टूपनिस्सयं पुञ्ञं उपचिनन्तो सिद्धत्थस्स भगवतो काले रुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. सो एकदिवसं सत्थारं न्हायित्वा एकचीवरं ठितं दिस्वा सोमनस्सप्पत्तो हुत्वा अप्फोटेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थिया अविदूरे अञ्ञतरस्मिं गामके तादिसेन कम्मनिस्सन्देन दलिद्दकुले निब्बत्ति. तस्स सुमङ्गलोति नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो खुज्जकासितनङ्गलकुद्दालपरिक्खारो हुत्वा कसिया जीवति. सो एकदिवसं रञ्ञा पसेनदिकोसलेन भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च महादाने पवत्तियमाने दानोपकरणानि गहेत्वा आगच्छन्तेहि मनुस्सेहि सद्धिं दधिघटं गहेत्वा आगतो भिक्खूनं सक्कारसम्मानं दिस्वा ‘‘इमे समणा सक्यपुत्तिया सुखुमवत्थसुनिवत्था सुभोजनानि भुञ्जित्वा निवातेसु सेनासनेसु विहरन्ति, यंनूनाहम्पि पब्बजेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा, अञ्ञतरं महाथेरं उपसङ्कमित्वा अत्तनो पब्बज्जाधिप्पायं निवेदेसि. सो तं करुणायन्तो पब्बाजेत्वा कम्मट्ठानं आचिक्खि. सो अरञ्ञे विहरन्तो एकविहारे निब्बिन्नो उक्कण्ठितो हुत्वा, विब्भमितुकामो ञातिगामं गच्छन्तो अन्तरामग्गे कच्छं बन्धित्वा खेत्तं कसन्ते किलिट्ठवत्थनिवत्थे समन्ततो रजोकिण्णसरीरे वातातपेन फुस्सन्ते कस्सके दिस्वा, ‘‘महन्तं वतिमे सत्ता जीविकनिमित्तं दुक्खं पच्चनुभोन्ती’’ति संवेगं पटिलभि. ञाणस्स परिपाकं गतत्ता यथागहितं कम्मट्ठानं उपट्ठासि. सो अञ्ञतरं रुक्खमूलं उपगन्त्वा विवेकं लभित्वा योनिसो मनसिकरोन्तो विपस्सनं वड्ढेत्वा मग्गपटिपाटिया अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१२.११-१९) –

‘‘अत्थदस्सी जिनवरो, लोकजेट्ठो नरासभो;

विहारा अभिनिक्खम्म, तळाकं उपसङ्कमि.

‘‘न्हात्वा पित्वा च सम्बुद्धो, उत्तरित्वेकचीवरो;

अट्ठासि भगवा तत्थ, विलोकेन्तो दिसोदिसं.

‘‘भवने उपविट्ठोहं, अद्दसं लोकनायकं;

हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, अप्फोटेसिं अहं तदा.

‘‘सतरंसिंव जोतन्तं, पभासन्तंव कञ्चनं;

नच्चगीते पयुत्तोहं, पञ्चङ्गतूरियम्हि च.

‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;

सब्बे सत्ते अभिभोमि, विपुलो होति मे यसो.

‘‘नमो ते पुरिसाजञ्ञ, नमो ते पुरिसुत्तम;

अत्तानं तोसयित्वान, परे तोसेसि त्वं मुनि.

‘‘परिग्गहे निसीदित्वा, हासं कत्वान सुब्बते;

उपट्ठहित्वा सम्बुद्धं, तुसितं उपपज्जहं.

‘‘सोळसेतो कप्पसते, द्विनवएकचिन्तिता;

सत्तरतनसम्पन्ना, चक्कवत्ती महब्बला.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा सम्पत्तिं अत्तनो दुक्खविमुत्तिञ्च कित्तनवसेन उदानं उदानेन्तो ‘‘सुमुत्तिको’’तिआदिमाह.

४३. तत्थ सुमुत्तिकोति सुन्दरा अच्चन्तिकताय अपुनब्भविका मुत्ति एतस्साति सुमुत्तिको. तस्स पन विमुत्तिया पासंसियताय अच्छरियताय च अप्फोटेन्तो आह ‘‘सुमुत्तिको’’ति. पुन तत्थ विमुत्तियं अत्तनो पसादस्स दळ्हभावं दस्सेन्तो ‘‘साहु सुमुत्तिकोम्ही’’ति आह. ‘‘साधु सुट्ठु मुत्तिको वतम्ही’’ति अत्थो. ‘‘कुतो पनायं सुमुत्तिकता’’ति? कामञ्चायं थेरो सब्बस्मापि वट्टदुक्खतो सुविमुत्तो, अत्तनो पन ताव उपट्ठितं अतिविय अनिट्ठभूतं दुक्खं दस्सेन्तो ‘‘तीहि खुज्जकेही’’तिआदिमाह. तत्थ खुज्जकेहीति खुज्जसभावेहि, खुज्जाकारेहि वा. निस्सक्कवचनञ्चेतं मुत्तसद्दापेक्खाय. कस्सको हि अखुज्जोपि समानो तीसु ठानेसु अत्तानं खुज्जं कत्वा दस्सेति लायने कसने कुद्दालकम्मे च. यो हि पन कस्सको लायनादीनि करोति, तानिपि असितादीनि कुटिलाकारतो खुज्जकानीति वुत्तं ‘‘तीहि खुज्जकेही’’ति.

इदानि तानि सरूपतो दस्सेन्तो ‘‘असितासु मया, नङ्गलासु मया, खुद्दकुद्दालासु मया’’ति आह. तत्थ असितासु मयाति लवित्तेहि मया मुत्तन्ति अत्थो. निस्सक्के चेतं भुम्मवचनं. सेसेसुपि एसेव नयो. अपरे पन ‘‘असितासु मयाति लवित्तेहि करणभूतेहि मया खुज्जित’’न्ति वदन्ति. तेसं मतेन करणत्थे हेतुम्हि वा भुम्मवचनं. ‘‘नङ्गलासू’’ति लिङ्गविपल्लासं कत्वा वुत्तं, नङ्गलेहि कसिरेहीति अत्थो. अत्तना वळञ्जितकुद्दालस्स सभावतो वळञ्जनेन वा अप्पकताय वुत्तं ‘‘खुद्दकुद्दालासू’’ति ‘‘कुण्ठकुद्दालासू’’तिपि पाळि. वळञ्जनेनेव अतिखिणखणित्तेसूति अत्थो. इधमेवाति म-कारो पदसन्धिकरो. अथ वापीति वा-सद्दो निपातमत्तं. गामके ठितत्ता तानि असितादीनि किञ्चापि इधेव मम समीपेयेव, तथापि अलमेव होतीति अत्थो. तुरितवसेन चेतं आमेडितवचनं. झायाति फलसमापत्तिज्झानवसेन दिट्ठधम्मसुखविहारत्थं दिब्बविहारादिवसेन च झाय. सुमङ्गलाति अत्तानं आलपति. झाने पन आदरदस्सनत्थं आमेडितं कतं. अप्पमत्तो विहराति सतिपञ्ञावेपुल्लप्पत्तिया सब्बत्थकमेव अप्पमत्तोसि त्वं, तस्मा इदानि सुखं विहर, सुमङ्गल. केचि पन ‘‘अरहत्तं अप्पत्वा एव विपस्सनाय वीथिपटिपन्नाय सासने सञ्जाताभिरतिया यथानुभूतं घरावासदुक्खं जिगुच्छन्तो थेरो इमं गाथं वत्वा पच्छा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणी’’ति वदन्ति. तेसं मतेन ‘‘झाय अप्पमत्तो विहरा’’ति पदानं अत्थो विपस्सनामग्गवसेनपि युज्जति एव.

सुमङ्गलत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.