४. सुगन्धत्थेरगाथावण्णना

अनुवस्सिको पब्बजितोति आयस्मतो सुगन्धत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर इतो द्वानवुते कप्पे तिस्सस्स नाम सम्मासम्बुद्धस्स काले मनुस्सयोनियं निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो मिगब्यधनेन अरञ्ञे विचरति. सत्था तस्स अनुकम्पाय पदवळञ्जं दस्सेत्वा गतो. सो सत्थु पदचेतियानि दिस्वा पुरिमबुद्धेसु कताधिकारताय ‘‘सदेवके लोके अग्गपुग्गलस्स इमानि पदानी’’ति पीतिसोमनस्सजातो कोरण्डकपुप्फानि गहेत्वा पूजं कत्वा चित्तं पसादेसि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवलोके निब्बत्तित्वा ततो चुतो अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले कुटुम्बिको हुत्वा सत्थु भिक्खुसङ्घस्स च महादानं पवत्तेत्वा गन्धकुटिं महग्घगोसितचन्दनं पिसित्वा तेन परिभण्डं कत्वा पत्थनं पट्ठपेसि – ‘‘निब्बत्तनिब्बत्तट्ठाने मय्हं सरीरं एवंसुगन्धं होतू’’ति. एवं अञ्ञानिपि तत्थ तत्थ भवे बहूनि पुञ्ञकम्मानि कत्वा सुगतीसु एव परिवत्तमानो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं विभवसम्पन्नस्स ब्राह्मणस्स गेहे निब्बत्ति. निब्बत्तस्स च तस्स मातुकुच्छिगतकालतो पट्ठाय मातु सरीरं सकलम्पि गेहं सुरभिगन्धं वायति. जातदिवसे पन विसेसतो परमसुगन्धं सामन्तगेहेसुपि वायतेव. तस्स मातापितरो ‘‘अम्हाकं पुत्तो अत्तनाव अत्तनो नामं गहेत्वा आगतो’’ति सुगन्धोत्वेव नामं अकंसु. सो अनुपुब्बेन वयप्पत्तो महासेलत्थेरं दिस्वा तस्स सन्तिके धम्मं सुत्वा पब्बजित्वा विपस्सनाय कम्मं करोन्तो सत्ताहब्भन्तरे एव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.१५-२४) –

‘‘वनकम्मिको पुरे आसिं, पितुमातुमतेनहं;

पसुमारेन जीवामि, कुसलं मे न विज्जति.

‘‘मम आसयसामन्ता, तिस्सो लोकग्गनायको;

पदानि तीणि दस्सेसि, अनुकम्पाय चक्खुमा.

‘‘अक्कन्ते च पदे दिस्वा, तिस्सनामस्स सत्थुनो;

हट्ठो हट्ठेन चित्तेन, पदे चित्तं पसादयिं.

‘‘कोरण्डं पुप्फितं दिस्वा, पादपं धरणीरुहं;

सकोसकं गहेत्वान, पदसेट्ठं अपूजयिं.

‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;

जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.

‘‘यं यं योनुपपज्जामि, देवत्तं अथ मानुसं;

कोरण्डकछवी होमि, सुप्पभासो भवामहं.

‘‘द्वेनवुते इतो कप्पे, यं कम्ममकरिं तदा;

दुग्गतिं नाभिजानामि, पदपूजायिदं फलं.

‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.

अरहत्तं पन पत्वा अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘अनुवस्सिको पब्बजितो’’ति इमं गाथं अभासि.

२४. तत्थ अनुवस्सिकोति अनुगतो उपगतो वस्सं अनुवस्सो, अनुवस्सोव अनुवस्सिको. पब्बजितोति पब्बज्जं उपगतो, पब्बजितो हुत्वा उपगतवस्समत्तो एकवस्सिकोति अत्थो. अथ वा अनुगतं पच्छागतं अपगतं वस्सं अनुवस्सं, तं अस्स अत्थीति अनुवस्सिको. यस्स पब्बजितस्स वस्सं अपरिपुण्णताय न गणनूपगतं, सो एवं वुत्तो, तस्मा अवस्सिकोति वुत्तं होति. पस्स धम्मसुधम्मतन्ति तव सत्थु धम्मस्स सुधम्मभावं स्वाक्खाततं एकन्तनिय्यानिकतं पस्स, यत्थ अनुवस्सिको तुवं पब्बजितो. पुब्बेनिवासञाणं दिब्बचक्खुञाणं आसवक्खयञाणन्ति तिस्सो विज्जा तया अनुप्पत्ता सच्छिकता, ततो एव कतं बुद्धस्स सासनं सम्मासम्बुद्धस्स सासनं अनुसिट्ठि ओवादो अनुसिक्खितोति कतकिच्चतं निस्साय पीतिसोमनस्सजातो थेरो अत्तानं परं विय कत्वा वदतीति.

सुगन्धत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.