१. पब्बज्जासुत्तवण्णना

४०८. पब्बज्जं कित्तयिस्सामीति पब्बज्जासुत्तं. का उप्पत्ति? भगवति किर सावत्थियं विहरन्ते आयस्मतो आनन्दस्स परिवितक्को उदपादि – ‘‘सारिपुत्तादीनं महासावकानं पब्बज्जा कित्तिता, तं भिक्खू च उपासका च जानन्ति. भगवतो पन अकित्तिता, यंनूनाहं कित्तेय्य’’न्ति. सो जेतवनविहारे आसने निसीदित्वा चित्तबीजनिं गहेत्वा भिक्खूनं भगवतो पब्बज्जं कित्तेन्तो इमं सुत्तमभासि.

तत्थ यस्मा पब्बज्जं कित्तेन्तेन यथा पब्बजि, तं कित्तेतब्बं. यथा च पब्बजि, तं कित्तेन्तेन यथा वीमंसमानो पब्बज्जं रोचेसि, तं कित्तेतब्बं. तस्मा ‘‘पब्बज्जं कित्तयिस्सामी’’ति वत्वा ‘‘यथा पब्बजी’’तिआदिमाह. चक्खुमाति पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा चक्खुसम्पन्नोति अत्थो. सेसमादिगाथाय उत्तानमेव.

४०९. इदानि ‘‘यथा वीमंसमानो’’ति तमत्थं पकासेन्तो आह ‘‘सम्बाधोय’’न्ति. तत्थ सम्बाधोति पुत्तदारादिसम्पीळनेन किलेससम्पीळनेन च कुसलकिरियाय ओकासरहितो. रजस्सायतनन्ति कम्बोजादयो विय अस्सादीनं, रागादिरजस्स उप्पत्तिदेसो. अब्भोकासोति वुत्तसम्बाधपटिपक्खभावेन आकासो विय विवटा. इति दिस्वान पब्बजीति इति घरावासपब्बज्जासु ब्याधिजरामरणेहि सुट्ठुतरं चोदियमानहदयो आदीनवमानिसंसञ्च वीमंसित्वा, महाभिनिक्खमनं निक्खमित्वा, अनोमानदीतीरे खग्गेन केसे छिन्दित्वा, तावदेव च द्वङ्गुलमत्तसण्ठितसमणसारुप्पकेसमस्सु हुत्वा घटिकारेन ब्रह्मुना उपनीते अट्ठ परिक्खारे गहेत्वा ‘‘एवं निवासेतब्बं पारुपितब्ब’’न्ति केनचि अननुसिट्ठो अनेकजातिसहस्सपवत्तितेन अत्तनो पब्बज्जाचिण्णेनेव सिक्खापियमानो पब्बजि. एकं कासावं निवासेत्वा एकं उत्तरासङ्गं करित्वा एकं चीवरं खन्धे करित्वा मत्तिकापत्तं अंसे आलग्गेत्वा पब्बजितवेसं अधिट्ठासीति वुत्तं होति. सेसमेत्थ उत्तानमेव.

४१०. एवं भगवतो पब्बज्जं कित्तेत्वा ततो परं पब्बजितपटिपत्तिं अनोमानदीतीरं हित्वा पधानाय गमनञ्च पकासेतुं ‘‘पब्बजित्वान कायेना’’तिआदिं सब्बमभासि. तत्थ कायेन पापकम्मं विवज्जयीति तिविधं कायदुच्चरितं वज्जेसि. वचीदुच्चरितन्ति चतुब्बिधं वचीदुच्चरितं. आजीवं परिसोधयीति मिच्छाजीवं हित्वा सम्माजीवमेव पवत्तयि.

४११. एवं आजीवट्ठमकसीलं सोधेत्वा अनोमानदीतीरतो तिंसयोजनप्पमाणं सत्ताहेन अगमा राजगहं बुद्धो. तत्थ किञ्चापि यदा राजगहं अगमासि, तदा बुद्धो न होति, तथापि बुद्धस्स पुब्बचरियाति कत्वा एवं वत्तुं लब्भति – ‘‘इध राजा जातो, इध रज्जं अग्गहेसी’’तिआदि लोकियवोहारवचनं विय. मगधानन्ति मगधानं जनपदस्स नगरन्ति वुत्तं होति. गिरिब्बजन्ति इदम्पि तस्स नामं. तञ्हि पण्डवगिज्झकूटवेभारइसिगिलिवेपुल्लनामकानं पञ्चन्नं गिरीनं मज्झे वजो विय ठितं, तस्मा ‘‘गिरिब्बज’’न्ति वुच्चति. पिण्डाय अभिहारेसीति भिक्खत्थाय तस्मिं नगरे चरि. सो किर नगरद्वारे ठत्वा चिन्तेसि – ‘‘सचाहं रञ्ञो बिम्बिसारस्स अत्तनो आगमनं निवेदेय्यं, ‘सुद्धोदनस्स पुत्तो सिद्धत्थो नाम कुमारो आगतो’ति बहुम्पि मे पच्चयं अभिहरेय्य. न खो पन मे तं पतिरूपं पब्बजितस्स आरोचेत्वा पच्चयगहणं, हन्दाहं पिण्डाय चरामी’’ति देवदत्तियं पंसुकूलचीवरं पारुपित्वा मत्तिकापत्तं गहेत्वा पाचीनद्वारेन नगरं पविसित्वा अनुघरं पिण्डाय अचरि. तेनाह आयस्मा आनन्दो – ‘‘पिण्डाय अभिहारेसी’’ति. आकिण्णवरलक्खणोति सरीरे आकिरित्वा विय ठपितवरलक्खणो विपुलवरलक्खणो वा. विपुलम्पि हि ‘‘आकिण्ण’’न्ति वुच्चति. यथाह – ‘‘आकिण्णलुद्दो पुरिसो, धातिचेलंव मक्खितो’’ति (जा. १.६.११८; १.९.१०६). विपुललुद्दोति अत्थो.

४१२. तमद्दसाति ततो किर पुरिमानि सत्त दिवसानि नगरे नक्खत्तं घोसितं अहोसि. तं दिवसं पन ‘‘नक्खत्तं वीतिवत्तं, कम्मन्ता पयोजेतब्बा’’ति भेरि चरि. अथ महाजनो राजङ्गणे सन्निपति. राजापि ‘‘कम्मन्तं संविदहिस्सामी’’ति सीहपञ्जरं विवरित्वा बलकायं पस्सन्तो तं पिण्डाय अभिहारेन्तं महासत्तं अद्दस. तेनाह आयस्मा आनन्दो – ‘‘तमद्दसा बिम्बिसारो, पासादस्मिं पतिट्ठितो’’ति. इममत्थं अभासथाति इमं अत्थं अमच्चानं अभासि.

४१३. इदानि तं तेसं अमच्चानं भासितमत्थं दस्सेन्तो आह – ‘‘इमं भोन्तो’’ति. तत्थ इमन्ति सो राजा बोधिसत्तं दस्सेति, भोन्तोति अमच्चे आलपति. निसामेथाति पस्सथ. अभिरूपोति दस्सनीयङ्गपच्चङ्गो. ब्रह्माति आरोहपरिणाहसम्पन्नो. सुचीति परिसुद्धछविवण्णो. चरणेनाति गमनेन.

४१४-५. नीचकुलामिवाति नीचकुला इव पब्बजितो न होतीति अत्थो. मकारो पदसन्धिकरो. कुहिं भिक्खु गमिस्सतीति अयं भिक्खु कुहिं गमिस्सति, अज्ज कत्थ वसिस्सतीति जानितुं राजदूता सीघं गच्छन्तु. दस्सनकामा हि मयं अस्साति इमिना अधिप्पायेन आह. गुत्तद्वारो ओक्खित्तचक्खुताय, सुसंवुतो सतिया. गुत्तद्वारो वा सतिया, सुसंवुतो पासादिकेन सङ्घाटिचीवरधारणेन.

४१६. खिप्पं पत्तं अपूरेसीति सम्पजानत्ता पतिस्सतत्ता च अधिकं अगण्हन्तो ‘‘अलं एत्तावता’’ति अज्झासयपूरणेन खिप्पं पत्तं अपूरेसि. मुनीति मोनत्थाय पटिपन्नत्ता अप्पत्तमुनिभावोपि मुनिइच्चेव वुत्तो, लोकवोहारेन वा. लोकिया हि अमोनसम्पत्तम्पि पब्बजितं ‘‘मुनी’’ति भणन्ति. पण्डवं अभिहारेसीति तं पब्बतं अभिरुहि. सो किर मनुस्से पुच्छि ‘‘इमस्मिं नगरे पब्बजिता कत्थ वसन्ती’’ति. अथस्स ते ‘‘पण्डवस्स उपरि पुरत्थाभिमुखपब्भारे’’ति आरोचेसुं. तस्मा तमेव पण्डवं अभिहारेसि ‘‘एत्थ वासो भविस्सती’’ति एवं चिन्तेत्वा.

४१९-२३. ब्यग्घुसभोव सीहोव गिरिगब्भरेति गिरिगुहायं ब्यग्घो विय उसभो विय सीहो विय च निसिन्नोति अत्थो. एते हि तयो सेट्ठा विगतभयभेरवा गिरिगब्भरे निसीदन्ति, तस्मा एवं उपमं अकासि. भद्दयानेनाति हत्थिअस्सरथसिविकादिना उत्तमयानेन. सयानभूमिं यायित्वाति यावतिका भूमि हत्थिअस्सादिना यानेन सक्का गन्तुं, तं गन्त्वा. आसज्जाति पत्वा, समीपमस्स गन्त्वाति अत्थो. उपाविसीति निसीदि. युवाति योब्बनसम्पन्नो. दहरोति जातिया तरुणो. पठमुप्पत्तिको सुसूति तदुभयविसेसनमेव. युवा सुसूति अतियोब्बनो. पठमुप्पत्तिकोति पठमेनेव योब्बनवेसेन उट्ठितो. दहरो चासीति सति च दहरत्ते सुसु बालको विय खायसीति.

४२४-५. अनीकग्गन्ति बलकायं सेनामुखं. ददामि भोगे भुञ्जस्सूति एत्थ ‘‘अहं ते अङ्गमगधेसु याविच्छसि, ताव ददामि भोगे. तं त्वं सोभयन्तो अनीकग्गं नागसङ्घपुरक्खतो भुञ्जस्सू’’ति एवं सम्बन्धो वेदितब्बो. उजुं जनपदो राजाति ‘‘ददामि भोगे भुञ्जस्सु, जातिं अक्खाहि पुच्छितो’’ति एवं किर वुत्तो महापुरिसो चिन्तेसि – ‘‘सचे अहं रज्जेन अत्थिको अस्सं, चातुमहाराजिकादयोपि मं अत्तनो अत्तनो रज्जेन निमन्तेय्युं, गेहे ठितो एव वा चक्कवत्तिरज्जं कारेय्यं. अयं पन राजा अजानन्तो एवमाह – ‘हन्दाहं, तं जानापेमी’’’ति बाहं उच्चारेत्वा अत्तनो आगतदिसाभागं निद्दिसन्तो ‘‘उजुं जनपदो राजा’’तिआदिमाह. तत्थ हिमवन्तस्स पस्सतोति भणन्तो सस्ससम्पत्तिवेकल्लाभावं दस्सेति. हिमवन्तञ्हि निस्साय पासाणविवरसम्भवा महासालापि पञ्चहि वुद्धीहि वड्ढन्ति, किमङ्गं पन खेत्ते वुत्तानि सस्सानि. धनवीरियेन सम्पन्नोति भणन्तो सत्तहि रतनेहि अवेकल्लत्तं, परराजूहि अतक्कनीयं वीरपुरिसाधिट्ठितभावञ्चस्स दस्सेति. कोसलेसु निकेतिनोति भणन्तो नवकराजभावं पटिक्खिपति. नवकराजा हि निकेतीति न वुच्चति. यस्स पन आदिकालतो पभुति अन्वयवसेन सो एव जनपदो निवासो, सो निकेतीति वुच्चति. तथारूपो च राजा सुद्धोदनो, यं सन्धायाह ‘‘कोसलेसु निकेतिनो’’ति. तेन अन्वयागतम्पि भोगसम्पत्तिं दीपेति.

४२६. एत्तावता अत्तनो भोगसम्पत्तिं दीपेत्वा ‘‘आदिच्चा नाम गोत्तेन, साकिया नाम जातिया’’ति इमिना जातिसम्पत्तिञ्च आचिक्खित्वा यं वुत्तं रञ्ञा ‘‘ददामि भोगे भुञ्जस्सू’’ति, तं पटिक्खिपन्तो आह – ‘‘तम्हा कुला पब्बजितोम्हि, न कामे अभिपत्थय’’न्ति. यदि हि अहं कामे अभिपत्थयेय्यं, न ईदिसं धनवीरियसम्पन्नं द्वासीतिसहस्सवीरपुरिससमाकुलं कुलं छड्डेत्वा पब्बजेय्यन्ति अयं किरेत्थ अधिप्पायो.

४२७. एवं रञ्ञो वचनं पटिक्खिपित्वा ततो परं अत्तनो पब्बज्जाहेतुं दस्सेन्तो आह – ‘‘कामेस्वादीनवं दिस्वा, नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो’’ति. एतं ‘‘पब्बजितोम्ही’’ति इमिना सम्बन्धितब्बं. तत्थ दट्ठूति दिस्वा. सेसमेत्थ इतो पुरिमगाथासु च यं यं न विचारितं, तं तं सब्बं उत्तानत्थत्ता एव न विचारितन्ति वेदितब्बं. एवं अत्तनो पब्बज्जाहेतुं वत्वा पधानत्थाय गन्तुकामो राजानं आमन्तेन्तो आह – ‘‘पधानाय गमिस्सामि, एत्थ मे रञ्जती मनो’’ति. तस्सत्थो – यस्माहं, महाराज, नेक्खम्मं दट्ठु खेमतो पब्बजितो, तस्मा तं परमत्थनेक्खम्मं निब्बानामतं सब्बधम्मानं अग्गट्ठेन पधानं पत्थेन्तो पधानत्थाय गमिस्सामि, एत्थ मे पधाने रञ्जति मनो, न कामेसूति. एवं वुत्ते किर राजा बोधिसत्तं आह – ‘‘पुब्बेव मेतं, भन्ते, सुतं ‘सुद्धोदनरञ्ञो किर पुत्तो सिद्धत्थकुमारो चत्तारि पुब्बनिमित्तानि दिस्वा पब्बजित्वा बुद्धो भविस्सती’ति, सोहं, भन्ते, तुम्हाकं अधिमुत्तिं दिस्वा एवंपसन्नो ‘अद्धा बुद्धत्तं पापुणिस्सथा’ति. साधु, भन्ते, बुद्धत्तं पत्वा पठमं मम विजितं ओक्कमेय्याथा’’ति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय पब्बज्जासुत्तवण्णना निट्ठिता.