८. सल्लसुत्तवण्णना
५८०. अनिमित्तन्ति सल्लसुत्तं. का उप्पत्ति? भगवतो किर उपट्ठाको एको उपासको, तस्स पुत्तो कालमकासि. सो पुत्तसोकाभिभूतो सत्ताहं निराहारो अहोसि. तं अनुकम्पन्तो भगवा तस्स घरं गन्त्वा सोकविनोदनत्थं इमं सुत्तमभासि.
तत्थ अनिमत्तन्ति किरियाकारनिमित्तविरहितं. यथा हि ‘‘यदाहं अक्खिं वा निखणिस्सामि, भमुकं वा उक्खिपिस्सामि, तेन निमित्तेन तं भण्डं अवहरा’’तिआदीसु किरियाकारनिमित्तमत्थि, न एवं जीविते. न हि सक्का लद्धुं ‘‘यावाहं इदं वा इदं वा करोमि, ताव त्वं जीव, मा मीया’’ति. अनञ्ञातन्ति अतो एव न सक्का एकंसेन अञ्ञातुं ‘‘एत्तकं वा एत्तकं वा कालं इमिना जीवितब्ब’’न्ति गतिया आयुपरियन्तवसेन वा. यथा हि चातुमहाराजिकादीनं परिमितं आयु, न तथा मच्चानं, एवम्पि एकंसेन अनञ्ञातं.
कसिरन्ति अनेकपच्चयपटिबद्धवुत्तिभावतो किच्छं न सुखयापनीयं. तथा हि तं अस्सासपटिबद्धञ्च, पस्सासपटिबद्धञ्च, महाभूतपटिबद्धञ्च, कबळीकाराहारपटिबद्धञ्च, उस्मापटिबद्धञ्च, विञ्ञाणपटिबद्धञ्च. अनस्ससन्तोपि हि न जीवति अपस्ससन्तोपि. चतूसु च धातूसु कट्ठमुखादिआसीविसदट्ठो विय कायो पथवीधातुप्पकोपेन ताव थद्धो होति कलिङ्गरसदिसो. यथाह –
‘‘पत्थद्धो भवती कायो, दट्ठो कट्ठमुखेन वा;
पथवीधातुप्पकोपेन, होति कट्ठमुखेव सो’’ति. (ध. स. अट्ठ. ५८४);
आपोधातुप्पकोपेन पूतिभावं आपज्जित्वा पग्घरितपुब्बमंसलोहितो अट्ठिचम्मावसेसो होति. यथाह –
‘‘पूतिको भवती कायो, दट्ठो पूतिमुखेन वा;
आपोधातुप्पकोपेन, होति पूतिमुखेव सो’’ति. (ध. स. अट्ठ. ५८४);
तेजोधातुप्पकोपेन अङ्गारकासुयं पक्खित्तो विय समन्ता परिडय्हति. यथाह –
‘‘सन्तत्तो भवती कायो, दट्ठो अग्गिमुखेन वा;
तेजोधातुप्पकोपेन, होति अग्गिमुखेव सो’’ति. (ध. स. अट्ठ. ५८४);
वायोधातुप्पकोपेन सञ्छिज्जमानसन्धिबन्धनो पासाणेहि कोट्टेत्वा सञ्चुण्णियमानट्ठिको विय च होति. यथाह –
‘‘सञ्छिन्नो भवती कायो, दट्ठो सत्थमुखेन वा;
वायोधातुप्पकोपेन, होति सत्थमुखेव सो’’ति. (ध. स. अट्ठ. ५८४);
धातुप्पकोपब्यापन्नकायोपि च न जीवति. यदा पन ता धातुयो अञ्ञमञ्ञं पतिट्ठानादिकिच्चं साधेन्तापि समं वहन्ति, तदा जीवितं पवत्तति. एवं महाभूतपटिबद्धञ्च जीवितं. दुब्भिक्खादीसु पन आहारुपच्छेदेन सत्तानं जीवितक्खयो पाकटो एव. एवं कबळीकाराहारपटिबद्धञ्च जीवितं. तथा असितपीतादिपरिपाके कम्मजतेजे खीणे सत्ता जीवितक्खयं पापुणन्तापि पाकटा एव. एवं उस्मापटिबद्धञ्च जीवितं. विञ्ञाणे पन निरुद्धे निरुद्धतो पभुति सत्तानं न होति जीवितन्ति एवम्पि लोके पाकटमेव. एवं विञ्ञाणपटिबद्धञ्च जीवितं. एवं अनेकपच्चयपटिबद्धवुत्तिभावतो कसिरं वेदितब्बं.
परित्तञ्चाति अप्पकं, देवानं जीवितं उपनिधाय तिणग्गे उस्सावबिन्दुसदिसं, चित्तक्खणतो उद्धं अभावेन वा परित्तं. अतिदीघायुकोपि हि सत्तो अतीतेन चित्तेन जीवित्थ न जीवति न जीविस्सति, अनागतेन जीविस्सति न जीवति न जीवित्थ, पच्चुप्पन्नेन जीवति न जीवित्थ न जीविस्सति. वुत्तञ्चेतं –
‘‘जीवितं अत्तभावो च, सुखदुक्खा च केवला;
एकचित्तसमायुत्ता, लहुसो वत्तते खणो.
‘‘चुल्लासीतिसहस्सानि, कप्पा तिट्ठन्ति ये मरू;
नत्वेव तेपि जीवन्ति, द्वीहि चित्तेहि संयुता’’ति. (महानि. १०);
तञ्च दुक्खेन संयुतन्ति तञ्च जीवितं एवं अनिमित्तमनञ्ञातं कसिरं परित्तञ्च समानम्पि सीतुण्हडंसमकसादिसम्फस्सखुप्पिपासासङ्खारदुक्खविपरिणामदुक्खदुक्खदुक्खेहि संयुतं. किं वुत्तं होति? यस्मा ईदिसं मच्चानं जीवितं, तस्मा त्वं याव तं परिक्खयं न गच्छति, ताव धम्मचरियमेव ब्रूहय, मा पुत्तमनुसोचाति.
५८१. अथापि मञ्ञेय्यासि ‘‘सब्बूपकरणेहि पुत्तं अनुरक्खन्तस्सापि मे सो मतो, तेन सोचामी’’ति, एवम्पि मा सोचि. न हि सो उपक्कमो अत्थि, येन जाता न मिय्यरे, न हि सक्का केनचि उपक्कमेन जाता सत्ता मा मरन्तूति रक्खितुन्ति वुत्तं होति. ततो यस्मा सो ‘‘जरं पत्वा नाम, भन्ते, मरणं अनुरूपं, अतिदहरो मे पुत्तो मतो’’ति चिन्तेसि, तस्मा आह ‘‘जरम्पि पत्वा मरणं, एवंधम्मा हि पाणिनो’’ति, जरं पत्वापि अप्पत्वापि मरणं, नत्थि एत्थ नियमोति वुत्तं होति.
५८२. इदानि तमत्थं निदस्सनेन साधेन्तो ‘‘फलानमिव पक्कान’’न्तिआदिमाह. तस्सत्थो – यथा फलानं पक्कानं यस्मा सूरियुग्गमनतो पभुति सूरियातपेन सन्तप्पमाने रुक्खे पथविरसो च आपोरसो च पत्ततो साखं साखतो खन्धं खन्धतो मूलन्ति एवं अनुक्कमेन मूलतो पथविमेव पविसति, ओगमनतो पभुति पन पथवितो मूलं मूलतो खन्धन्ति एवं अनुक्कमेन साखापत्तपल्लवादीनि पुन आरोहति, एवं आरोहन्तो च परिपाकगते फले वण्टमूलं न पविसति. अथ सूरियातपेन तप्पमाने वण्टमूले परिळाहो उप्पज्जति. तेन तानि फलानि पातो पातो निच्चकालं पतन्ति, नेसं पातो पतनतो भयं होति, पतना भयं होतीति अत्थो. एवं जातानं मच्चानं निच्चं मरणतो भयं. पक्कफलसदिसा हि सत्ताति.
५८३-६. किञ्च भिय्यो ‘‘यथापि कुम्भकारस्स…पे… जीवित’’न्ति. तस्मा ‘‘दहरा च…पे… परायणा’’ति एवं गण्ह, एवञ्च गहेत्वा ‘‘तेसं मच्चु…पे… ञाती वा पन ञातके’’ति एवम्पि गण्ह. यस्मा च न पिता तायते पुत्तं, ञाती वा पन ञातके, तस्मा पेक्खतंयेव…पे… नीयति.
तत्थ अयं योजना – पस्समानानंयेव ञातीनं ‘‘अम्म, ताता’’तिआदिना नयेन पुथु अनेकप्पकारकं लालपतंयेव मच्चानं एकमेको मच्चो यथा गो वज्झो एवं नीयति, एवं पस्स, उपासक, याव अताणो लोकोति.
५८७. तत्थ ये बुद्धपच्चेकबुद्धादयो धितिसम्पन्ना, ते ‘‘एवमब्भाहतो लोको मच्चुना च जराय च, सो न सक्का केनचि परित्ताणं कातु’’न्ति यस्मा जानन्ति, तस्मा धीरा न सोचन्ति विदित्वा लोकपरियायं. इमं लोकसभावं ञत्वा न सोचन्तीति वुत्तं होति.
५८८. त्वं पन यस्स मग्गं…पे… परिदेवसि. किं वुत्तं होति? यस्स मातुकुच्छिं आगतस्स आगतमग्गं वा इतो चवित्वा अञ्ञत्थ गतस्स गतमग्गं वा न जानासि, तस्स इमे उभो अन्ते असम्पस्सं निरत्थं परिदेवसि. धीरा पन ते पस्सन्ता विदित्वा लोकपरियायं न सोचन्तीति.
५८९. इदानि ‘‘निरत्थं परिदेवसी’’ति एत्थ वुत्तपरिदेवनाय निरत्थकभावं साधेन्तो ‘‘परिदेवयमानो चे’’तिआदिमाह. तत्थ उदब्बहेति उब्बहेय्य धारेय्य, अत्तनि सञ्जनेय्याति अत्थो. सम्मूळ्हो हिंसमत्तानन्ति सम्मूळ्हो हुत्वा अत्तानं बाधेन्तो. कयिरा चे नं विचक्खणोति यदि तादिसो कञ्चि अत्थं उदब्बहे, विचक्खणोपि नं परिदेवं करेय्य.
५९०. न हि रुण्णेनाति एत्थायं योजना – न पन कोचि रुण्णेन वा सोकेन वा चेतसो सन्तिं पप्पोति, अपिच खो पन रोदतो सोचतो च भिय्यो अस्स उप्पज्जते दुक्खं, सरीरञ्च दुब्बण्णियादीहि उपहञ्ञतीति.
५९१. न तेन पेताति तेन परिदेवनेन कालकता न पालेन्ति न यापेन्ति, न तं तेसं उपकाराय होति. तस्मा निरत्था परिदेवनाति.
५९२. न केवलञ्च निरत्था, अनत्थम्पि आवहति. कस्मा? यस्मा सोकमप्पजहं …पे… वसमन्वगू. तत्थ अनुत्थुनन्तोति अनुसोचन्तो. वसमन्वगूति वसं गतो.
५९३. एवम्पि निरत्थकत्तं अनत्थावहत्तञ्च सोकस्स दस्सेत्वा इदानि सोकविनयत्थं ओवदन्तो ‘‘अञ्ञेपि पस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ गमिनेति गमिके, परलोकगमनसज्जे ठितेति वुत्तं होति. फन्दन्तेविध पाणिनोति मरणभयेन फन्दमानेयेव इध सत्ते.
५९४. येन येनाति येनाकारेन मञ्ञन्ति ‘‘दीघायुको भविस्सति, अरोगो भविस्सती’’ति. ततो तं अञ्ञथायेव होति, सो एवं मञ्ञितो मरतिपि, रोगीपि होति. एतादिसो अयं विनाभावो मञ्ञितप्पच्चनीकेन होति, पस्स, उपासक, लोकसभावन्ति एवमेत्थ अधिप्पाययोजना वेदितब्बा.
५९६. अरहतो सुत्वाति इमं एवरूपं अरहतो धम्मदेसनं सुत्वा. नेसो लब्भा मया इतीति सो पेतो ‘‘इदानि मया पुन जीवतू’’ति न लब्भा इति परिजानन्तो, विनेय्य परिदेवितन्ति वुत्तं होति.
५९७. किञ्च भिय्यो – ‘‘यथा सरणमादित्तं…पे… धंसये’’ति. तत्थ धीरो धितिसम्पदाय, सपञ्ञो साभाविकपञ्ञाय, पण्डितो बाहुसच्चपञ्ञाय, कुसलो चिन्तकजातिकताय वेदितब्बो. चिन्तामयसुतमयभावनामयपञ्ञाहि वा योजेतब्बं.
५९८-९. न केवलञ्च सोकमेव, परिदेवं…पे… सल्लमत्तनो. तत्थ पजप्पन्ति तण्हं. दोमनस्सन्ति चेतसिकदुक्खं. अब्बहेति उद्धरे. सल्लन्ति एतमेव तिप्पकारं दुन्नीहरणट्ठेन अन्तोविज्झनट्ठेन च सल्लं. पुब्बे वुत्तं सत्तविधं रागादिसल्लं वा. एतस्मिञ्हि अब्बूळ्हे सल्ले अब्बूळ्हसल्लो…पे… निब्बुतोति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि. तत्थ असितोति तण्हादिट्ठीहि अनिस्सितो. पप्पुय्याति पापुणित्वा. सेसं इध इतो पुब्बे वुत्तत्ता उत्तानत्थमेव, तस्मा न वण्णितं.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय सल्लसुत्तवण्णना निट्ठिता.