२. दुतियवग्गो
१. चूळवच्छत्थेरगाथावण्णना
पामोज्जबहुलोति आयस्मतो चूळवच्छत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले दलिद्दकुले निब्बत्तित्वा परेसं भतिया जीविकं कप्पेन्तो भगवतो सावकं सुजातं नाम थेरं पंसुकूलं परियेसन्तं दिस्वा पसन्नमानसो उपसङ्कमित्वा वत्थं दत्वा पञ्चपतिट्ठितेन वन्दि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन तेत्तिंसक्खत्तुं देवरज्जं कारेसि. सत्तसत्ततिक्खत्तुं चक्कवत्ती राजा अहोसि. अनेकवारं पदेसराजा. एवं देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने ओसक्कमाने पब्बजित्वा समणधम्मं कत्वा एकं बुद्धन्तरं देवमनुस्सगतीसु अपरापरं परिवत्तन्तो अम्हाकं भगवतो काले कोसम्बियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. चूळवच्छोतिस्स नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गतो बुद्धगुणे सुत्वा पसन्नमानसो भगवन्तं उपसङ्कमि, तस्स भगवा धम्मं कथेसि. सो पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा लद्धूपसम्पदो कतपुब्बकिच्चो चरितानुकूलं कम्मट्ठानं गहेत्वा भावेन्तो विहरि. तेन च समयेन कोसम्बिका भिक्खू भण्डनजाता अहेसुं. तदा चूळवच्छत्थेरो उभयेसं भिक्खूनं लद्धिं अनादाय भगवता दिन्नोवादे ठत्वा विपस्सनं ब्रूहेत्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.३१-४०) –
‘‘पदुमुत्तरभगवतो, सुजातो नाम सावको;
पंसुकूलं गवेसन्तो, सङ्कारे चरती तदा.
‘‘नगरे हंसवतिया, परेसं भतको अहं;
उपड्ढुदुस्सं दत्वान, सिरसा अभिवादयिं.
‘‘तेन कम्मेन सुकतेन, चेतनापणिधीहि च;
जहित्वा मानुसं देहं, तावतिंसमगच्छहं.
‘‘तेत्तिंसक्खत्तुं देविन्दो, देवरज्जमकारयिं;
सत्तसत्ततिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती अहोसहं.
‘‘पदेसरज्जं विपुलं, गणनातो असङ्खियं;
उपड्ढदुस्सदानेन, मोदामि अकुतोभयो.
‘‘इच्छमानो चहं अज्ज, सकाननं सपब्बतं;
खोमदुस्सेहि छादेय्यं, अड्ढुदुस्सस्सिदं फलं.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, अड्ढुदुस्सस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अथ चूळवच्छत्थेरो अरहत्तं पत्वा तेसं भिक्खूनं कलहाभिरतिया सकत्थविनासं दिस्वा धम्मसंवेगप्पत्तो, अत्तनो च पत्तविसेसं पच्चवेक्खित्वा पीतिसोमनस्सवसेन ‘‘पामोज्जबहुलो’’ति गाथं अभासि.
११. तत्थ पामोज्जबहुलोति सुपरिसुद्धसीलताय विप्पटिसाराभावतो अधिकुसलेसु धम्मेसु अभिरतिवसेन पमोदबहुलो. तेनेवाह ‘‘धम्मे बुद्धप्पवेदिते’’ति. तत्थ धम्मेति. सत्ततिंसाय बोधिपक्खियधम्मे नवविधे वा लोकुत्तरधम्मे. सो हि सब्बञ्ञुबुद्धेन सामुक्कंसिकाय देसनाय पकासितत्ता सातिसयं बुद्धप्पवेदितो नाम. तस्स पन अधिगमूपायभावतो देसनाधम्मोपि इध लब्भतेव. पदं सन्तन्ति निब्बानं सन्धाय वदति. एवरूपो हि भिक्खु सन्तं पदं सन्तं कोट्ठासं सब्बसङ्खारानं उपसमभावतो सङ्खारूपसमं परमसुखताय सुखं निब्बानं अधिगच्छति विन्दतियेव. परिसुद्धसीलो हि भिक्खु विप्पटिसाराभावेन पामोज्जबहुलो सद्धम्मे युत्तप्पयुत्तो विमुत्तिपरियोसाना सब्बसम्पत्तियो पापुणाति. यथाह – ‘‘अविप्पटिसारत्थानि खो, आनन्द, कुसलानि सीलानि, अविप्पटिसारो पामोज्जत्थाया’’तिआदि (अ. नि. १०.१). अथ वा पामोज्जबहुलोति सम्मासम्बुद्धो भगवा, स्वाक्खातो धम्मो, सुप्पटिपन्नो सङ्घोति रतनत्तयं सन्धाय पमोदबहुलो. तत्थ पन सो पमोदबहुलो किं वा करोतीति आह ‘‘धम्मे बुद्धप्पवेदिते’’तिआदि. सद्धासम्पन्नस्स हि सप्पुरिससंसेवनसद्धम्मस्सवनयोनिसोमनसिकारधम्मानुधम्मपटिपत्तीनं सुखेनेव सम्भवतो सम्पत्तियो हत्थगता एव होन्ति, यथाह – ‘‘सद्धाजातो उपसङ्कमति, उपसङ्कमन्तो पयिरुपासती’’तिआदि (म. नि. २.१८३).
चूळवच्छत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
२. महावच्छत्थेरगाथावण्णना
पञ्ञाबलीति आयस्मतो महावच्छत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयं किर पदुमुत्तरस्स भगवतो भिक्खुसङ्घस्स च पानीयदानमदासि. पुन सिखिस्स भगवतो काले उपासको हुत्वा विवट्टूपनिस्सयं बहुं पुञ्ञकम्मं अकासि, सो तेहि पुञ्ञकम्मेहि तत्थ तत्थ सुगतीसुयेव संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे मगधरट्ठे नाळकगामे समिद्धिस्स नाम ब्राह्मणस्स पुत्तो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स महावच्छोति नामं अहोसि. सो वयप्पत्तो आयस्मतो सारिपुत्तस्स भगवतो सावकभावं सुत्वा ‘‘सोपि नाम महापञ्ञो. यस्स सावकत्तं उपागतो, सो एव मञ्ञे इमस्मिं लोके अग्गपुग्गलो’’ति भगवति सद्धं उप्पादेत्वा सत्थु सन्तिके पब्बजित्वा कम्मट्ठानं अनुयुञ्जन्तो नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५०.५१-५६) –
‘‘पदुमुत्तरबुद्धस्स, भिक्खुसङ्घे अनुत्तरे;
पसन्नचित्तो सुमनो, पानीयघटमपूरयिं.
‘‘पब्बतग्गे दुमग्गे वा, आकासे वाथ भूमियं;
यदा पानीयमिच्छामि, खिप्पं निब्बत्तते मम.
‘‘सतसहस्सितो कप्पे, यं दानमददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, दकदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… भवा सब्बे समूहता;
छळभिञ्ञा सच्छिकता, कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
एवं पन अरहत्तं पत्वा विमुत्तिसुखं अनुभवन्तो सासनस्स निय्यानिकभावविभावनेन सब्रह्मचारीनं उस्साहजननत्थं ‘‘पञ्ञाबली’’ति गाथं अभासि.
१२. तत्थ पञ्ञाबलीति पारिहारियपञ्ञाय विपस्सनापञ्ञाय च वसेन अभिण्हसो सातिसयेन पञ्ञाबलेन समन्नागतो. सीलवतूपपन्नोति उक्कंसगतेन चतुपारिसुद्धिसीलेन, धुतधम्मसङ्खातेहि वतेहि च उपपन्नो समन्नागतो. समाहितोति उपचारप्पनाभेदेन समाधिना समाहितो. झानरतोति ततो एव आरम्मणूपनिज्झाने लक्खणूपनिज्झाने च रतो सतताभियुत्तो. सब्बकालं सतिया अविप्पवासवसेन सतिमा. यदत्थियन्ति अत्थतो अनपेतं अत्थियं, येन अत्थियं यदत्थियं. यथा पच्चये परिभुञ्जन्तस्स परिभुञ्जनं अत्थियं होति, तथा भोजनं भुञ्जमानो. सामिपरिभोगेन हि तं अत्थियं होति दायज्जपरिभोगेन वा, न अञ्ञथा भोजनन्ति च निदस्सनमत्तं दट्ठब्बं. भुञ्जियति परिभुञ्जियतीति वा भोजनं, चत्तारो पच्चया. ‘‘यदत्थिक’’न्ति वा पाठो. यदत्थं यस्सत्थाय सत्थारा पच्चया अनुञ्ञाता, तदत्थं कायस्स ठितिआदिअत्थं, तञ्च अनुपादिसेसनिब्बानत्थं. तस्मा अनुपादापरिनिब्बानत्थं भोजनपच्चये भुञ्जमानो ततो एव कङ्खेथ कालं अत्तनो अनुपादापरिनिब्बानकालं आगमेय्य. इध इमस्मिं सासने वीतरागो. बाहिरकस्स पन कामेसु वीतरागस्स इदं नत्थीति अधिप्पायो.
महावच्छत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
३. वनवच्छत्थेरगाथावण्णना
नीलब्भवण्णाति आयस्मतो वनवच्छत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर अत्थदस्सिनो भगवतो काले कच्छपयोनियं निब्बत्तो विनताय नाम नदिया वसति. तस्स खुद्दकनावप्पमाणो अत्तभावो अहोसि. सो किर एकदिवसं भगवन्तं नदिया तीरे ठितं दिस्वा, ‘‘पारं गन्तुकामो मञ्ञे भगवा’’ति अत्तनो पिट्ठियं आरोपेत्वा नेतुकामो पादमूले निपज्जि. भगवा तस्स अज्झासयं ञत्वा तं अनुकम्पन्तो आरुहि. सो पीतिसोमनस्सजातो सोतं छिन्दन्तो जियाय वेगेन खित्तसरो विय तावदेव परतीरं पापेसि. भगवा तस्स पुञ्ञस्स फलं एतरहि निब्बत्तनकसम्पत्तिञ्च ब्याकरित्वा पक्कामि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो अनेकसतक्खत्तुं तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अरञ्ञवासीयेव अहोसि. पुन कस्सपबुद्धकाले कपोतयोनियं निब्बत्तित्वा अरञ्ञे विहरन्तं मेत्ताविहारिं एकं भिक्खुं दिस्वा चित्तं पसादेसि.
ततो पन चुतो बाराणसियं कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो संवेगजातो पब्बजित्वा विवट्टूपनिस्सयं बहुं पुञ्ञकम्मं उपचिनि. एवं तत्थ तत्थ देवमनुस्सेसु संसरित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे कपिलवत्थुनगरे वच्छगोत्तस्स नाम ब्राह्मणस्स गेहे पटिसन्धिं गण्हि. तस्स माता परिपक्कगब्भा अरञ्ञं दस्सनत्थाय सञ्जातदोहळा अरञ्ञं पविसित्वा विचरति, तावदेवस्सा कम्मजवाता चलिंसु, तिरोकरणिं परिक्खिपित्वा अदंसु. सा धञ्ञपुञ्ञलक्खणं पुत्तं विजायि. सो बोधिसत्तेन सह पंसुकीळिकसहायो अहोसि. ‘‘वच्छो’’तिस्स नामञ्च अहोसि. वनाभिरतिया वसेन वनवच्छोति पञ्ञायित्थ. अपरभागे महासत्ते महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा महापधानं पदहन्ते, ‘‘अहम्पि सिद्धत्थकुमारेन सह अरञ्ञे विहरिस्सामी’’ति निक्खमित्वा तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्ते वसन्तो अभिसम्बुद्धभावं सुत्वा भगवतो सन्तिकं उपगन्त्वा पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा अरञ्ञे वसमानो नचिरस्सेव विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अरहत्तं सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.४९-१४८-१६३) –
‘‘अत्थदस्सी तु भगवा, सयम्भू लोकनायको;
विनतानदिया तीरं, उपगच्छि तथागतो.
‘‘उदका अभिनिक्खम्म, कच्छपो वारिगोचरो;
बुद्धं तारेतुकामोहं, उपेसिं लोकनायकं.
‘‘अभिरूहतु मं बुद्धो, अत्थदस्सी महामुनि;
अहं तं तारयिस्सामि, दुक्खस्सन्तकरो तुवं.
‘‘मम सङ्कप्पमञ्ञाय, अत्थदस्सी महायसो;
अभिरूहित्वा मे पिट्ठिं, अट्ठासि लोकनायको.
‘‘यतो सरामि अत्तानं, यतो पत्तोस्मि विञ्ञुतं;
सुखं मे तादिसं नत्थि, फुट्ठे पादतले यथा.
‘‘उत्तरित्वान सम्बुद्धो, अत्थदस्सी महायसो;
नदितीरम्हि ठत्वान, इमा गाथा अभासथ.
‘‘यावता वत्तते चित्तं, गङ्गासोतं तरामहं;
अयञ्च कच्छपो राजा, तारेसि मम पञ्ञवा.
‘‘इमिना बुद्धतरणेन, मेत्तचित्तवताय च;
अट्ठारसे कप्पसते, देवलोके रमिस्सति.
‘‘देवलोका इधागन्त्वा, सुक्कमूलेन चोदितो;
एकासने निसीदित्वा, कङ्खासोतं तरिस्सति.
‘‘यथापि भद्दके खेत्ते, बीजं अप्पम्पि रोपितं;
सम्माधारे पवेच्छन्ते, फलं तोसेति कस्सकं.
‘‘तथेविदं बुद्धखेत्तं, सम्मासम्बुद्धदेसितं;
सम्माधारे पवेच्छन्ते, फलं मं तोसयिस्सति.
‘‘पधानपहितत्तोम्हि, उपसन्तो निरूपधि;
सब्बासवे परिञ्ञाय, विहरामि अनासवो.
‘‘अट्ठारसे कप्पसते, यं कम्ममकरिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, तरणाय इदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
एवं पन अरहत्तं पत्वा भगवति कपिलवत्थुस्मिं विहरन्ते तत्थ गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा भिक्खूहि समागतो पटिसन्थारवसेन ‘‘किं, आवुसो, अरञ्ञे फासुविहारो लद्धो’’ति पुट्ठो ‘‘रमणीया, आवुसो, अरञ्ञे पब्बता’’ति अत्तना वुट्ठपब्बते वण्णेन्तो ‘‘नीलब्भवण्णा’’ति गाथं अभासि.
१३. तत्थ नीलब्भवण्णाति नीलवलाहकनिभा नीलवलाहकसण्ठाना च. रुचिराति रुचिया सकिरणा पभस्सरा च. सीतवारीति सीतलसलिला. सुचिन्धराति सुचिसुद्धभूमिभागताय सुद्धचित्तानं वा अरियानं निवासनट्ठानताय सुचिन्धरा. गाथासुखत्थञ्हि सानुनासिकं कत्वा निद्देसो. ‘‘सीतवारिसुचिन्धरा’’तिपि पाठो, सीतसुचिवारिधरा सीतलविमलसलिलासयवन्तोति अत्थो. इन्दगोपकसञ्छन्नाति इन्दगोपकनामकेहि पवाळवण्णेहि रत्तकिमीहि सञ्छादिता पावुस्सकालवसेन एवमाह. केचि पन ‘‘इन्दगोपकनामानि रत्ततिणानी’’ति वदन्ति. अपरे ‘‘कणिकाररुक्खा’’ति. सेलाति सिलामया पब्बता, न पंसुपब्बताति अत्थो. तेनाह – ‘‘यथापि पब्बतो सेलो’’ति (उदा. २४). रमयन्ति मन्ति मं रमापेन्ति, मय्हं विवेकाभिरत्तिं परिब्रूहेन्ति. एवं थेरो अत्तनो चिरकालपरिभावितं अरञ्ञाभिरतिं पवेदेन्तो तिविधं विवेकाभिरतिमेव दीपेति. तत्थ उपधिविवेकेन अञ्ञाब्याकरणं दीपितमेव होतीति.
वनवच्छत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
४. सिवकसामणेरगाथावण्णना
उपज्झायोति सिवकस्स सामणेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर इतो एकतिंसे कप्पे वेस्सभुस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तो एकदिवसं केनचिदेव करणीयेन अरञ्ञं पविट्ठो तत्थ पब्बतन्तरे निसिन्नं वेस्सभुं भगवन्तं दिस्वा पसन्नचित्तो उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा अञ्जलिं पग्गय्ह अट्ठासि. पुन तत्थ मनोहरानि कासुमारिकफलानि दिस्वा तानि गहेत्वा भगवतो उपनेसि, पटिग्गहेसि भगवा अनुकम्पं उपादाय. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो सासने मातुले पब्बजन्ते तेन सद्धिं पब्बजित्वा बहुं विवट्टूपनिस्सयं कुसलं उपचिनित्वा इमस्मिं बुद्धुप्पादे वनवच्छत्थेरस्स भागिनेय्यो हुत्वा निब्बत्तो, सिवकोतिस्स नामं अहोसि. तस्स माता अत्तनो जेट्ठभातिके वनवच्छे सासने पब्बजित्वा पब्बजितकिच्चं मत्थकं पापेत्वा अरञ्ञे विहरन्ते तं पवत्तिं सुत्वा पुत्तं आह – ‘‘तात सिवक, थेरस्स सन्तिके पब्बजित्वा थेरं उपट्ठह, महल्लको दानि थेरो’’ति. सो मातु एकवचनेनेव च पुब्बे कताधिकारताय च मातुलत्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा पब्बजित्वा तं उपट्ठहन्तो अरञ्ञे वसति.
तस्स एकदिवसं केनचिदेव करणीयेन गामन्तं गतस्स खरो आबाधो उप्पज्जि. मनुस्सेसु भेसज्जं करोन्तेसुपि न पटिप्पस्सम्भि. तस्मिं चिरायन्ते थेरो ‘‘सामणेरो चिरायति, किं नु खो कारण’’न्ति तत्थ गन्त्वा तं गिलानं दिस्वा तस्स तं तं कत्तब्बयुत्तकं करोन्तो दिवसभागं वीतिनामेत्वा रत्तिभागे बलवपच्चूसवेलायं आह – ‘‘सिवक, न मया पब्बजितकालतो पट्ठाय गामे वसितपुब्बं, इतो अरञ्ञमेव गच्छामा’’ति. तं सुत्वा सिवको ‘‘यदिपि मे, भन्ते, इदानि कायो गामन्ते ठितो, चित्तं पन अरञ्ञे, तस्मा सयानोपि अरञ्ञमेव गमिस्सामी’’ति, तं सुत्वा थेरो तं बाहायं गहेत्वा अरञ्ञमेव नेत्वा ओवादं अदासि. सो थेरस्स ओवादे ठत्वा विपस्सित्वा अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.३८.५३-५८) –
‘‘कणिकारंव जोतन्तं, निसिन्नं पब्बतन्तरे;
अद्दसं विरजं बुद्धं, लोकजेट्ठं नरासभं.
‘‘पसन्नचित्तो सुमनो, किरे कत्वान अञ्जलिं;
कासुमारिकमादाय, बुद्धसेट्ठस्सदासहं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
सो अरहत्तं पत्वा उपज्झायेन अत्तना च वुत्तमत्थं संसन्दित्वा अत्तनो विवेकाभिरतिकतं कतकिच्चतञ्च पवेदेन्तो ‘‘उपज्झायो मं अवचा’’ति गाथं अभासि.
१४. तत्थ उपज्झायोति वज्जावज्जं उपनिज्झायति हितेसितं पच्चुपट्ठपेत्वा ञाणचक्खुना पेक्खतीति उपज्झायो. मन्ति अत्तानं वदति. अवचाति अभासि. इतो गच्छाम सीवकाति वुत्ताकारदस्सनं, सिवक, इतो गामन्ततो अरञ्ञट्ठानमेव एहि गच्छाम, तदेव अम्हाकं वसनयोग्गन्ति अधिप्पायो. एवं पन उपज्झायेन वुत्तो सिवको भद्रो अस्साजानीयो विय कसाभिहतो सञ्जातसंवेगो हुत्वा अरञ्ञमेव गन्तुकामतं पवेदेन्तो –
‘‘गामे मे वसति कायो, अरञ्ञं मे गतं मनो;
सेमानकोपि गच्छामि, नत्थि सङ्गो विजानत’’न्ति. –आह;
तस्सत्थो – यस्मा इदानि यदिपि मे इदं सरीरं गामन्ते ठितं, अज्झासयो पन अरञ्ञमेव गतो, तस्मा सेमानकोपि गच्छामि गेलञ्ञेन ठाननिसज्जागमनेसु असमत्थताय सयानोपि इमिना सयिताकारेन सरीसपो विय सरीसपन्तो, एथ, भन्ते, अरञ्ञमेव गच्छाम, कस्मा? नत्थि सङ्गो विजानतन्ति, यस्मा धम्मसभावा कामेसु संसारे च आदीनवं, नेक्खम्मे निब्बाने च आनिसंसं याथावतो जानन्तस्स न कत्थचि सङ्गो, तस्मा एकपदेनेव उपज्झायस्स आणा अनुठिताति, तदपदेसेन अञ्ञं ब्याकासि.
सिवकसामणेरगाथावण्णना निट्ठिता.
५. कुण्डधानत्थेरगाथावण्णना
पञ्च छिन्दे पञ्च जहेति आयस्मतो कुण्डधानत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले हंसवतीनगरे कुलगेहे उप्पन्नो वयप्पत्तो हेट्ठा वुत्तनयेनेव भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुणन्तो सत्थारा एकं भिक्खुं पठमं सलाकं गण्हन्तानं अग्गट्ठाने ठपियमानं दिस्वा तं ठानन्तरं पत्थेत्वा तदनुरूपं पुञ्ञं करोन्तो विचरि. सो एकदिवसं पदुमुत्तरस्स भगवतो निरोधसमापत्तितो वुट्ठाय निसिन्नस्स मनोसिलाचुण्णपिञ्जरं महन्तं कदलिफलकण्णिकं उपनेसि, तं भगवा पटिग्गहेत्वा परिभुञ्जि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन एकादसक्खत्तुं देवेसु देवरज्जं कारेसि. चतुवीसतिवारे राजा अहोसि चक्कवत्ती. एवं सो पुनप्पुनं पुञ्ञानि कत्वा अपरापरं देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपबुद्धकाले भुम्मदेवता हुत्वा निब्बत्ति. दीघायुकबुद्धानञ्च नाम न अन्वद्धमासिको उपोसथो होति. तथा हि विपस्सिस्स भगवतो छब्बस्सन्तरे छब्बस्सन्तरे उपोसथो अहोसि. कस्सपदसबलो पन छट्ठे छट्ठे मासे पातिमोक्खं ओसारेसि. तस्स पातिमोक्खस्स ओसारणकाले दिसावासिका द्वे सहायका भिक्खू ‘‘उपोसथं करिस्सामा’’ति गच्छन्ति.
अयं भुम्मदेवता चिन्तेसि – ‘‘इमेसं द्विन्नं भिक्खूनं मेत्ति अतिविय दळ्हा, किं नु खो, भेदके सति भिज्जेय्य, न भिज्जेय्या’’ति, सा तेसं ओकासं ओलोकयमाना तेसं अविदूरेनेव गच्छति. अथेको थेरो एकस्स हत्थे पत्तचीवरं दत्वा सरीरवळञ्जनत्थं उदकफासुकट्ठानं गन्त्वा धोतहत्थपादो हुत्वा गुम्बसमीपतो निक्खमति भुम्मदेवता तस्स थेरस्स पच्छतो उत्तमरूपा इत्थी हुत्वा केसे विधुनित्वा संविधाय सम्बन्धन्ती विय पिट्ठियं पंसुं पुञ्छमाना विय साटकं संविधाय निवासयमाना विय च हुत्वा थेरस्स पदानुपदिका हुत्वा गुम्बतो निक्खन्ता. एकमन्ते ठितो सहायकत्थेरो तं कारणं दिस्वाव दोमनस्सजातो ‘‘नट्ठो दानि मे इमिना भिक्खुना सद्धिं दीघरत्तानुगतो सिनेहो, सचाहं एवंविधभावं जानेय्यं, एत्तकं अद्धानं इमिना सद्धिं विस्सासं न करेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा आगच्छन्तस्सेवस्स, ‘‘हन्दावुसो, तुय्हं पत्तचीवरं, तादिसेन पापेन सद्धिं एकमग्गं नागच्छामी’’ति आह. तं कथं सुत्वा तस्स लज्जिभिक्खुनो हदयं तिखिणसत्तिं गहेत्वा विद्धं विय अहोसि. ततो नं आह – ‘‘आवुसो, किं नामेतं वदसि, अहं एत्तकं कालं दुक्कटमत्तम्पि आपत्तिं न जानामि. त्वं पन मं अज्ज ‘पापो’ति वदसि, किं ते दिट्ठ’’न्ति. ‘‘किं अञ्ञेन दिट्ठेन, किं त्वं एवंविधेन अलङ्कतपटियत्तेन मातुगामेन सद्धिं एकट्ठाने हुत्वा निक्खन्तो’’ति. ‘‘नत्थेतं, आवुसो, मय्हं, नाहं एवरूपं मातुगामं पस्सामी’’ति. तस्स यावततियं कथेन्तस्सापि इतरो थेरो कथं असद्दहित्वा अत्तना दिट्ठकारणंयेव भूतत्तं कत्वा गण्हन्तो तेन सद्धिं एकमग्गेन अगन्त्वा अञ्ञेन मग्गेन सत्थु सन्तिकं गतो. इतरोपि भिक्खु अञ्ञेन मग्गेन सत्थु सन्तिकंयेव गतो.
ततो भिक्खुसङ्घस्स उपोसथागारं पविसनवेलाय सो भिक्खु तं भिक्खुं उपोसथग्गे सञ्जानित्वा, ‘‘इमस्मिं उपोसथग्गे एवरूपो नाम पापभिक्खु अत्थि, नाहं तेन सद्धिं उपोसथं करिस्सामी’’ति निक्खमित्वा बहि अट्ठासि. अथ भुम्मदेवता ‘‘भारियं मया कम्मं कत’’न्ति महल्लकउपासकवण्णेन तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘कस्मा, भन्ते, अय्यो इमस्मिं ठाने ठितो’’ति आह. ‘‘उपासक, इमं उपोसथग्गं एको पापभिक्खु पविट्ठो, ‘नाहं तेन सद्धिं उपोसथं करोमी’ति बहि ठितोम्ही’’ति. ‘‘भन्ते, मा एवं गण्हथ, परिसुद्धसीलो एस भिक्खु. तुम्हेहि दिट्ठमातुगामो नाम अहं, मया तुम्हाकं वीमंसनत्थाय ‘दळ्हा नु खो इमेसं थेरानं मेत्ति, नो दळ्हा’ति भिज्जनाभिज्जनभावं ओलोकेन्तेन तं कम्मं कत’’न्ति. ‘‘को पन, त्वं सप्पुरिसा’’ति? ‘‘अहं एका भुम्मदेवता, भन्ते’’ति देवपुत्तो कथेन्तो दिब्बानुभावेन ठत्वा थेरस्स पादेसु निपतित्वा ‘‘मय्हं, भन्ते, खमथ, एतं दोसं थेरो न जानाति, उपोसथं करोथा’’ति थेरं याचित्वा उपोसथग्गं पवेसेसि. सो थेरो उपोसथं ताव एकट्ठाने अकासि, मित्तसन्थववसेन पन पुन तेन सद्धिं न एकट्ठाने अहोसीति. इमस्स थेरस्स कम्मं न कथीयति, चुदितकत्थेरो पन अपरापरं विपस्सनाय कम्मं करोन्तो अरहत्तं पापुणि.
भुम्मदेवता तस्स कम्मस्स निस्सन्देन एकं बुद्धन्तरं अपायभयतो न मुच्चित्थ. सचे पन किस्मिञ्चि काले मनुस्सत्तं आगच्छति, अञ्ञेन येन केनचि कतो दोसो तस्सेव उपरि पतति. सो अम्हाकं भगवतो काले सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्ति. ‘‘धानमाणवो’’तिस्स नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो तयो वेदे उग्गण्हित्वा महल्लककाले सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजि, तस्स उपसम्पन्नदिवसतो पट्ठाय एका अलङ्कतपटियत्ता इत्थी तस्मिं गामं पविसन्ते सद्धिंयेव गामं पविसति, निक्खमन्ते निक्खमति. विहारं पविसन्तेपि सद्धिं पविसति, तिट्ठन्तेपि तिट्ठतीति एवं निच्चानुबन्धा पञ्ञायति. थेरो तं न पस्सति. तस्स पुन पुरिमकम्मनिस्सन्देन सा अञ्ञेसं उपट्ठाति. गामे यागुं भिक्खञ्च ददमाना इत्थियो ‘‘भन्ते, अयं एको यागुउळुङ्को तुम्हाकं, एको इमिस्सा अम्हाकं सहायिकाया’’ति परिहासं करोन्ति. थेरस्स महती विहेसा होति. विहारगतम्पि नं सामणेरा चेव दहरा भिक्खू च परिवारेत्वा ‘‘धानो कोण्डो जातो’’ति परिहासं करोन्ति. अथस्स तेनेव कारणेन कुण्डधानत्थेरोति नामं जातं. सो उट्ठाय समुट्ठाय तेहि करियमानं केळिं सहितुं असक्कोन्तो उम्मादं गहेत्वा ‘‘तुम्हे कोण्डा, तुम्हाकं उपज्झायो कोण्डो, आचरियो कोण्डो’’ति वदति. अथ नं सत्थु आरोचेसुं ‘‘कुण्डधानो, भन्ते, दहरसामणेरेहि सद्धिं एवं फरुसवाचं वदती’’ति. सत्था तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं, धान, सामणेरेहि सद्धिं फरुसवाचं वदसी’’ति वत्वा तेन ‘‘सच्चं भगवा’’ति वुत्ते ‘‘कस्मा एवं वदेसी’’ति आह. ‘‘भन्ते, निबद्धं विहेसं असहन्तो एवं कथेमी’’ति. ‘‘त्वं पुब्बे कतकम्मं यावज्जदिवसा जीरापेतुं न सक्कोसि, पुन एवरूपं फरुसं मावदी भिक्खू’’ति वत्वा आह –
‘‘मावोच फरुसं कञ्चि, वुत्ता पटिवदेय्यु तं;
दुक्खा हि सारम्भकथा, पटिदण्डा फुसेय्यु तं.
‘‘सचे नेरेसि अत्तानं, कंसो उपहतो यथा;
एस पत्तोसि निब्बानं, सारम्भो ते न विज्जती’’ति. (ध. प. १३३-१३४);
इमञ्च पन तस्स थेरस्स मातुगामेन सद्धिं विचरणभावं कोसलरञ्ञोपि कथयिंसु. राजा ‘‘गच्छथ, भणे, वीमंसथा’’ति पेसेत्वा सयम्पि मन्देनेव परिवारेन थेरस्स वसनट्ठानं गन्त्वा एकमन्ते ओलोकेन्तो अट्ठासि. तस्मिं खणे थेरो सूचिकम्मं करोन्तो निसिन्नो होति, सापि इत्थी अविदूरे ठाने ठिता विय पञ्ञायति. राजा दिस्वा ‘‘अत्थिदं कारण’’न्ति तस्सा ठितट्ठानं अगमासि. सा तस्मिं आगच्छन्ते थेरस्स वसनपण्णसालं पविट्ठा विय अहोसि. राजापि ताय सद्धिं तमेव पण्णसालं पविसित्वा सब्बत्थ ओलोकेन्तो अदिस्वा ‘‘नायं मातुगामो, थेरस्स एको कम्मविपाको’’ति सञ्ञं कत्वा पठमं थेरस्स समीपेन गच्छन्तोपि थेरं अवन्दित्वा तस्स कारणस्स अभूतभावं ञत्वा आगम्म थेरं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘कच्चि, भन्ते, पिण्डकेन न किलमथा’’ति पुच्छि. थेरो ‘‘वट्टति, महाराजा’’ति आह. ‘‘जानामहं, भन्ते, अय्यस्स कथं, एवरूपेन परिक्किलेसेन सद्धिं चरन्तानं तुम्हाकं के नाम पसीदिस्सन्ति, इतो पट्ठाय वो कत्थचि गमनकिच्चं नत्थि, अहं चतूहि पच्चयेहि तुम्हे उपट्ठहिस्सामि, तुम्हे योनिसो मनसिकारे मा पमज्जित्था’’ति निबद्धभिक्खं पट्ठपेसि. थेरो राजानं उपत्थम्भकं लभित्वा भोजनसप्पायेन एकग्गचित्तो हुत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पापुणि. ततो पट्ठाय सा इत्थी अन्तरधायि.
तदा महासुभद्दा उग्गनगरे मिच्छादिट्ठिककुले वसमाना ‘‘सत्था मं अनुकम्पतू’’ति उपोसथं अधिट्ठाय निरामगन्धा हुत्वा उपरिपासादतले ठिता ‘‘इमानि पुप्फानि अन्तरे अट्ठत्वा दसबलस्स मत्थके वितानं हुत्वा तिट्ठन्तु, दसबलो इमाय सञ्ञाय स्वे पञ्चहि भिक्खुसतेहि सद्धिं मय्हं भिक्खं गण्हतू’’ति सच्चकिरियं कत्वा अट्ठ सुमनपुप्फमुट्ठियो विस्सज्जेसि. पुप्फानि गन्त्वा धम्मदेसनावेलाय सत्थु मत्थके वितानं हुत्वा अट्ठंसु. सत्था तं सुमनपुप्फवितानं दिस्वा चित्तेनेव सुभद्दाय भिक्खं अधिवासेत्वा पुनदिवसे अरुणे उट्ठिते आनन्दत्थेरं आह – ‘‘आनन्द, मयं अज्ज दूरं भिक्खाचारं गमिस्साम, पुथुज्जनानं अदत्वा अरियानंयेव सलाकं देही’’ति. थेरो भिक्खूनं आरोचेसि – ‘‘आवुसो, सत्था अज्ज दूरं भिक्खाचारं गमिस्सति, पुथुज्जना मा गण्हन्तु, अरियाव सलाकं गण्हन्तू’’ति. कुण्डधानत्थेरो ‘‘आहर, आवुसो सलाक’’न्ति पठमंयेव हत्थं पसारेसि. आनन्दो ‘‘सत्था तादिसानं भिक्खूनं सलाकं न दापेति, अरियानंयेव दापेती’’ति वितक्कं उप्पादेत्वा गन्त्वा सत्थु आरोचेसि. सत्था ‘‘आहरापेन्तस्स सलाकं देही’’ति आह. थेरो चिन्तेसि – ‘‘सचे कुण्डधानस्स सलाका दातुं न युत्ता, अथ सत्था पटिबाहेय्य, भविस्सति एत्थ कारण’’न्ति ‘‘कुण्डधानस्स सलाकं दस्सामी’’ति गमनं अभिनीहरि. कुण्डधानो तस्स पुरे आगमना एव अभिञ्ञापादकं चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा इद्धिया आकासे ठत्वा ‘‘आहरावुसो, आनन्द, सत्था मं जानाति, मादिसं भिक्खुं पठमं सलाकं गण्हन्तं न सत्था निवारेती’’ति हत्थं पसारेत्वा सलाकं गण्हि. सत्था तं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा थेरं इमस्मिं सासने पठमं सलाकं गण्हन्तानं अग्गट्ठाने ठपेसि. यस्मा अयं थेरो राजानं उपत्थम्भकं लभित्वा सप्पायाहारलाभेन समाहितचित्तो विपस्सनाय कम्मं करोन्तो उपनिस्सयसम्पन्नताय छळभिञ्ञो अहोसि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.४.१-१६) –
‘‘सत्ताहं पटिसल्लीनं, सयम्भुं अग्गपुग्गलं;
पसन्नचित्तो सुमनो, बुद्धसेट्ठं उपट्ठहिं.
‘‘वुट्ठितं कालमञ्ञाय, पदुमुत्तरं महामुनिं;
महन्तिं कदलीकण्णिं, गहेत्वा उपगच्छहं.
‘‘पटिग्गहेत्वा भगवा, सब्बञ्ञू लोकनायको;
मम चित्तं पसादेन्तो, परिभुञ्जि महामुनि.
‘‘परिभुञ्जित्वा सम्बुद्धो, सत्थवाहो अनुत्तरो;
सकासने निसीदित्वा, इमा गाथा अभासथ.
‘‘ये च सन्ति समितारो, यक्खा इमम्हि पब्बते;
अरञ्ञे भूतभब्यानि, सुणन्तु वचनं मम.
‘‘यो सो बुद्धं उपट्ठासि, मिगराजंव केसरिं;
तमहं कित्तयिस्सामि, सुणाथ मम भासतो.
‘‘एकादसञ्चक्खत्तुं सो, देवराजा भविस्सति;
चतुवीसतिक्खत्तुञ्च, चक्कवत्ती भविस्सति.
‘‘कप्पसतसहस्सम्हि, ओक्काककुलसम्भवो;
गोतमो नाम गोत्तेन, सत्था लोके भविस्सति.
‘‘अक्कोसित्वान समणे, सीलवन्ते अनासवे;
पापकम्मविपाकेन, नामधेय्यं लभिस्सति.
‘‘तस्स धम्मे सुदायादो, ओरसो धम्मनिम्मितो;
कुण्डधानोति नामेन, सावको सो भविस्सति.
‘‘पविवेकमनुयुत्तो, झायी झानरतो अहं;
तोसयित्वान सत्थारं, विहरामि अनासवो.
‘‘सावकेहि परिवुतो, भिक्खुसङ्घपुरक्खतो;
भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, सलाकं गाहयी जिनो.
‘‘एकंसं चीवरं कत्वा, वन्दित्वा लोकनायकं;
वदतं वरस्स पुरतो, पठमं अग्गहेसहं.
‘‘तेन कम्मेन भगवा, दससहस्सिकम्पको;
भिक्खुसङ्घे निसीदित्वा, अग्गट्ठाने ठपेसि मं.
‘‘वीरियं मे धुरधोरय्हं, योगक्खेमाधिवाहनं;
धारेमि अन्तिमं देहं, सम्मासम्बुद्धसासने.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
एवंभूतस्सपि इमस्स थेरस्स गुणे अजानन्ता ये पुथुज्जना भिक्खू तदा पठमं सलाकग्गहणे ‘‘किं नु खो एत’’न्ति समचिन्तेसुं. तेसं विमतिविधमनत्थं थेरो आकासं अब्भुग्गन्त्वा इद्धिपाटिहारियं दस्सेत्वा अञ्ञापदेसेन अञ्ञं ब्याकरोन्तो ‘‘पञ्च छिन्दे’’ति गाथं अभासि.
१५. तत्थ पञ्च छिन्देति अपायूपपत्तिनिब्बत्तनकानि पञ्चोरम्भागियानि संयोजनानि पादे बन्धनरज्जुकं विय पुरिसो सत्थेन हेट्ठिममग्गत्तयेन छिन्देय्य पजहेय्य. पञ्च जहेति उपरिदेवलोकूपपत्तिहेतुभूतानि पञ्चुद्धम्भागियसंयोजनानि पुरिसो गीवाय बन्धनरज्जुकं विय अरहत्तमग्गेन जहेय्य, छिन्देय्य वाति अत्थो. पञ्च चुत्तरि भावयेति तेसंयेव उद्धम्भागियसंयोजनानं पहानाय सद्धादीनि पञ्चिन्द्रियानि उत्तरि अनागामिमग्गाधिगमतो उपरि भावेय्य अग्गमग्गाधिगमवसेन वड्ढेय्य. पञ्चसङ्गातिगोति एवंभूतो पन पञ्चन्नं रागदोसमोहमानदिट्ठिसङ्गानं अतिक्कमनेन पहानेन पञ्चसङ्गातिगो हुत्वा. भिक्खु ओघतिण्णोति वुच्चतीति सब्बथा भिन्नकिलेसताय भिक्खूति, कामभवदिट्ठिअविज्जोघे तरित्वा तेसं पारभूते निब्बाने ठितोति च वुच्चतीति अत्थो.
कुण्डधानत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
६. बेलट्ठसीसत्थेरगाथावण्णना
यथापि भद्दो आजञ्ञोति आयस्मतो बेलट्ठसीसत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर पदुमुत्तरस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा धम्मं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा समणधम्मं करोन्तो उपनिस्सयसम्पत्तिया अभावेन विसेसं निब्बत्तेतुं नासक्खि. विवट्टूपनिस्सयं पन बहुं कुसलं उपचिनित्वा देवमनुस्सेसु संसरन्तो इतो एकतिंसे कप्पे वेस्सभुं भगवन्तं पस्सित्वा पसन्नचित्तो मातुलुङ्गफलं अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवेसु निब्बत्तित्वा अपरापरं पुञ्ञानि कत्वा सुगतितो सुगतिं उपगच्छन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तो भगवतो अभिसम्बोधिया पुरेतरमेव उरुवेलकस्सपस्स सन्तिके तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा अग्गिं परिचरन्तो उरुवेलकस्सपदमने आदित्तपरियायदेसनाय (महाव. ५४; सं. नि. ४.२८) पुराणजटिलसहस्सेन सद्धिं अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.६८-७३) –
‘‘कणिकारंव जोतन्तं, पुण्णमायेव चन्दिमं;
जलन्तं दीपरुक्खंव, अद्दसं लोकनायकं.
‘‘मातुलुङ्गफलं गय्ह, अदासिं सत्थुनो अहं;
दक्खिणेय्यस्स वीरस्स, पसन्नो सेहि पाणिभि.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
एवं अधिगतारहत्तो आयस्मतो धम्मभण्डागारिकस्स उपज्झायो अयं थेरो एकदिवसं फलसमापत्तितो उट्ठाय तं सन्तं पणीतं निरामिसं सुखं अत्तनो पुब्बयोगञ्च पच्चवेक्खित्वा पीतिवेगवसेन ‘‘यथापि भद्दो आजञ्ञो’’ति गाथं अभासि.
१६. तत्थ यथापीति ओपम्मपटिपादनत्थे निपातो. भद्दोति सुन्दरो थामबलसमत्थजवपरक्कमादिसम्पन्नो. आजञ्ञोति आजानीयो जातिमा कारणाकारणानं आजाननको. सो तिविधो उसभाजञ्ञो अस्साजञ्ञो हत्थाजञ्ञोति. तेसु उसभाजञ्ञो इधाधिप्पेतो. सो च खो छेककसनकिच्चे नियुत्तो, तेनाह ‘‘नङ्गलावत्तनी’’ति. नङ्गलस्स फालस्स आवत्तनको, नङ्गलं इतो चितो च आवत्तेत्वा खेत्ते कसनकोति अत्थो. नङ्गलं वा आवत्तयति एत्थाति नङ्गलावत्तं, खेत्ते नङ्गलपथो, तस्मिं नङ्गलावत्तनि. गाथासुखत्थञ्हेत्थ ‘‘वत्तनी’’ति दीघं कत्वा वुत्तं. सिखीति मत्थके अवट्ठानतो सिखासदिसताय सिखा, सिङ्गं. तदस्स अत्थीति सिखी. अपरे पन ‘‘ककुधं इध ‘सिखा’ति अधिप्पेत’’न्ति वदन्ति, उभयथापि पधानङ्गकित्तनमेतं ‘‘सिखी’’ति. अप्पकसिरेनाति अप्पकिलमथेन. रत्तिन्दिवाति रत्तियो दिवा च, एवं ममं अप्पकसिरेन गच्छन्तीति योजना. इदं वुत्तं होति – यथा ‘‘भद्दो उसभाजानीयो कसने नियुत्तो घनतिणमूलादिकेपि नङ्गलपथे तं अगणेन्तो अप्पकसिरेन इतो चितो च परिवत्तेन्तो गच्छति, याव कसनतिणानं परिस्समं दस्सेति, एवं ममं रत्तिन्दिवापि अप्पकसिरेनेव गच्छन्ति अतिक्कमन्ती’’ति. तत्थ कारणमाह ‘‘सुखे लद्धे निरामिसे’’ति. यस्मा कामामिसलोकामिसवट्टामिसेहि असम्मिस्सं सन्तं पणीतं फलसमापत्तिसुखं लद्धं, तस्माति अत्थो. पच्चत्ते चेतं भुम्मवचनं यथा ‘‘वनप्पगुम्बे’’ (खु. पा. ६.१३; सु. नि. २३६) ‘‘तेन वत रे वत्तब्बे’’ति (कथा. १) च. अथ वा ततो पभुति रत्तिन्दिवा अप्पकसिरेन गच्छन्तीति विचारणाय आह – ‘‘सुखे लद्धे निरामिसे’’ति, निरामिसे सुखे लद्धे सति तस्स लद्धकालतो पट्ठायाति अत्थो.
बेलट्ठसीसत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.
७. दासकत्थेरगाथावण्णना
मिद्धी यदाति आयस्मतो दासकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? सो किर इतो एकनवुते कप्पे अनुप्पन्ने तथागते अजितस्स नाम पच्चेकबुद्धस्स गन्धमादनतो मनुस्सपथं ओतरित्वा अञ्ञतरस्मिं गामे पिण्डाय चरन्तस्स मनोरमानि अम्बफलानि अदासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो कस्सपस्स भगवतो काले सासने पब्बजित्वा विवट्टूपनिस्सयं बहुं पुञ्ञं अकासि. एवं कुसलकम्मप्पसुतो हुत्वा सुगतितो सुगतिं उपगच्छन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं कुलगेहे निब्बत्ति. दासकोतिस्स नामं अहोसि. सो अनाथपिण्डिकेन गहपतिना विहारपटिजग्गनकम्मे ठपितो सक्कच्चं विहारं पटिजग्गन्तो अभिण्हं बुद्धदस्सनेन धम्मस्सवनेन च पटिलद्धसद्धो पब्बजि. केचि पन भणन्ति – ‘‘अयं कस्सपस्स भगवतो काले कुलगेहे निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो अञ्ञतरं खीणासवत्थेरं उपट्ठहन्तो किञ्चि कम्मं कारापेतुकामो थेरं आणापेसि. सो तेन कम्मेन अम्हाकं भगवतो काले सावत्थियं अनाथपिण्डिकस्स दासिया कुच्छिम्हि निब्बत्तो वयप्पत्तो सेट्ठिना विहारपटिजग्गने ठपितो वुत्तनयेनेव पटिलद्धसद्धो अहोसि. महासेट्ठि तस्स सीलाचारं अज्झासयञ्च ञत्वा भुजिस्सं कत्वा ‘यथासुखं पब्बजा’ति आह. तं भिक्खू पब्बाजेसु’’न्ति. सो पब्बजितकालतो पट्ठाय कुसीतो हीनवीरियो हुत्वा न किञ्चि वत्तपटिवत्तं करोति, कुतो समणधम्मं, केवलं यावदत्थं भुञ्जित्वा निद्दाबहुलो विहरति. धम्मस्सवनकालेपि एकं कोणं पविसित्वा परिसपरियन्ते निसिन्नो घुरुघुरुपस्सासी निद्दायतेव. अथस्स भगवा पुब्बूपनिस्सयं ओलोकेत्वा संवेगजननत्थं ‘‘मिद्धी यदा होति महग्घसो चा’’ति गाथं अभासि.
१७. तत्थ मिद्धीति थिनमिद्धाभिभूतो, यञ्हि मिद्धं अभिभवति, तं थिनम्पि अभिभवतेव. यदाति यस्मिं काले. महग्घसोति महाभोजनो, आहरहत्थकअलंसाटकतत्थवट्टककाकमासकभुत्तवमितकानं अञ्ञतरो विय. निद्दायिताति सुपनसीलो. सम्परिवत्तसायीति सम्परिवत्तकं सम्परिवत्तकं निपज्जित्वा उभयेनपि सेय्यसुखं पस्ससुखं मिद्धसुखं अनुयुत्तोति दस्सेति. निवापपुट्ठोति कुण्डकादिना सूकरभत्तेन पुट्ठो भरितो. घरसूकरो हि बालकालतो पट्ठाय पोसियमानो थूलसरीरकाले गेहा बहि निक्खमितुं अलभन्तो हेट्ठामञ्चादीसु सम्परिवत्तेत्वा सम्परिवत्तेत्वा सयतेव. इदं वुत्तं होति – यदा पुरिसो मिद्धी च होति महग्घसो च निवापपुट्ठो महावराहो विय अञ्ञेन इरियापथेन यापेतुं असक्कोन्तो निद्दायनसीलो सम्परिवत्तसायी, तदा सो ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति तीणि लक्खणानि मनसिकातुं न सक्कोति. तेसं अमनसिकारा मन्दपञ्ञो पुनप्पुनं गब्भं उपेति, गब्भावासतो न परिमुच्चतेवाति. तं सुत्वा दासकत्थेरो संवेगजातो विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं सच्छाकासि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर २.५१.७४, ८०-८४) –
‘‘अजितो नाम सम्बुद्धो, हिमवन्ते वसी तदा;
चरणेन च सम्पन्नो, समाधिकुसलो मुनि.
‘‘सुवण्णवण्णे सम्बुद्धे, आहुतीनं पटिग्गहे;
रथियं पटिपज्जन्ते, अम्बफलमदासहं.
‘‘एकनवुते इतो कप्पे, यं फलं अददिं तदा;
दुग्गतिं नाभिजानामि, फलदानस्सिदं फलं.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.