१. बेलट्ठानिकत्थेरगाथावण्णना
हित्वा गिहित्तं अनवोसितत्तोतिआदिका आयस्मतो बेलट्ठानिकत्थेरस्स गाथा. का उप्पत्ति? अयम्पि पुरिमबुद्धेसु कताधिकारो इतो एकतिंसे कप्पे वेस्सभुस्स भगवतो काले ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो ब्राह्मणसिप्पेसु निप्फत्तिं गन्त्वा घरावासं पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा इसीहि परिवुतो विचरन्तो एकदिवसं वेस्सभुं भगवन्तं दिस्वा पीतिसोमनस्सजातो सत्थु ञाणसम्पत्तिं निस्साय पसन्नमानसो ञाणं उद्दिस्स पुप्फेहि पूजं अकासि. सो तेन पुञ्ञकम्मेन देवमनुस्सेसु संसरन्तो इमस्मिं बुद्धुप्पादे सावत्थियं ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा बेलट्ठानिकोति लद्धनामो विञ्ञुतं पत्तो सत्थु धम्मदेसनं सुत्वा पटिलद्धसद्धो पब्बजित्वा कम्मट्ठानं गहेत्वा कोसलरट्ठे अरञ्ञे विहरन्तो अलसो कायदळ्हिबहुलो फरुसवाचो अहोसि, समणधम्मे चित्तं न उप्पादेसि. अथ नं भगवा ञाणपरिपाकं ओलोकेत्वा –
१०१. ‘‘हित्वा गिहित्तं अनवोसितत्तो, मुखनङ्गली ओदरिको कुसीतो;
महावराहोव निवापपुट्ठो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. –
इमाय ओभासगाथाय संवेजेसि. सो सत्थारं पुरतो निसिन्नं विय दिस्वा तञ्च गाथं सुत्वा संवेगजातो ञाणस्स परिपाकं गतत्ता विपस्सनं पट्ठपेत्वा नचिरस्सेव अरहत्तं पापुणि. तेन वुत्तं अपदाने (अप. थेर १.१४.४१-४६) –
‘‘कणिकारंव जोतन्तं, निसिन्नं पब्बतन्तरे;
ओभासेन्तं दिसा सब्बा, ओसधिं विय तारकं.
‘‘तयो माणवका आसुं, सके सिप्पे सुसिक्खिता;
खारिभारं गहेत्वान, अन्वेन्ति मम पच्छतो.
‘‘पुटके सत्त पुप्फानि, निक्खित्तानि तपस्सिना;
गहेत्वा तानि ञाणम्हि, वेस्सभुस्साभिरोपयिं.
‘‘एकतिंसे इतो कप्पे, यं पुप्फमभिरोपयिं;
दुग्गतिं नाभिजानामि, ञाणपूजायिदं फलं.
‘‘एकूनतिंसकप्पम्हि, विपुलाभसनामको;
सत्तरतनसम्पन्नो, चक्कवत्ती महब्बलो.
‘‘किलेसा झापिता मय्हं…पे… कतं बुद्धस्स सासन’’न्ति.
अरहत्तं पन पत्वा सत्थु ओवादं पटिपूजेन्तो ब्यतिरेकमुखेन च अञ्ञं ब्याकरोन्तो तमेव गाथं पच्चुदाहासि.
तत्थ हित्वा गिहित्तन्ति गहट्ठभावं परिच्चजित्वा पब्बजित्वाति अत्थो. अनवोसितत्तोति अनुरूपं अवोसितत्तो, यदत्थं सासने पब्बजन्तस्स अनुरूपपरिञ्ञादीनं अतीरितत्ता अपरियोसितभावो अकतकरणीयोति अत्थो. अथ वा अनवोसितत्तोति अनुअवोसितसभावो, विसुद्धीनं मग्गानञ्च अनुपटिपाटिया वसितब्बवासस्स अकतावी, दससु अरियवासेसु अवुसितवाति अत्थो. मुखसङ्खातं नङ्गलं इमस्स अत्थीति मुखनङ्गली. नङ्गलेन विय पथविं परेसु फरुसवाचप्पयोगेन अत्तानं खनन्तोति अत्थो. ओदरिकोति उदरे पसुतो उदरपोसनतप्परो. कुसीतोति अलसो, भावनं अननुयुञ्जन्तो. एवंभूतस्स निप्फत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘महावराहोव निवापपुट्ठो, पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो’’ति. तस्सत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. एत्थ च यथा पब्बजित्वा अनवोसितादिसभावताय पुनप्पुनं गब्भमुपेति मन्दो, न एवं मादिसो पण्डितो. तब्बिपरीतसभावताय पन सम्मापटिपत्तिया मत्थकं पापितत्ता परिनिब्बायतीति ब्यतिरेकमुखेन अञ्ञं ब्याकासीति दट्ठब्बन्ति.
बेलट्ठानिकत्थेरगाथावण्णना निट्ठिता.