३. सोपाकत्थेरगाथावण्णना

यथापि एकपुत्तस्मिन्ति आयस्मतो सोपाकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो हुत्वा तत्थ तत्थ विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनन्तो ककुसन्धस्स भगवतो काले अञ्ञतरस्स कुटुम्बिकस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्तो एकदिवसं सत्थारं दिस्वा पसन्नचित्तो बीजपूरफलानि सत्थु उपनेसि. पटिग्गहेसि भगवा अनुकम्पं उपादाय. सो भिक्खुसङ्घे च अभिप्पसन्नो सलाकभत्तं पट्ठपेत्वा सङ्घुद्देसवसेन तिण्णं भिक्खूनं यावतायुकं खीरभत्तं अदासि. सो तेहि पुञ्ञकम्मेहि अपरापरं देवमनुस्सेसु सम्पत्तिं अनुभवन्तो एकदा मनुस्सयोनियं निब्बत्तो एकस्स पच्चेकबुद्धस्स खीरभत्तं अदासि. एवं तत्थ तत्थ पुञ्ञानि कत्वा सुगतीसु एव परिब्भमन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे पुरिमकम्मनिस्सन्देन सावत्थियं अञ्ञतराय दुग्गतित्थिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं गण्हि. तस्स माता दस मासे कुच्छिना परिहरित्वा परिपक्के गब्भे विजायनकाले विजायितुं असक्कोन्ती मुच्छं आपज्जित्वा बहुवेलं मता विय निपज्जि. तं ञातका ‘‘मता’’ति सञ्ञाय सुसानं नेत्वा चितकं आरोपेत्वा देवतानुभावेन वातवुट्ठिया उट्ठिताय अग्गिं अदत्वा पक्कमिंसु. दारको पच्छिमभाविकत्ता देवतानुभावेन मातुकुच्छितो अरोगो निक्खमि. माता पन कालमकासि. देवता तं गहेत्वा मनुस्सरूपेन सुसानगोपकस्स गेहे ठपेत्वा कतिपयकालं पतिरूपेन आहारेन पोसेसि. ततो परं सुसानगोपको च नं अत्तनो पुत्तं कत्वा वड्ढेति. सो तथा वड्ढेन्तो तस्स पुत्तेन सुपियेन नाम दारकेन सद्धिं कीळन्तो विचरति. तस्स सुसाने जातसंवड्ढभावतो सोपाकोति समञ्ञा अहोसि.

अथेकदिवसं सत्तवस्सिकं तं भगवा पच्चूसवेलाय ञाणजालं पत्थरित्वा वेनेय्यबन्धवे ओलोकेत्वा ञाणजलन्तोगधं दिस्वा सुसानट्ठानं अगमासि. दारको पुब्बहेतुना चोदियमानो पसन्नमानसो सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अट्ठासि. सत्था तस्स धम्मं कथेसि. सो धम्मं सुत्वा पब्बज्जं याचित्वा ‘‘पितरा अनुञ्ञातोसी’’ति वुत्तो पितरं सत्थु सन्तिकं नेसि. तस्स पिता सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा ‘‘भन्ते, इमं दारकं पब्बाजेथा’’ति अनुजानि. सत्था तं पब्बाजेत्वा मेत्ताभावनाय नियोजेसि. सो मेत्ताकम्मट्ठानं गहेत्वा सुसाने विहरन्तो च चिरस्सेव मेत्ताझानं निब्बत्तेत्वा झानं पादकं कत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४५.१-७) –

‘‘ककुसन्धो महावीरो, सब्बधम्मान पारगू;

गणम्हा वूपकट्ठो सो, अगमासि वनन्तरं.

‘‘बीजमिञ्जं गहेत्वान, लताय आवुणिं अहं;

भगवा तम्हि समये, झायते पब्बतन्तरे.

‘‘दिस्वानहं देवदेवं, विप्पसन्नेन चेतसा;

दक्खिणेय्यस्स वीरस्स, बीजमिञ्जमदासहं.

‘‘इमस्मिंयेव कप्पम्हि, यं मिञ्जमददिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, बीजमिञ्जस्सिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहा हुत्वा पन अञ्ञेसं सोसानिकभिक्खूनं मेत्ताभावनाविधिं दस्सेन्तो ‘‘यथापि एकपुत्तस्मि’’न्ति गाथं अभासि.

३३. तत्थ यथाति ओपम्मत्थे निपातो. एकपुत्तस्मिन्ति पुनाति च कुलवंसं तायति चाति पुत्तो, अत्रजादिभेदो पुत्तो. एको पुत्तो एकपुत्तो, तस्मिं एकपुत्तस्मिं. विसये चेतं भुम्मवचनं. पियस्मिन्ति पियायितब्बताय चेव एकपुत्तताय च रूपसीलाचारादीहि च पेमकरणट्ठानभूते. कुसलीति कुसलं वुच्चति खेमं सोत्थिभावो, तं लभितब्बं एतस्स अत्थीति कुसली, सत्तानं हितेसी मेत्तज्झासयो. सब्बेसु पाणेसूति सब्बेसु सत्तेसु. सब्बत्थाति सब्बासु दिसासु सब्बेसु वा भवादीसु, सब्बासु वा अवत्थासु. इदं वुत्तं होति – यथा एकपुत्तके पिये मनापे मातापिता कुसली एकन्तहितेसी भवेय्य, एवं पुरत्थिमादिभेदासु सब्बासु दिसासु, कामभवादिभेदेसु सब्बेसु भवेसु दहरादिभेदासु सब्बासु अवत्थासु च ठितेसु सब्बेसु सत्तेसु एकन्तहितेसिताय कुसली भवेय्य, ‘‘मित्तो उदासीनो पञ्चत्थिको’’ति सीमं अकत्वा सीमासम्भेदवसेन सब्बत्थ एकरसं मेत्तं भावेय्याति. इमं पन गाथं वत्वा ‘‘सचे तुम्हे आयस्मन्तो एवं मेत्ताभावनं अनुयुञ्जेय्याथ, ये ते भगवता ‘सुखं सुपती’तिआदिना (अ. नि. ११.१५) एकादस मेत्तानिसंसा वुत्ता, एकंसेन तेसं भागिनो भवथा’’ति ओवादमदासि.

सोपाकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.