१२. निग्रोधकप्पसुत्त-(वङ्गीससुत्त)-वण्णना

एवं मे सुतन्ति निग्रोधकप्पसुत्तं, ‘‘वङ्गीससुत्त’’न्तिपि वुच्चति. का उप्पत्ति? अयमेव यास्स निदाने वुत्ता. तत्थ एवं मेतिआदीनि वुत्तत्थानेव, यतो तानि अञ्ञानि च तथाविधानि छड्डेत्वा अवुत्तनयमेव वण्णयिस्साम. अग्गाळवे चेतियेति आळवियं अग्गचेतिये. अनुप्पन्ने हि भगवति अग्गाळवगोतमकादीनि अनेकानि चेतियानि अहेसुं यक्खनागादीनं भवनानि. तानि उप्पन्ने भगवति मनुस्सा विनासेत्वा विहारे अकंसु, तेनेव च नामेन वोहरिंसु. ततो अग्गाळवचेतियसङ्खाते विहारे विहरतीति वुत्तं होति. आयस्मतो वङ्गीसस्साति एत्थ आयस्माति पियवचनं, वङ्गीसोति तस्स थेरस्स नामं. सो जातितो पभुति एवं वेदितब्बो – सो किर परिब्बाजकस्स पुत्तो परिब्बाजिकाय कुच्छिम्हि जातो अञ्ञतरं विज्जं जानाति, यस्सानुभावेन छवसीसं आकोटेत्वा सत्तानं गतिं जानाति. मनुस्सापि सुदं अत्तनो ञातीनं कालकतानं सुसानतो सीसानि आनेत्वा तं तेसं गतिं पुच्छन्ति. सो ‘‘असुकनिरये निब्बत्तो, असुकमनुस्सलोके’’ति वदति. ते तेन विम्हिता तस्स बहुं धनं देन्ति. एवं सो सकलजम्बुदीपे पाकटो अहोसि.

सो सतसहस्सकप्पं पूरितपारमी अभिनीहारसम्पन्नो पञ्चहि पुरिससहस्सेहि परिवुतो गामनिगमजनपदराजधानीसु विचरन्तो सावत्थिं अनुप्पत्तो. तेन च समयेन भगवा सावत्थियं विहरति, सावत्थिवासिनो पुरेभत्तं दानं दत्वा पच्छाभत्तं सुनिवत्था सुपारुता पुप्फगन्धादीनि गहेत्वा धम्मस्सवनत्थाय जेतवनं गच्छन्ति. सो ते दिस्वा ‘‘महाजनकायो कुहिं गच्छती’’ति पुच्छि. अथस्स ते आचिक्खिंसु – ‘‘बुद्धो लोके उप्पन्नो, सो बहुजनहिताय धम्मं देसेति, तत्थ गच्छामा’’ति. सोपि तेहि सद्धिं सपरिवारो गन्त्वा भगवता सद्धिं सम्मोदित्वा एकमन्तं निसीदि. अथ नं भगवा आमन्तेसि – ‘‘किं, वङ्गीस, जानासि किर तादिसं विज्जं, याय सत्तानं छवसीसानि आकोटेत्वा गतिं पवेदेसी’’ति? ‘‘एवं, भो गोतम, जानामी’’ति. भगवा निरये निब्बत्तस्स सीसं आहरापेत्वा दस्सेसि, सो नखेन आकोटेत्वा ‘‘निरये निब्बत्तस्स सीसं भो गोतमा’’ति आह. एवं सब्बगतिनिब्बत्तानं सीसानि दस्सेसि, सोपि तथेव ञत्वा आरोचेसि. अथस्स भगवा खीणासवसीसं दस्सेसि, सो पुनप्पुनं आकोटेत्वा न अञ्ञासि. ततो भगवा ‘‘अविसयो ते एत्थ वङ्गीस, ममेवेसो विसयो, खीणासवसीस’’न्ति वत्वा इमं गाथमभासि –

‘‘गती मिगानं पवनं, आकासो पक्खिनं गति;

विभवो गति धम्मानं, निब्बानं अरहतो गती’’ति. (परि. ३३९);

वङ्गीसो गाथं सुत्वा ‘‘इमं मे, भो गोतम, विज्जं देही’’ति आह. भगवा ‘‘नायं विज्जा अपब्बजितानं सम्पज्जती’’ति आह. सो ‘‘पब्बाजेत्वा वा मं, भो गोतम, यं वा इच्छसि, तं कत्वा इमं विज्जं देही’’ति आह. तदा च भगवतो निग्रोधकप्पत्थेरो समीपे होति, तं भगवा आणापेसि – ‘‘तेन हि, निग्रोधकप्प, इमं पब्बाजेही’’ति. सो तं पब्बाजेत्वा तचपञ्चककम्मट्ठानं आचिक्खि. वङ्गीसो अनुपुब्बेन पटिसम्भिदाप्पत्तो अरहा अहोसि. एतदग्गे च भगवता निद्दिट्ठो ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं पटिभानवन्तानं यदिदं वङ्गीसो’’ति (अ. नि. १.२१२).

एवं समुदागतस्स आयस्मतो वङ्गीसस्स उपज्झायो वज्जावज्जादिउपनिज्झायनेन एवं लद्धवोहारो निग्रोधकप्पो नाम थेरो. कप्पोति तस्स थेरस्स नामं, निग्रोधमूले पन अरहत्तं अधिगतत्ता ‘‘निग्रोधकप्पो’’ति भगवता वुत्तो. ततो नं भिक्खूपि एवं वोहरन्ति. सासने थिरभावं पत्तोति थेरो. अग्गाळवे चेतिये अचिरपरिनिब्बुतो होतीति तस्मिं चेतिये अचिरपरिनिब्बुतो होति. रहोगतस्स पटिसल्लीनस्साति गणम्हा वूपकट्ठत्ता रहोगतस्स कायेन, पटिसल्लीनस्स चित्तेन तेहि तेहि विसयेहि पटिनिवत्तित्वा सल्लीनस्स. एवं चेतसो परिवितक्को उदपादीति इमिना आकारेन वितक्को उप्पज्जि. कस्मा पन उदपादीति. असम्मुखत्ता दिट्ठासेवनत्ता च. अयञ्हि तस्स परिनिब्बानकाले न सम्मुखा अहोसि, दिट्ठपुब्बञ्चानेन अस्स हत्थकुक्कुच्चादिपुब्बासेवनं, तादिसञ्च अखीणासवानम्पि होति खीणासवानम्पि पुब्बपरिचयेन.

तथा हि पिण्डोलभारद्वाजो पच्छाभत्तं दिवाविहारत्थाय उदेनस्स उय्यानमेव गच्छति पुब्बे राजा हुत्वा तत्थ परिचारेसीति इमिना पुब्बपरिचयेन, गवम्पतित्थेरो तावतिंसभवने सुञ्ञं देवविमानं गच्छति देवपुत्तो हुत्वा तत्थ परिचारेसीति इमिना पुब्बपरिचयेन. पिलिन्दवच्छो भिक्खू वसलवादेन समुदाचरति अब्बोकिण्णानि पञ्च जातिसतानि ब्राह्मणो हुत्वा तथा अभासीति इमिना पुब्बपरिचयेन. तस्मा असम्मुखत्ता दिट्ठासेवनत्ता चस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि ‘‘परिनिब्बुतो नु खो मे उपज्झायो, उदाहु नो परिनिब्बुतो’’ति. ततो परं उत्तानत्थमेव. एकंसं चीवरं कत्वाति एत्थ पन पुन सण्ठापनेन एवं वुत्तं. एकंसन्ति च वामंसं पारुपित्वा ठितस्सेतं अधिवचनं. यतो यथा वामंसं पारुपित्वा ठितं होति, तथा चीवरं कत्वाति एवमस्सत्थो वेदितब्बो. सेसं पाकटमेव.

३४६. अनोमपञ्ञन्ति ओमं वुच्चति परित्तं लामकं, न ओमपञ्ञं, अनोमपञ्ञं, महापञ्ञन्ति अत्थो. दिट्ठेव धम्मेति पच्चक्खमेव, इमस्मिंयेव अत्तभावेति वा अत्थो. विचिकिच्छानन्ति एवरूपानं परिवितक्कानं. ञातोति पाकटो. यसस्सीति लाभपरिवारसम्पन्नो अभिनिब्बुतत्तोति गुत्तचित्तो अपरिडय्हमानचित्तो वा.

३४७. तया कतन्ति निग्रोधमूले निसिन्नत्ता ‘‘निग्रोधकप्पो’’ति वदता तया कतन्ति यथा अत्तना उपलक्खेति, तथा भणति. भगवा पन न निसिन्नत्ता एव तं तथा आलपि, अपिच खो तत्थ अरहत्तं पत्तत्ता. ब्राह्मणस्साति जातिं सन्धाय भणति. सो किर ब्राह्मणमहासालकुला पब्बजितो. नमस्सं अचरीति नमस्समानो विहासि. मुत्यपेक्खोति निब्बानसङ्खातं विमुत्तिं अपेक्खमानो, निब्बानं पत्थेन्तोति वुत्तं होति. दळ्हधम्मदस्सीति भगवन्तं आलपति. दळ्हधम्मो हि निब्बानं अभिज्जनट्ठेन, तञ्च भगवा दस्सेति. तस्मा तं ‘‘दळ्हधम्मदस्सी’’ति आह.

३४८. सक्यातिपि भगवन्तमेव कुलनामेन आलपति. मयम्पि सब्बेति निरवसेसपरिसं सङ्गण्हित्वा अत्तानं दस्सेन्तो भणति. समन्तचक्खूतिपि भगवन्तमेव सब्बञ्ञुतञ्ञाणेन आलपति. समवट्ठिताति सम्मा अवट्ठिता आभोगं कत्वा ठिता. नोति अम्हाकं. सवनायाति इमस्स पञ्हस्स वेय्याकरणस्सवनत्थाय. सोताति सोतिन्द्रियानि. तुवं नो सत्था त्वमनुत्तरोसीति थुतिवचनमत्तमेवेतं.

३४९. छिन्देव नो विचिकिच्छन्ति अकुसलविचिकिच्छाय निब्बिचिकिच्छो सो, विचिकिच्छापतिरूपकं पन तं परिवितक्कं सन्धायेवमाह. ब्रूहि मेतन्ति ब्रूहि मे एतं, यं मया याचितोसि ‘‘तं सावकं सक्य, मयम्पि सब्बे अञ्ञातुमिच्छामा’’ति, ब्रूवन्तो च तं ब्राह्मणं परिनिब्बुतं वेदय भूरिपञ्ञ मज्झेव नो भास, परिनिब्बुतं ञत्वा महापञ्ञं भगवा मज्झेव अम्हाकं सब्बेसं भास, यथा सब्बेव मयं जानेय्याम. सक्कोव देवान सहस्सनेत्तोति इदं पन थुतिवचनमेव. अपिचस्स अयं अधिप्पायो – यथा सक्को सहस्सनेत्तो देवानं मज्झे तेहि सक्कच्चं सम्पटिच्छितवचनो भासति, एवं अम्हाकं मज्झे अम्हेहि सम्पटिच्छितवचनो भासाति.

३५०. ये केचीति इमम्पि गाथं भगवन्तं थुनन्तोयेव वत्तुकामतं जनेतुं भणति. तस्सत्थो ये केचि अभिज्झादयो गन्था तेसं अप्पहाने मोहविचिकिच्छानं पहानाभावतो ‘‘मोहमग्गा’’ति च ‘‘अञ्ञाणपक्खा’’ति च ‘‘विचिकिच्छट्ठाना’’ति च वुच्चन्ति. सब्बे ते तथागतं पत्वा तथागतस्स देसनाबलेन विद्धंसिता न भवन्ति नस्सन्ति. किं कारणं? चक्खुञ्हि एतं परमं नरानं, यस्मा तथागतो सब्बगन्थविधमनपञ्ञाचक्खुजननतो नरानं परमं चक्खुन्ति वुत्तं होति.

३५१. नो चे हि जातूति इमम्पि गाथं थुनन्तोयेव वत्तुकामतं जनेन्तोव भणति. तत्थ जातूति एकंसवचनं. पुरिसोति भगवन्तं सन्धायाह. जोतिमन्तोति पञ्ञाजोतिसमन्नागता सारिपुत्तादयो. इदं वुत्तं होति – यदि भगवा यथा पुरत्थिमादिभेदो वातो अब्भघनं विहनति, एवं देसनावेगेन किलेसे न विहनेय्य. तथा यथा अब्भघनेन निवुतो लोको तमोव होति एकन्धकारो, एवं अञ्ञाणनिवुतोपि तमोवस्स. येपि इमे दानि जोतिमन्तो खायन्ति सारिपुत्तादयो, तेपि नरा न तपेय्युन्ति.

३५२. धीरा चाति इमम्पि गाथं पुरिमनयेनेव भणति. तस्सत्थो धीरा च पण्डिता पुरिसा पज्जोतकरा भवन्ति, पञ्ञापज्जोतं उप्पादेन्ति. तस्मा अहं तं वीर पधानवीरियसमन्नागतो भगवा तथेव मञ्ञे धीरोति च पज्जोतकरोत्वेव च मञ्ञामि. मयञ्हि विपस्सिनं सब्बधम्मे यथाभूतं पस्सन्तं भगवन्तं जानन्ता एव उपागमुम्हा, तस्मा परिसासु नो आविकरोहि कप्पं, निग्रोधकप्पं आचिक्ख पकासेहीति.

३५३. खिप्पन्ति इमम्पि गाथं पुरिमनयेनेव भणति. तस्सत्थो खिप्पं गिरं एरय लहुं अचिरायमानो वचनं भास, वग्गुं मनोरमं भगवा. यथा सुवण्णहंसो गोचरपटिक्कन्तो जातस्सरवनसण्डं दिस्वा गीवं पग्गय्ह उच्चारेत्वा रत्ततुण्डेन सणिकं अतरमानो वग्गुं गिरं निकूजति निच्छारेति, एवमेव त्वम्पि सणिकं निकूज, इमिना महापुरिसलक्खणञ्ञतरेन बिन्दुस्सरेन सुविकप्पितेन सुट्ठुविकप्पितेन अभिसङ्खतेन. एते मयं सब्बेव उजुगता अविक्खित्तमानसा हुत्वा तव निकूजितं सुणोमाति.

३५४. पहीनजातिमरणन्ति इमम्पि गाथं पुरिमनयेनेव भणति. तत्थ न सेसेतीति असेसो, तं असेसं. सोतापन्नादयो विय किञ्चि असेसेत्वा पहीनजातिमरणन्ति वुत्तं होति. निग्गय्हाति सुट्ठु याचित्वा निबन्धित्वा. धोनन्ति धुतसब्बपापं. वदेस्सामीति कथापेस्सामि धम्मं. न कामकारो हि पुथुज्जनानन्ति पुथुज्जनानमेव हि कामकारो नत्थि, यं पत्थेन्ति ञातुं वा वत्तुं वा, तं न सक्कोन्ति. सङ्खेय्यकारो च तथागतानन्ति तथागतानं पन वीमंसकारो पञ्ञापुब्बङ्गमा किरिया. ते यं पत्थेन्ति ञातुं वा वत्तुं वा, तं सक्कोन्तीति अधिप्पायो.

३५५. इदानि तं सङ्खेय्यकारं पकासेन्तो ‘‘सम्पन्नवेय्याकरण’’न्ति गाथमाह. तस्सत्थो – तथा हि तव भगवा इदं समुज्जुपञ्ञस्स तत्थ तत्थ समुग्गहीतं वुत्तं पवत्तितं सम्पन्नवेय्याकरणं, ‘‘सन्ततिमहामत्तो सत्ततालमत्तं अब्भुग्गन्त्वा परिनिब्बायिस्सति, सुप्पबुद्धो सक्को सत्तमे दिवसे पथविं पविसिस्सती’’ति एवमादीसु अविपरीतं दिट्ठं. ततो पन सुट्ठुतरं अञ्जलिं पणामेत्वा आह – अयमञ्जली पच्छिमो सुप्पणामितो, अयमपरोपि अञ्जली सुट्ठुतरं पणामितो. मा मोहयीति मा नो अकथनेन मोहयि जानं जानन्तो कप्पस्स गतिं. अनोमपञ्ञाति भगवन्तं आलपति.

३५६. परोवरन्ति इमं पन गाथं अपरेनपि परियायेन अमोहनमेव याचन्तो आह. तत्थ परोवरन्ति लोकियलोकुत्तरवसेन सुन्दरासुन्दरं दूरेसन्तिकं वा. अरियधम्मन्ति चतुसच्चधम्मं. विदित्वाति पटिविज्झित्वा. जानन्ति सब्बं ञेय्यधम्मं जानन्तो. वाचाभिकङ्खामीति यथा घम्मनि घम्मतत्तो पुरिसो किलन्तो तसितो वारिं, एवं ते वाचं अभिकङ्खामि. सुतं पवस्साति सुतसङ्खातं सद्दायतनं पवस्स पग्घर मुञ्च पवत्तेहि. ‘‘सुतस्स वस्सा’’तिपि पाठो, वुत्तप्पकारस्स सद्दायतनस्स वुट्ठिं वस्साति अत्थो.

३५७. इदानि यादिसं वाचं अभिकङ्खति, तं पकासेन्तो –

‘‘यदत्थिकं ब्रह्मचरियं अचरी,

कप्पायनो कच्चिस्स तं अमोघं;

निब्बायि सो आदु सउपादिसेसो,

यथा विमुत्तो अहु तं सुणोमा’’ति. –

गाथमाह. तत्थ कप्पायनोति कप्पमेव पूजावसेन भणति. यथा विमुत्तोति ‘‘किं अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया यथा असेक्खा, उदाहु उपादिसेसाय यथा सेक्खा’’ति पुच्छति. सेसमेत्थ पाकटमेव.

३५८. एवं द्वादसहि गाथाहि याचितो भगवा तं वियाकरोन्तो –

‘‘अच्छेच्छि तण्हं इध नामरूपे, (इति भगवा)

कण्हस्स सोतं दीघरत्तानुसयितं;

अतारि जातिं मरणं असेसं,

इच्चब्रवी भगवा पञ्चसेट्ठो’’ति. –

गाथमाह. तत्थ पुरिमपदस्स ताव अत्थो – यापि इमस्मिं नामरूपे कामतण्हादिभेदा तण्हादीघरत्तं अप्पहीनट्ठेन अनुसयिता कण्हनामकस्स मारस्स ‘‘सोत’’न्तिपि वुच्चति, तं कण्हस्स सोतभूतं दीघरत्तानुसयितं इध नामरूपे तण्हं कप्पायनो छिन्दीति. इति भगवाति इदं पनेत्थ सङ्गीतिकारानं वचनं. अतारि जातिं मरणं असेसन्ति सो तं तण्हं छेत्वा असेसं जातिमरणं अतारि, अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायीति दस्सेति. इच्चब्रवी भगवा पञ्चसेट्ठोति वङ्गीसेन पुट्ठो भगवा एतदवोच पञ्चन्नं पठमसिस्सानं पञ्चवग्गियानं सेट्ठो, पञ्चहि वा सद्धादीहि इन्द्रियेहि, सीलादीहि वा धम्मक्खन्धेहि अतिविसिट्ठेहि चक्खूहि च सेट्ठोति सङ्गीतिकारानमेविदं वचनं.

३५९. एवं वुत्ते भगवतो भासितमभिनन्दमानसो वङ्गीसो ‘‘एस सुत्वा’’तिआदिगाथायो आह. तत्थ पठमगाथाय इसिसत्तमाति भगवा इसि च सत्तमो च उत्तमट्ठेन विपस्सीसिखीवेस्सभूककुसन्धकोणागमनकस्सपनामके छ इसयो अत्तना सह सत्त करोन्तो पातुभूतोतिपि इसिसत्तमो, तं आलपन्तो आह. न मं वञ्चेसीति यस्मा परिनिब्बुतो, तस्मा तस्स परिनिब्बुतभावं इच्छन्तं मं न वञ्चेसि, न विसंवादेसीति अत्थो. सेसमेत्थ पाकटमेव.

३६०. दुतियगाथाय यस्मा मुत्यपेक्खो विहासि, तस्मा तं सन्धायाह ‘‘यथावादी तथाकारी, अहु बुद्धस्स सावको’’ति. मच्चुनो जालं ततन्ति तेभूमकवट्टे वित्थतं मारस्स तण्हाजालं. मायाविनोति बहुमायस्स. ‘‘तथा मायाविनो’’तिपि केचि पठन्ति, तेसं यो अनेकाहि मायाहि अनेकक्खत्तुम्पि भगवन्तं उपसङ्कमि, तस्स तथा मायाविनोति अधिप्पायो.

३६१. ततियगाथाय आदीति कारणं. उपादानस्साति वट्टस्स. वट्टञ्हि उपादातब्बट्ठेन इध ‘‘उपादान’’न्ति वुत्तं, तस्सेव उपादानस्स आदिं अविज्जातण्हादिभेदं कारणं अद्दस कप्पोति एवं वत्तुं वट्टति भगवाति अधिप्पायेन वदति. अच्चगा वताति अतिक्कन्तो वत. मच्चुधेय्यन्ति मच्चु एत्थ धियतीति मच्चुधेय्यं, तेभूमकवट्टस्सेतं अधिवचनं. तं सुदुत्तरं मच्चुधेय्यं अच्चगा वताति वेदजातो भणति. सेसमेत्थ पाकटमेवाति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय निग्रोधकप्पसुत्तवण्णना निट्ठिता.