११. कलहविवादसुत्तवण्णना
८६९. कुतो पहूता कलहा विवादाति कलहविवादसुत्तं. का उप्पत्ति? इदम्पि तस्मिंयेव महासमये ‘‘कुतो नु, खो, कलहादयो अट्ठ धम्मा पवत्तन्ती’’ति उप्पन्नचित्तानं एकच्चानं देवतानं ते धम्मे आविकातुं पुरिमनयेनेव निम्मितबुद्धेन अत्तानं पुच्छापेत्वा वुत्तं तत्थ पुच्छाविस्सज्जनक्कमेन ठितत्ता सब्बगाथा पाकटसम्बन्धायेव.
अनुत्तानपदवण्णना पनेतासं एवं वेदितब्बा – कुतोपहूता कलहा विवादाति कलहो च तस्स पुब्बभागो विवादो चाति इमे कुतो जाता. परिदेवसोका सहमच्छरा चाति परिदेवसोका च मच्छरा च कुतोपहूता. मानातिमाना सहपेसुणा चाति माना च अतिमाना च पेसुणा च कुतोपहूता. तेति ते सब्बेपि अट्ठ किलेसधम्मा. तदिङ्घ ब्रूहीति तं मया पुच्छितमत्थं ब्रूहि याचामि तं अहन्ति. याचनत्थो हि इङ्घाति निपातो.
८७०. पियप्पहूताति पियवत्थुतो जाता. युत्ति पनेत्थ निद्देसे (महानि. ९८) वुत्ता एव. मच्छेरयुत्ता कलहा विवादाति इमिना कलहविवादादीनं न केवलं पियवत्थुमेव, मच्छरियम्पि पच्चयं दस्सेति. कलहविवादसीसेन चेत्थ सब्बेपि ते धम्मा वुत्ताति वेदितब्बा. यथा च एतेसं मच्छरियं, तथा पेसुणानञ्च विवादं. तेनाह – ‘‘विवादजातेसु च पेसुणानी’’ति.
८७१. पियासु लोकस्मिं कुतोनिदाना ये चापि लोभा विचरन्ति लोकेति ‘‘पिया पहूता कलहा’’ति ये एत्थ वुत्ता. ते पिया लोकस्मिं कुतोनिदाना, न केवलञ्च पिया, ये चापि खत्तियादयो लोभा विचरन्ति लोभहेतुका लोभेनाभिभूता विचरन्ति, तेसं सो लोभो च कुतोनिदानोति द्वे अत्थे एकाय पुच्छाय पुच्छति. आसा च निट्ठा चाति आसा च तस्सा आसाय समिद्धि च. ये सम्परायाय नरस्स होन्तीति ये नरस्स सम्परायाय होन्ति, परायना होन्तीति वुत्तं होति. एका एवायम्पि पुच्छा.
८७२. छन्दानिदानानीति कामच्छन्दादिछन्दनिदानानि. ये चापि लोभा विचरन्तीति ये चापि खत्तियादयो लोभा विचरन्ति तेसं लोभोपि छन्दनिदानोति द्वेपि अत्थे एकतो विस्सज्जेति. इतोनिदानाति छन्दनिदाना एवाति वुत्तं होति. ‘‘कुतोनिदाना कुतोनिदाना’’ति (सु. नि. २७३) एतेसु च सद्दसिद्धि सूचिलोमसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बा.
८७३. विनिच्छयाति तण्हादिट्ठिविनिच्छया. ये वापि धम्मा समणेन वुत्ताति ये च अञ्ञेपि कोधादीहि सम्पयुत्ता, तथारूपा वा अकुसला धम्मा बुद्धसमणेन वुत्ता, ते कुतोपहूताति.
८७४. तमूपनिस्साय पहोति छन्दोति तं सुखदुक्खवेदनं. तदुभयवत्थुसङ्खातं सातासातं उपनिस्साय संयोगवियोगपत्थनावसेन छन्दो पहोति. एत्तावता ‘‘छन्दो नु लोकस्मिं कुतोनिदानो’’ति अयं पञ्हो विस्सज्जितो होति. रूपेसु दिस्वा विभवं भवञ्चाति रूपेसु वयञ्च उप्पादञ्च दिस्वा. विनिच्छयं कुब्बति जन्तु लोकेति अपायादिके लोके अयं जन्तु भोगाधिगमनत्थं तण्हाविनिच्छयं ‘‘अत्ता मे उप्पन्नो’’तिआदिना नयेन दिट्ठिविनिच्छयञ्च कुरुते. युत्ति पनेत्थ निद्देसे (महानि. १०२) वुत्ता एव. एत्तावता ‘‘विनिच्छया चापि कुतोपहूता’’ति अयं पञ्हो विस्सज्जितो होति.
८७५. एतेपि धम्मा द्वयमेव सन्तेति एतेपि कोधादयो धम्मा सातासातद्वये सन्ते एव पहोन्ति उप्पज्जन्ति. उप्पत्ति च नेसं निद्देसे (महानि. १०३) वुत्तायेव. एत्तावता ततियपञ्होपि विस्सज्जितो होति. इदानि यो एवं विस्सज्जितेसु एतेसु पञ्हेसु कथंकथी भवेय्य, तस्स कथंकथापहानूपायं दस्सेन्तो आह – ‘‘कथंकथी ञाणपथाय सिक्खे’’ति, ञाणदस्सनञाणाधिगमनत्थं तिस्सो सिक्खा सिक्खेय्याति वुत्तं होति. किं कारणं? ञत्वा पवुत्ता समणेन धम्मा. बुद्धसमणेन हि ञत्वाव धम्मा वुत्ता, नत्थि तस्स धम्मेसु अञ्ञाणं. अत्तनो पन ञाणाभावेन ते अजानन्तो न जानेय्य, न देसना दोसेन, तस्मा कथंकथी ञाणपथाय सिक्खे, ञत्वा पवुत्ता समणेन धम्माति.
८७६-७. सातं असातञ्च कुतोनिदानाति एत्थ सातं असातन्ति सुखदुक्खवेदना एव अधिप्पेता. न भवन्ति हेतेति न भवन्ति एते. विभवं भवञ्चापि यमेतमत्थं एतं मे पब्रूहि यतोनिदानन्ति सातासातानं विभवं भवञ्च एतम्पि यं अत्थं. लिङ्गब्यत्तयो एत्थ कतो. इदं पन वुत्तं होति – सातासातानं विभवो भवो चाति यो एस अत्थो, एवं मे पब्रूहि यतोनिदानन्ति. एत्थ च सातासातानं विभवभववत्थुका विभवभवदिट्ठियो एव विभवभवाति अत्थतो वेदितब्बा. तथा हि इमस्स पञ्हस्स विस्सज्जनपक्खे ‘‘भवदिट्ठिपि फस्सनिदाना, विभवदिट्ठिपि फस्सनिदाना’’ति निद्देसे (महानि. १०५) वुत्तं. इतोनिदानन्ति फस्सनिदानं.
८७८. किस्मिं विभूते न फुसन्ति फस्साति किस्मिं वीतिवत्ते चक्खुसम्फस्सादयो पञ्च फस्सा न फुसन्ति.
८७९. नामञ्च रूपञ्च पटिच्चाति सम्पयुत्तकनामं वत्थारम्मणरूपञ्च पटिच्च. रूपे विभूते न फुसन्ति फस्साति रूपे वीतिवत्ते पञ्च फस्सा न फुसन्ति.
८८०. कथं समेतस्साति कथं पटिपन्नस्स. विभोति रूपन्ति रूप विभवति, न भवेय्य वा. सुखं दुखञ्चाति इट्ठानिट्ठं रूपमेव पुच्छति.
८८१. न सञ्ञसञ्ञीति यथा समेतस्स विभोति रूपं, सो पकतिसञ्ञाय सञ्ञीपि न होति. न विसञ्ञसञ्ञीति विसञ्ञायपि विरूपाय सञ्ञाय सञ्ञी न होति उम्मत्तको वा खित्तचित्तो वा. नोपि असञ्ञीति सञ्ञाविरहितोपि न होति निरोधसमापन्नो वा असञ्ञसत्तो वा. न विभूतसञ्ञीति ‘‘सब्बसो रूपसञ्ञान’’न्तिआदिना (ध स. २६५; विभ. ६०२) नयेन समतिक्कन्तसञ्ञीपि न होति अरूपज्झानलाभी. एवं समेतस्स विभोति रूपन्ति एतस्मिं सञ्ञसञ्ञितादिभावे अट्ठत्वा यदेतं वुत्तं ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते…पे… आकासानञ्चायतनसमापत्तिपटिलाभत्थाय चित्तं अभिनीहरती’’ति. एवं समेतस्स अरूपमग्गसमङ्गिनो विभोति रूपं. सञ्ञानिदाना हि पपञ्चसङ्खाति एवं पटिपन्नस्सापि या सञ्ञा, तन्निदाना तण्हादिट्ठिपपञ्चा अप्पहीना एव होन्तीति दस्सेति.
८८२-३. एत्तावतग्गं नु वदन्ति, हेके यक्खस्स सुद्धिं इध पण्डितासे. उदाहु अञ्ञम्पि वदन्तिएत्तोति एत्तावता नु इध पण्डिता समणब्राह्मणा अग्गं सुद्धिं सत्तस्स वदन्ति, उदाहु अञ्ञम्पि एत्तो अरूपसमापत्तितो अधिकं वदन्तीति पुच्छति. एत्तावतग्गम्पि वदन्ति हेकेति एके सस्सतवादा समणब्राह्मणा पण्डितमानिनो एत्तावतापि अग्गं सुद्धिं वदन्ति. तेसं पनेके समयं वदन्तीति तेसंयेव एके उच्छेदवादा समयं उच्छेदं वदन्ति. अनुपादिसेसे कुसला वदानाति अनुपादिसेसे कुसलवादा समाना.
८८४. एते च ञत्वा उपनिस्सिताति एते च दिट्ठिगतिके सस्सतुच्छेददिट्ठियो निस्सिताति ञत्वा. ञत्वा मुनी निस्सये सो विमंसीति निस्सये च ञत्वा सो वीमंसी पण्डितो बुद्धमुनि. ञत्वा विमुत्तोति दुक्खानिच्चादितो धम्मे ञत्वा विमुत्तो. भवाभवाय न समेतीति पुनप्पुनं उपपत्तिया न समागच्छतीति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि. देसनापरियोसाने पुराभेदसुत्ते वुत्तसदिसोयेवाभिसमयो अहोसीति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय कलहविवादसुत्तवण्णना निट्ठिता.