१६. पिङ्गियसुत्तवण्णना

११२७. जिण्णोहमस्मीति पिङ्गियसुत्तं. तत्थ जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णोति सो किर ब्राह्मणो जराभिभूतो वीसवस्ससतिको जातिया, दुब्बलो च ‘‘इध पदं करिस्सामी’’ति अञ्ञत्थेव करोति, विनट्ठपुरिमच्छविवण्णो च. तेनाह – ‘‘जिण्णोहमस्मि अबलो वीतवण्णो’’ति. माहं नस्सं मोमुहो अन्तरावाति माहं तुय्हं धम्मं असच्छिकत्वा अन्तरायेव अविद्वा हुत्वा अनस्सिं. जातिजराय इध विप्पहानन्ति इधेव तव पादमूले पासाणके वा चेतिय जातिजराय विप्पहानं निब्बानधम्मं यमहं विजञ्ञं, तं मे आचिक्ख.

११२८. इदानि यस्मा पिङ्गियो काये सापेक्खताय ‘‘जिण्णोहमस्मी’’ति गाथमाह तेनस्स भगवा काये सिनेहप्पहानत्थं ‘‘दिस्वान रूपेसु विहञ्ञमाने’’ति गाथमाह. तत्थ रूपेसूति रूपहेतु रूपपच्चया. विहञ्ञमानेति कम्मकारणादीहि उपहञ्ञमाने. रुप्पन्ति रूपेसूति चक्खुरोगादीहि च रूपहेतुयेव जना रुप्पन्ति बाधीयन्ति.

११२९-३०. एवं भगवता याव अरहत्तं ताव कथितं पटिपत्तिं सुत्वापि पिङ्गियो जरादुब्बलताय विसेसं अनधिगन्त्वाव पुन ‘‘दिसा चतस्सो’’ति इमाय गाथाय भगवन्तं थोमेन्तो देसनं याचति. अथस्स भगवा पुनपि याव अरहत्तं, ताव पटिपदं दस्सेन्तो ‘‘तण्हाधिपन्ने’’ति गाथमाह. सेसं सब्बत्थ पाकटमेव.

इमम्पि सुत्तं भगवा अरहत्तनिकूटेनेव देसेसि. देसनापरियोसाने च पिङ्गियो अनागामिफले पतिट्ठासि. सो किर अन्तरन्तरा चिन्तेसि – ‘‘एवं विचित्रपटिभानं नाम देसनं न लभि मय्हं मातुलो बावरी सवनाया’’ति. तेन सिनेहविक्खेपेन अरहत्तं पापुणितुं नासक्खि. अन्तेवासिनो पनस्स सहस्सजटिला अरहत्तं पापुणिंसु. सब्बेव इद्धिमयपत्तचीवरधरा एहिभिक्खवो अहेसुन्ति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय पिङ्गियसुत्तवण्णना निट्ठिता.

पारायनत्थुतिगाथावण्णना

इतो परं सङ्गीतिकारा देसनं थोमेन्ता ‘‘इदमवोच भगवा’’तिआदिमाहंसु. तत्थ इदमवोचाति इदं परायनं अवोच. परिचारकसोळसानन्ति बावरिस्स परिचारकेन पिङ्गियेन सह सोळसन्नं बुद्धस्स वा भगवतो परिचारकानं सोळसन्नन्ति परिचारकसोळसन्नं. ते एव च ब्राह्मणा. तत्थ सोळसपरिसा पन पुरतो च पच्छतो च वामपस्सतो च दक्खिणपस्सतो च छ छ योजनानि निसिन्ना उजुकेन द्वादसयोजनिका अहोसि. अज्झिट्ठोति याचितो अत्थमञ्ञायाति पाळिअत्थमञ्ञाय. धम्ममञ्ञायाति पाळिमञ्ञाय. पारायनन्ति एवं इमस्स धम्मपरियायस्स अधिवचनं आरोपेत्वा तेसं ब्राह्मणानं नामानि कित्तयन्ता ‘‘अजितो तिस्समेत्तेय्यो…पे… बुद्धसेट्ठं उपागमु’’न्ति आहंसु.

११३१-७. तत्थ सम्पन्नचरणन्ति निब्बानपदट्ठानभूतेन पातिमोक्खसीलादिना सम्पन्नं. इसिन्ति महेसिं. सेसं पाकटमेव. ततो परं ब्रह्मचरियमचरिंसूति मग्गब्रह्मचरियं अचरिंसु. तस्मा पारायनन्ति तस्स पारभूतस्स निब्बानस्स अयनन्ति वुत्तं होति.

पारायनानुगीतिगाथावण्णना

११३८. पारायनमनुगायिस्सन्ति अस्स अयं सम्बन्धो – भगवता हि पारायने देसिते सोळससहस्सा जटिला अरहत्तं पापुणिंसु, अवसेसानञ्च चुद्दसकोटिसङ्खानं देवमनुस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. वुत्तञ्हेतं पोराणेहि –

‘‘ततो पासाणके रम्मे, पारायनसमागमे;

अमतं पापयी बुद्धो, चुद्दस पाणकोटियो’’ति.

निट्ठिताय पन धम्मदेसनाय ततो ततो आगता मनुस्सा भगवतो आनुभावेन अत्तनो अत्तनो गामनिगमादीस्वेव पातुरहेसुं. भगवापि सावत्थिमेव अगमासि परिचारकसोळसादीहि अनेकेहि भिक्खुसहस्सेहि परिवुतो. तत्थ पिङ्गियो भगवन्तं वन्दित्वा आह – ‘‘गच्छामहं, भन्ते, बावरिस्स बुद्धुप्पादं आरोचेतुं, पटिस्सुतञ्हि तस्स मया’’ति. अथ भगवता अनुञ्ञातो ञाणगमनेनेव गोधावरीतीरं गन्त्वा पादगमनेन अस्समाभिमुखो अगमासि. तमेनं बावरी ब्राह्मणो मग्गं ओलोकेन्तो निसिन्नो दूरतोव खारिजटादिविरहितं भिक्खुवेसेन आगच्छन्तं दिस्वा ‘‘बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति निट्ठं अगमासि. सम्पत्तञ्चापि नं पुच्छि – ‘‘किं, पिङ्गिय, बुद्धो लोके उप्पन्नो’’ति. ‘‘आम, ब्राह्मण, उप्पन्नो, पासाणके चेतिये निसिन्नो अम्हाकं धम्मं देसेसि, तमहं तुय्हं देसेस्सामी’’ति. ततो बावरी महता सक्कारेन सपरिसो तं पूजेत्वा आसनं पञ्ञापेसि. तत्थ निसीदित्वा पिङ्गियो ‘‘पारायनमनुगायिस्स’’न्तिआदिमाह.

तत्थ अनुगायिस्सन्ति भगवता गीतं अनुगायिस्सं. यथाद्दक्खीति यथा सामं सच्चाभिसम्बोधेन असाधारणञाणेन च अद्दक्खि. निक्कामोति पहीनकामो. ‘‘निक्कमो’’तिपि पाठो, वीरियवाति अत्थो निक्खन्तो वा अकुसलपक्खा. निब्बनोति किलेसवनविरहितो, तण्हाविरहितो एव वा. किस्स हेतु मुसा भणेति येहि किलेसेहि मुसा भणेय्य, एते तस्स पहीनाति दस्सेति. एतेन ब्राह्मणस्स सवने उस्साहं जनेति.

११३९-४१. वण्णूपसञ्हितन्ति गुणूपसञ्हितं. सच्चव्हयोति ‘‘बुद्धो’’ति सच्चेनेव अव्हानेन नामेन युत्तो. ब्रह्मेति तं ब्राह्मणं आलपति. कुब्बनकन्ति परित्तवनं. बहुप्फलं काननमावसेय्याति अनेकफलादिविकतिभरितं काननं आगम्म वसेय्य. अप्पदस्सेति बावरिपभुतिके परित्तपञ्ञे. महोदधिन्ति अनोतत्तादिं महन्तं उदकरासिं.

११४२-४. येमे पुब्बेति ये इमे पुब्बे. तमनुदासिनोति तमोनुदो आसिनो. भूरिपञ्ञाणोति ञाणधजो. भूरिमेधसोति विपुलपञ्ञो. सन्दिट्ठिकमकालिकन्ति सामं पस्सितब्बफलं, न च कालन्तरे पत्तब्बफलं. अनीतिकन्ति किलेसईतिविरहितं.

११४५-५०. अथ नं बावरी आह ‘‘किं नु तम्हा’’ति द्वे गाथा. ततो पिङ्गियो भगवतो सन्तिका अविप्पवासमेव दीपेन्तो ‘‘नाहं तम्हा’’तिआदिमाह. पस्सामि नं मनसा चक्खुनावाति तं बुद्धं अहं चक्खुना विय मनसा पस्सामि. नमस्समानो विवसेमि रत्तिन्ति नमस्समानोव रत्तिं अतिनामेमि. तेन तेनेव नतोति येन दिसाभागेन बुद्धो, तेन तेनेवाहम्पि नतो तन्निन्नो तप्पोणोति दस्सेति.

११५१. दुब्बलथामकस्साति अप्पथामकस्स, अथ वा दुब्बलस्स दुत्थामकस्स च बलवीरियहीनस्साति वुत्तं होति. तेनेव कायो न पलेतीति तेनेव दुब्बलथामकत्तेन कायो न गच्छति, येन वा बुद्धो, तेन न गच्छति. ‘‘न परेती’’तिपि पाठो, सो एवत्थो. तत्थाति बुद्धस्स सन्तिके. सङ्कप्पयन्तायाति सङ्कप्पगमनेन. तेन युत्तोति येन बुद्धो, तेन युत्तो पयुत्तो अनुयुत्तोति दस्सेति.

११५२. पङ्के सयानोति कामकद्दमे सयमानो. दीपा दीपं उपप्लविन्ति सत्थारादितो सत्थारादिं अभिगच्छिं. अथद्दसासिं सम्बुद्धन्ति सोहं एवं दुद्दिट्ठिं गहेत्वा अन्वाहिण्डन्तो अथ पासाणके चेतिये बुद्धमद्दक्खिं.

११५३. इमिस्सा गाथाय अवसाने पिङ्गियस्स च बावरिस्स च इन्द्रियपरिपाकं विदित्वा भगवा सावत्थियं ठितोयेव सुवण्णोभासं मुञ्चि. पिङ्गियो बावरिस्स बुद्धगुणे वण्णयन्तो निसिन्नो एव तं ओभासं दिस्वा ‘‘किं इद’’न्ति विलोकेन्तो भगवन्तं अत्तनो पुरतो ठितं विय दिस्वा बावरिब्राह्मणस्स ‘‘बुद्धो आगतो’’ति आरोचेसि, ब्राह्मणो उट्ठायासना अञ्जलिं पग्गहेत्वा अट्ठासि. भगवापि ओभासं फरित्वा ब्राह्मणस्स अत्तानं दस्सेन्तो उभिन्नम्पि सप्पायं विदित्वा पिङ्गियमेव आलपमानो ‘‘यथा अहू वक्कली’’ति इमं गाथमभासि.

तस्सत्थो – यथा वक्कलित्थेरो सद्धाधिमुत्तो अहोसि, सद्धाधुरेन च अरहत्तं पापुणि. यथा च सोळसन्नं एको भद्रावुधो नाम यथा च आळवि गोतमो, एवमेव त्वम्पि पमुञ्चस्सु सद्धं. ततो सद्धाय अधिमुच्चन्तो ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना नयेन विपस्सनं आरभित्वा मच्चुधेय्यस्स पारं निब्बानं गमिस्ससीति अरहत्तनिकूटेनेव देसनं निट्ठापेसि. देसनापरियोसाने पिङ्गियो अरहत्ते बावरी अनागामिफले पतिट्ठहि. बावरिब्राह्मणस्स सिस्सा पन पञ्चसता सोतापन्ना अहेसुं.

११५४-५. इदानि पिङ्गियो अत्तनो पसादं पवेदेन्तो ‘‘एस भिय्यो’’तिआदिमाह. तत्थ पटिभानवाति पटिभानपटिसम्भिदाय उपेतो. अधिदेवे अभिञ्ञायाति अधिदेवकरे धम्मे ञत्वा. परोवरन्ति हीनपणीतं, अत्तनो च परस्स च अधिदेवत्तकरं सब्बं धम्मजातं वेदीति वुत्तं होति. कङ्खीनं पटिजानतन्ति कङ्खीनंयेव सतं ‘‘निक्कङ्खम्हा’’ति पटिजानन्तानं.

११५६. असंहीरन्ति रागादीहि असंहारियं. असंकुप्पन्ति अकुप्पं अविपरिणामधम्मं. द्वीहिपि पदेहि निब्बानं भणति. अद्धा गमिस्सामीति एकंसेनेव तं अनुपादिसेसं निब्बानधातुं गमिस्सामि. न मेत्थ कङ्खाति नत्थि मे एत्थ निब्बाने कङ्खा. एवं मं धारेहि अधिमुत्तचित्तन्ति पिङ्गियो ‘‘एवमेव त्वम्पि पमुञ्चस्सु सद्ध’’न्ति. इमिना भगवतो ओवादेन अत्तनि सद्धं उप्पादेत्वा सद्धाधुरेनेव च विमुञ्चित्वा तं सद्धाधिमुत्ततं पकासेन्तो भगवन्तं आह – ‘‘एवं मं धारेहि अधिमुत्तचित्त’’न्ति. अयमेत्थ अधिप्पायो ‘‘यथा मं त्वं अवच, एवमेव अधिमुत्तं धारेही’’ति.

इति परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय सोळसब्राह्मणसुत्तवण्णना निट्ठिता.

निट्ठितो च पञ्चमो वग्गो अत्थवण्णनानयतो, नामेन

पारायनवग्गोति.

निगमनकथा

एत्तावता च यं वुत्तं –

‘‘उत्तमं वन्दनेय्यानं, वन्दित्वा रतनत्तयं;

यो खुद्दकनिकायम्हि, खुद्दाचारप्पहायिना.

‘‘देसितो लोकनाथेन, लोकनित्थरणेसिना;

तस्स सुत्तनिपातस्स, करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति.

एत्थ उरगवग्गादिपञ्चवग्गसङ्गहितस्स उरगसुत्तादिसत्ततिसुत्तप्पभेदस्स सुत्तनिपातस्स अत्थवण्णना कता होति. तेनेतं वुच्चति –

‘‘इमं सुत्तनिपातस्स, करोन्तेनत्थवण्णनं;

सद्धम्मट्ठितिकामेन, यं पत्तं कुसलं मया.

‘‘तस्सानुभावतो खिप्पं, धम्मे अरियप्पवेदिते;

वुड्ढिं विरूळ्हिं वेपुल्लं, पापुणातु अयं जनो’’ति.

(परियत्तिप्पमाणतो चतुचत्तालीसमत्ता भाणवारा.)

परमविसुद्धसद्धाबुद्धिवीरियप्पटिमण्डितेन सीलाचारज्जवमद्दवादिगुणसमुदयसमुदितेन सकसमयसमयन्तरगहनज्झोगाहणसमत्थेन पञ्ञावेय्यत्तियसमन्नागतेन तिपिटकपरियत्तिप्पभेदे साट्ठकथे सत्थुसासने अप्पटिहतञाणप्पभावेन महावेय्याकरणेन करणसम्पत्तिजनितसुखविनिग्गतमधुरोदारवचनलावण्णयुत्तेन युत्तमुत्तवादिना वादीवरेन महाकविना छळभिञ्ञापटिसम्भिदादिप्पभेदगुणपटिमण्डिते उत्तरिमनुस्सधम्मे सुप्पतिट्ठितबुद्धीनं थेरवंसप्पदीपानं थेरानं महाविहारवासीनं वंसालङ्कारभूतेन विपुलविसुद्धबुद्धिना बुद्धघोसोति गरूहि गहितनामधेय्येन थेरेन कता अयं परमत्थजोतिका नाम सुत्तनिपात-अट्ठकथा –

ताव तिट्ठतु लोकस्मिं, लोकनित्थरणेसिनं;

दस्सेन्ती कुलपुत्तानं, नयं पञ्ञाविसुद्धिया.

याव बुद्धोति नामम्पि, सुद्धचित्तस्स तादिनो;

लोकम्हि लोकजेट्ठस्स, पवत्तति महेसिनोति.

सुत्तनिपात-अत्थवण्णना निट्ठिता.