१३. सम्मापरिब्बाजनीयसुत्त-(महासमयसुत्त)-वण्णना

३६२. पुच्छामि मुनिं पहूतपञ्ञन्ति सम्मापरिब्बाजनीयसुत्तं, ‘‘महासमयसुत्त’’न्तिपि वुच्चति महासमयदिवसे कथितत्ता. का उप्पत्ति? पुच्छावसिका उप्पत्ति. निम्मितबुद्धेन हि पुट्ठो भगवा इमं सुत्तमभासि, तं सद्धिं पुच्छाय ‘‘सम्मापरिब्बाजनीयसुत्त’’न्ति वुच्चति. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारतो पन साकियकोलियानं उप्पत्तितो पभुति पोराणेहि वण्णीयति.

तत्रायं उद्देसमग्गवण्णना – पठमकप्पिकानं किर रञ्ञो महासम्मतस्स रोजो नाम पुत्तो अहोसि. रोजस्स वररोजो, वररोजस्स कल्याणो, कल्याणस्स वरकल्याणो, वरकल्याणस्स मन्धाता, मन्धातुस्स वरमन्धाता, वरमन्धातुस्स उपोसथो, उपोसथस्स वरो, वरस्स उपवरो, उपवरस्स मघदेवो, मघदेवस्स परम्परा चतुरासीति खत्तियसहस्सानि अहेसुं. तेसं परतो तयो ओक्काकवंसा अहेसुं. तेसु ततियओक्काकस्स पञ्च महेसियो अहेसुं – हत्था, चित्ता, जन्तु, जालिनी, विसाखाति. एकेकिस्सा पञ्च पञ्च इत्थिसतानि परिवारा. सब्बजेट्ठाय चत्तारो पुत्ता – ओक्कामुखो, करकण्डु, हत्थिनिको, सिनिपुरोति; पञ्च धीतरो – पिया, सुप्पिया, आनन्दा, विजिता, विजितसेनाति. एवं सा नव पुत्ते लभित्वा कालमकासि.

अथ राजा अञ्ञं दहरं अभिरूपं राजधीतरं आनेत्वा अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि. सापि जन्तुं नाम एकं पुत्तं विजायि. तं जन्तुकुमारं पञ्चमदिवसे अलङ्करित्वा रञ्ञो दस्सेसि. राजा तुट्ठो महेसिया वरं अदासि. सा ञातकेहि सद्धिं मन्तेत्वा पुत्तस्स रज्जं याचि. राजा ‘‘नस्स वसलि, मम पुत्तानं अन्तरायमिच्छसी’’ति नादासि. सा पुनप्पुनं रहो राजानं परितोसेत्वा ‘‘न, महाराज, मुसावादो वट्टती’’तिआदीनि वत्वा याचति एव. अथ राजा पुत्ते आमन्तेसि – ‘‘अहं, ताता, तुम्हाकं कनिट्ठं जन्तुकुमारं दिस्वा तस्स मातुया सहसा वरं अदासिं. सा पुत्तस्स रज्जं परिणामेतुं इच्छति. तुम्हे ममच्चयेन आगन्त्वा रज्जं कारेय्याथा’’ति अट्ठहि अमच्चेहि सद्धिं उय्योजेसि. ते भगिनियो आदाय चतुरङ्गिनिया सेनाय नगरा निक्खमिंसु. ‘‘कुमारा पितुअच्चयेन आगन्त्वा रज्जं कारेस्सन्ति, गच्छाम ने उपट्ठहामा’’ति चिन्तेत्वा बहू मनुस्सा अनुबन्धिंसु. पठमदिवसे योजनमत्ता सेना अहोसि, दुतियदिवसे द्वियोजनमत्ता, ततियदिवसे तियोजनमत्ता. कुमारा चिन्तेसुं – ‘‘महा अयं बलकायो, सचे मयं कञ्चि सामन्तराजानं अक्कमित्वा जनपदं गण्हिस्साम, सोपि नो न पहोस्सति, किं परेसं पीळं कत्वा लद्धरज्जेन, महा जम्बुदीपो, अरञ्ञे नगरं मापेस्सामा’’ति हिमवन्ताभिमुखा अगमिंसु.

तत्थ नगरमापनोकासं परियेसमाना हिमवति कपिलो नाम घोरतपो तापसो पटिवसति पोक्खरणितीरे महासाकसण्डे, तस्स वसनोकासं गता. सो ते दिस्वा पुच्छित्वा सब्बं पवत्तिं सुत्वा तेसु अनुकम्पं अकासि. सो किर भुम्मजालं नाम विज्जं जानाति, याय उद्धं असीतिहत्थे आकासे च हेट्ठा भूमियञ्च गुणदोसे पस्सति. अथेकस्मिं पदेसे सूकरमिगा सीहब्यग्घादयो तासेत्वा परिपातेन्ति, मण्डूकमूसिका सप्पे भिंसापेन्ति. सो ते दिस्वा ‘‘अयं भूमिप्पदेसो पथवीअग्ग’’न्ति तस्मिं पदेसे अस्समं मापेसि. ततो सो राजकुमारे आह – ‘‘सचे मम नामेन नगरं करोथ, देमि वो इमं ओकास’’न्ति. ते तथा पटिजानिंसु. तापसो ‘‘इमस्मिं ओकासे ठत्वा चण्डालपुत्तोपि चक्कवत्तिं बलेन अतिसेती’’ति वत्वा ‘‘अस्समे रञ्ञो घरं मापेत्वा नगरं मापेथा’’ति तं ओकासं दत्वा सयं अविदूरे पब्बतपादे अस्समं कत्वा वसि. ततो कुमारा तत्थ नगरं मापेत्वा कपिलस्स वुत्थोकासे कतत्ता ‘‘कपिलवत्थू’’ति नामं आरोपेत्वा तत्थ निवासं कप्पेसुं.

अथ अमच्चा ‘‘इमे कुमारा वयप्पत्ता, यदि नेसं पिता सन्तिके भवेय्य, सो आवाहविवाहं कारेय्य. इदानि पन अम्हाकं भारो’’ति चिन्तेत्वा कुमारेहि सद्धिं मन्तेसुं. कुमारा ‘‘अम्हाकं सदिसा खत्तियधीतरो न पस्साम, तासम्पि भगिनीनं सदिसे खत्तियकुमारे, जातिसम्भेदञ्च न करोमा’’ति. ते जातिसम्भेदभयेन जेट्ठभगिनिं मातुट्ठाने ठपेत्वा अवसेसाहि संवासं कप्पेसुं. तेसं पिता तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘सक्या वत, भो कुमारा, परमसक्या वत, भो कुमारा’’ति उदानं उदानेसि. अयं ताव सक्यानं उप्पत्ति. वुत्तम्पि चेतं भगवता –

‘‘अथ खो, अम्बट्ठ, राजा ओक्काको अमच्चे पारिसज्जे आमन्तेसि – ‘कहं नु खो, भो, एतरहि कुमारा सम्मन्ती’ति. अत्थि, देव, हिमवन्तपस्से पोक्खरणिया तीरे महासाकसण्डो, तत्थेतरहि कुमारा सम्मन्ति. ते जातिसम्भेदभया सकाहि भगिनीहि सद्धिं संवासं कप्पेन्तीति. अथ खो, अम्बट्ठ, राजा ओक्काको उदानं उदानेसि – ‘सक्या वत, भो कुमारा, परमसक्या वत, भो कुमारा’ति, तदग्गे खो पन, अम्बट्ठ, सक्या पञ्ञायन्ति, सो च सक्यानं पुब्बपुरिसो’’ति (दी. नि. १.२६७).

ततो नेसं जेट्ठभगिनिया कुट्ठरोगो उदपादि, कोविळारपुप्फसदिसानि गत्तानि अहेसुं. राजकुमारा ‘‘इमाय सद्धिं एकतो निसज्जट्ठानभोजनादीनि करोन्तानम्पि उपरि एस रोगो सङ्कमती’’ति चिन्तेत्वा उय्यानकीळं गच्छन्ता विय तं याने आरोपेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा पोक्खरणिं खणापेत्वा तं तत्थ खादनीयभोजनीयेहि सद्धिं पक्खिपित्वा उपरि पदरं पटिच्छादापेत्वा पंसुं दत्वा पक्कमिंसु. तेन च समयेन रामो नाम राजा कुट्ठरोगी ओरोधेहि च नाटकेहि च जिगुच्छियमानो तेन संवेगेन जेट्ठपुत्तस्स रज्जं दत्वा अरञ्ञं पविसित्वा तत्थ पण्णमूलफलानि परिभुञ्जन्तो नचिरस्सेव अरोगो सुवण्णवण्णो हुत्वा, इतो चितो च विचरन्तो महन्तं सुसिररुक्खं दिस्वा तस्सब्भन्तरे सोळसहत्थप्पमाणं तं कोलापं सोधेत्वा, द्वारञ्च वातपानञ्च कत्वा निस्सेणिं बन्धित्वा तत्थ वासं कप्पेसि. सो अङ्गारकटाहे अग्गिं कत्वा रत्तिं विस्सरञ्च सुस्सरञ्च सुणन्तो सयति. सो ‘‘असुकस्मिं पदेसे सीहो सद्दमकासि, असुकस्मिं ब्यग्घो’’ति सल्लक्खेत्वा पभाते तत्थ गन्त्वा विघासमंसं आदाय पचित्वा खादति.

अथेकदिवसं सो पच्चूससमये अग्गिं जालेत्वा निसीदि. तेन च समयेन तस्सा राजधीताय गन्धं घायित्वा ब्यग्घो तं पदेसं खणित्वा पदरत्थरे विवरमकासि. तेन विवरेन सा ब्यग्घं दिस्वा भीता विस्सरमकासि. सो तं सद्दं सुत्वा ‘‘इत्थिसद्दो एसो’’ति च सल्लक्खेत्वा पातोव तत्थ गन्त्वा ‘‘को एत्था’’ति आह. ‘‘मातुगामो सामी’’ति. ‘‘निक्खमा’’ति. ‘‘न निक्खमामी’’ति. ‘‘किं कारणा’’ति? ‘‘खत्तियकञ्ञा अह’’न्ति. एवं सोब्भे निखातापि मानमेव करोति. सो सब्बं पुच्छित्वा ‘‘अहम्पि खत्तियो’’ति जातिं आचिक्खित्वा ‘‘एहि दानि खीरे पक्खित्तसप्पि विय जात’’न्ति आह. सा ‘‘कुट्ठरोगिनीम्हि सामि, न सक्का निक्खमितु’’न्ति आह. सो ‘‘कतकम्मो दानि अहं सक्का तिकिच्छितु’’न्ति निस्सेणिं दत्वा तं उद्धरित्वा अत्तनो वसनोकासं नेत्वा सयं परिभुत्तभेसज्जानि एव दत्वा नचिरस्सेव अरोगं सुवण्णवण्णमकासि. सो ताय सद्धिं संवासं कप्पेसि. सा पठमसंवासेनेव गब्भं गण्हित्वा द्वे पुत्ते विजायि, पुनपि द्वेति एवं सोळसक्खत्तुं विजायि. एवं ते द्वत्तिंस भातरो अहेसुं. ते अनुपुब्बेन वुड्ढिप्पत्ते पिता सब्बसिप्पानि सिक्खापेसि.

अथेकदिवसं एको रामरञ्ञो नगरवासी पब्बते रतनानि गवेसन्तो तं पदेसं आगतो राजानं दिस्वा अञ्ञासि. ‘‘जानामहं, देव, तुम्हे’’ति आह. ‘‘कुतो त्वं आगतोसी’’ति च तेन पुट्ठो ‘‘नगरतो देवा’’ति आह. ततो नं राजा सब्बं पवत्तिं पुच्छि. एवं तेसु समुल्लपमानेसु ते दारका आगमिंसु. सो ते दिस्वा ‘‘इमे के देवा’’ति पुच्छि. ‘‘पुत्ता मे भणे’’ति. ‘‘इमेहि दानि, देव, द्वत्तिंसकुमारेहि परिवुतो वने किं करिस्ससि, एहि रज्जमनुसासा’’ति? ‘‘अलं, भणे, इधेव सुख’’न्ति. सो ‘‘लद्धं दानि मे कथापाभत’’न्ति नगरं गन्त्वा रञ्ञो पुत्तस्सारोचेसि. रञ्ञो पुत्तो ‘‘पितरं आनेस्सामी’’ति चतुरङ्गिनिया सेनाय तत्थ गन्त्वा नानप्पकारेहि पितरं याचि. सोपि ‘‘अलं, तात कुमार, इधेव सुख’’न्ति नेव इच्छि. ततो राजपुत्तो ‘‘न दानि राजा आगन्तुं इच्छति, हन्दस्स इधेव नगरं मापेमी’’ति चिन्तेत्वा तं कोलरुक्खं उद्धरित्वा घरं कत्वा नगरं मापेत्वा कोलरुक्खं अपनेत्वा कतत्ता ‘‘कोलनगर’’न्ति च ब्यग्घपथे कतत्ता ‘‘ब्यग्घपज्ज’’न्ति चाति द्वे नामानि आरोपेत्वा अगमासि.

ततो वयप्पत्ते कुमारे माता आणापेसि – ‘‘ताता, तुम्हाकं कपिलवत्थुवासिनो सक्या मातुला होन्ति, धीतरो नेसं गण्हथा’’ति. ते यं दिवसं खत्तियकञ्ञायो नदीकीळनं गच्छन्ति, तं दिवसं गन्त्वा नदीतित्थं उपरुन्धित्वा नामानि सावेत्वा पत्थिता पत्थिता राजधीतरो गहेत्वा अगमंसु. सक्यराजानो सुत्वा ‘‘होतु भणे, अम्हाकं ञातका एवा’’ति तुण्ही अहेसुं. अयं कोलियानं उप्पत्ति.

एवं तेसं साकियकोलियानं अञ्ञमञ्ञं आवाहविवाहं करोन्तानं आगतो वंसो याव सीहहनुराजा, ताव वित्थारतो वेदितब्बो – सीहहनुरञ्ञो किर पञ्च पुत्ता अहेसुं – सुद्धोदनो, अमितोदनो, धोतोदनो, सक्कोदनो, सुक्कोदनोति. तेसु सुद्धोदने रज्जं कारयमाने तस्स पजापतिया अञ्जनरञ्ञो धीताय महामायादेविया कुच्छिम्हि पूरितपारमी महापुरिसो जातकनिदाने वुत्तनयेन तुसितपुरा चवित्वा पटिसन्धिं गहेत्वा अनुपुब्बेन कतमहाभिनिक्खमनो सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झित्वा पवत्तितवरधम्मचक्को अनुक्कमेन कपिलवत्थुं गन्त्वा सुद्धोदनमहाराजादयो अरियफले पतिट्ठापेत्वा जनपदचारिकं पक्कमित्वा पुनपि अपरेन समयेन पच्चागन्त्वा पन्नरसहि भिक्खुसतेहि सद्धिं कपिलवत्थुस्मिं विहरति निग्रोधारामे.

तत्थ विहरन्ते च भगवति साकियकोलियानं उदकं पटिच्च कलहो अहोसि. कथं? नेसं किर उभिन्नम्पि कपिलपुरकोलियपुरानं अन्तरे रोहिणी नाम नदी पवत्तति. सा कदाचि अप्पोदका होति, कदाचि महोदका. अप्पोदककाले सेतुं कत्वा साकियापि कोलियापि अत्तनो अत्तनो सस्सपायनत्थं उदकं आनेन्ति. तेसं मनुस्सा एकदिवसं सेतुं करोन्ता अञ्ञमञ्ञं भण्डन्ता ‘‘अरे तुम्हाकं राजकुलं भगिनीहि सद्धिं संवासं कप्पेसि कुक्कुटसोणसिङ्गालादितिरच्छाना विय, तुम्हाकं राजकुलं सुसिररुक्खे वासं कप्पेसि पिसाचिल्लिका विया’’ति एवं जातिवादेन खुंसेत्वा अत्तनो अत्तनो राजूनं आरोचेसुं. ते कुद्धा युद्धसज्जा हुत्वा रोहिणीनदीतीरं सम्पत्ता. एवं सागरसदिसं बलं अट्ठासि.

अथ भगवा ‘‘ञातका कलहं करोन्ति, हन्द, ने वारेस्सामी’’ति आकासेनागन्त्वा द्विन्नं सेनानं मज्झे अट्ठासि. तम्पि आवज्जेत्वा सावत्थितो आगतोति एके. एवं ठत्वा च पन अत्तदण्डसुत्तं (सु. नि. ९४१ आदयो) अभासि. तं सुत्वा सब्बे संवेगप्पत्ता आवुधानि छड्डेत्वा भगवन्तं नमस्समाना अट्ठंसु, महग्घञ्च आसनं पञ्ञापेसुं. भगवा ओरुय्ह पञ्ञत्तासने निसीदित्वा ‘‘कुठारीहत्थो पुरिसो’’तिआदिकं फन्दनजातकं (जा. १.१३.१४), ‘‘वन्दामि तं कुञ्जरा’’तिआदिकं लटुकिकजातकं (जा. १.५.३९).

‘‘सम्मोदमाना गच्छन्ति, जालमादाय पक्खिनो;

यदा ते विवदिस्सन्ति, तदा एहिन्ति मे वस’’न्ति. (जा. १.१.३३) –

इमं वट्टकजातकञ्च कथेत्वा पुन तेसं चिरकालप्पवत्तं ञातिभावं दस्सेन्तो इमं महावंसं कथेसि. ते ‘‘पुब्बे किर मयं ञातका एवा’’ति अतिविय पसीदिंसु. ततो सक्या अड्ढतेय्यकुमारसते, कोलिया अड्ढतेय्यकुमारसतेति पञ्च कुमारसते भगवतो परिवारत्थाय अदंसु. भगवा तेसं पुब्बहेतुं दिस्वा ‘‘एथ भिक्खवो’’ति आह. ते सब्बे इद्धिया निब्बत्तअट्ठपरिक्खारयुत्ता आकासे अब्भुग्गन्त्वा आगम्म भगवन्तं वन्दित्वा अट्ठंसु. भगवा ते आदाय महावनं अगमासि. तेसं पजापतियो दूते पाहेसुं, ते ताहि नानप्पकारेहि पलोभियमाना उक्कण्ठिंसु. भगवा तेसं उक्कण्ठितभावं ञत्वा हिमवन्तं दस्सेत्वा तत्थ कुणालजातककथाय (जा. २.२१.२८९ कुणालजातकं) तेसं अनभिरतिं विनोदेतुकामो आह – ‘‘दिट्ठपुब्बो वो, भिक्खवे, हिमवा’’ति? ‘‘न भगवा’’ति. ‘‘एथ, भिक्खवे, पेक्खथा’’ति अत्तनो इद्धिया ते आकासेन नेन्तो ‘‘अयं सुवण्णपब्बतो, अयं रजतपब्बतो, अयं मणिपब्बतो’’ति नानप्पकारे पब्बते दस्सेत्वा कुणालदहे मनोसिलातले पच्चुट्ठासि. ततो ‘‘हिमवन्ते सब्बे चतुप्पदबहुप्पदादिभेदा तिरच्छानगता पाणा आगच्छन्तु, सब्बेसञ्च पच्छतो कुणालसकुणो’’ति अधिट्ठासि. आगच्छन्ते च ते जातिनामनिरुत्तिवसेन वण्णेन्तो ‘‘एते, भिक्खवे, हंसा, एते कोञ्चा, एते चक्कवाका, करवीका, हत्थिसोण्डका, पोक्खरसातका’’ति तेसं दस्सेसि.

ते विम्हितहदया पस्सन्ता सब्बपच्छतो आगच्छन्तं द्वीहि दिजकञ्ञाहि मुखतुण्डकेन डंसित्वा गहितकट्ठवेमज्झे निसिन्नं सहस्सदिजकञ्ञापरिवारं कुणालसकुणं दिस्वा अच्छरियब्भुतचित्तजाता भगवन्तं आहंसु – ‘‘कच्चि, भन्ते, भगवापि इध कुणालराजा भूतपुब्बो’’ति? ‘‘आम, भिक्खवे, मयावेस कुणालवंसो कतो. अतीते हि मयं चत्तारो जना इध वसिम्हा – नारदो देविलो इसि, आनन्दो गिज्झराजा, पुण्णमुखो फुस्सकोकिलो, अहं कुणालो सकुणो’’ति सब्बं महाकुणालजातकं कथेसि. तं सुत्वा तेसं भिक्खूनं पुराणदुतियिकायो आरब्भ उप्पन्ना अनभिरति वूपसन्ता. ततो तेसं भगवा सच्चकथं कथेसि, कथापरियोसाने सब्बपच्छिमको सोतापन्नो, सब्बउपरिमो अनागामी अहोसि, एकोपि पुथुज्जनो वा अरहा वा नत्थि. ततो भगवा ते आदाय पुनदेव महावने ओरुहि. आगच्छमाना च ते भिक्खू अत्तनोव इद्धिया आगच्छिंसु.

अथ नेसं भगवा उपरिमग्गत्थाय पुन धम्मं देसेसि. ते पञ्चसतापि विपस्सनं आरभित्वा अरहत्ते पतिट्ठहिंसु. पठमं पत्तो पठममेव अगमासि ‘‘भगवतो आरोचेस्सामी’’ति. आगन्त्वा च ‘‘अभिरमामहं भगवा, न उक्कण्ठामी’’ति वत्वा भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. एवं ते सब्बेपि अनुक्कमेन आगन्त्वा भगवन्तं परिवारेत्वा निसीदिंसु जेट्ठमासउपोसथदिवसे सायन्हसमये. ततो पञ्चसतखीणासवपरिवुतं वरबुद्धासने निसिन्नं भगवन्तं ठपेत्वा असञ्ञसत्ते च अरूपब्रह्मानो च सकलदससहस्सचक्कवाळे अवसेसदेवतादयो मङ्गलसुत्तवण्णनायं वुत्तनयेन सुखुमत्तभावे निम्मिनित्वा सम्परिवारेसुं ‘‘विचित्रपटिभानं धम्मदेसनं सोस्सामा’’ति. तत्थ चत्तारो खीणासवब्रह्मानो समापत्तितो वुट्ठाय ब्रह्मगणं अपस्सन्ता ‘‘कुहिं गता’’ति आवज्जेत्वा तमत्थं ञत्वा पच्छा आगन्त्वा ओकासं अलभमाना चक्कवाळमुद्धनि ठत्वा पच्चेकगाथायो अभासिंसु. यथाह –

‘‘अथ खो चतुन्नं सुद्धावासकायिकानं देवतानं एतदहोसि – ‘अयं, खो, भगवा सक्केसु विहरति कपिलवत्थुस्मिं महावने महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि सब्बेहेव अरहन्तेहि. दसहि च लोकधातूहि देवता येभुय्येन सन्निपतिता होन्ति भगवन्तं दस्सनाय भिक्खुसङ्घञ्च. यंनून मयम्पि येन भगवा तेनुपसङ्कमेय्याम, उपसङ्कमित्वा भगवतो सन्तिके पच्चेकं गाथं भासेय्यामा’’’ति (दी. नि. २.३३१; सं. नि. १.३७).

सब्बं सगाथावग्गे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. एवं गन्त्वा च तत्थ एको ब्रह्मा पुरत्थिमचक्कवाळमुद्धनि ओकासं लभित्वा तत्थ ठितो इमं गाथं अभासि –

‘‘महासमयो पवनस्मिं…पे…

दक्खिताये अपराजितसङ्घ’’न्ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);

इमञ्चस्स गाथं भासमानस्स पच्छिमचक्कवाळपब्बते ठितो सद्दं अस्सोसि.

दुतियो पच्छिमचक्कवाळमुद्धनि ओकासं लभित्वा तत्थ ठितो तं गाथं सुत्वा इमं गाथं अभासि –

‘‘तत्र भिक्खवो समादहंसु…पे…

इन्द्रियानि रक्खन्ति पण्डिता’’ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);

ततियो दक्खिणचक्कवाळमुद्धनि ओकासं लभित्वा तत्थ ठितो तं गाथं सुत्वा इमं गाथं अभासि –

‘‘छेत्वा खीलं छेत्वा पलिघं…पे… सुसुनागा’’ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);

चतुत्थो उत्तरचक्कवाळमुद्धनि ओकासं लभित्वा तत्थ ठितो तं गाथं सुत्वा इमं गाथमभासि –

‘‘ये केचि बुद्धं सरणं गतासे…पे…

देवकायं परिपूरेस्सन्ती’’ति. (दी. नि. २.३३२; सं. नि. १.३७);

तस्सपि तं सद्दं दक्खिणचक्कवाळमुद्धनि ठितो अस्सोसि. एवं तदा इमे चत्तारो ब्रह्मानो परिसं थोमेत्वा ठिता अहेसुं, महाब्रह्मानो एकचक्कवाळं छादेत्वा अट्ठंसु.

अथ भगवा देवपरिसं ओलोकेत्वा भिक्खूनं आरोचेसि – ‘‘येपि ते, भिक्खवे, अहेसुं अतीतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, तेसम्पि भगवन्तानं एतप्परमायेव देवता सन्निपतिता अहेसुं. सेय्यथापि मय्हं एतरहि, येपि ते, भिक्खवे, भविस्सन्ति अनागतमद्धानं अरहन्तो सम्मासम्बुद्धा, तेसम्पि भगवन्तानं एतप्परमायेव देवता सन्निपतिता भविस्सन्ति सेय्यथापि मय्हं एतरही’’ति. ततो तं देवपरिसं भब्बाभब्बवसेन द्विधा विभजि ‘‘एत्तका भब्बा, एत्तका अभब्बा’’ति. तत्थ ‘‘अभब्बपरिसा बुद्धसतेपि धम्मं देसेन्ते न बुज्झति, भब्बपरिसा सक्का बोधेतु’’न्ति ञत्वा पुन भब्बपुग्गले चरियवसेन छधा विभजि ‘‘एत्तका रागचरिता, एत्तका दोस-मोह-वितक्क-सद्धा-बुद्धिचरिता’’ति. एवं चरियवसेन परिग्गहेत्वा ‘‘अस्सा परिसाय कीदिसा धम्मदेसना सप्पाया’’ति धम्मकथं विचिनित्वा पुन तं परिसं मनसाकासि – ‘‘अत्तज्झासयेन नु खो जानेय्य, परज्झासयेन, अट्ठुप्पत्तिवसेन, पुच्छावसेना’’ति. ततो ‘‘पुच्छावसेन जानेय्या’’ति ञत्वा ‘‘पञ्हं पुच्छितुं समत्थो अत्थि, नत्थी’’ति पुन सकलपरिसं आवज्जेत्वा ‘‘नत्थि कोची’’ति ञत्वा ‘‘सचे अहमेव पुच्छित्वा अहमेव विस्सज्जेय्यं, एवमस्सा परिसाय सप्पायं न होति. यंनूनाहं निम्मितबुद्धं मापेय्यन्ति पादकज्झानं समापज्जित्वा वुट्ठाय मनोमयिद्धिया अभिसङ्खरित्वा निम्मितबुद्धं मापेसि. सब्बङ्गपच्चङ्गी लक्खणसम्पन्नो पत्तचीवरधरो आलोकितविलोकितादिसम्पन्नो होतू’’ति अधिट्ठानचित्तेन सह पातुरहोसि. सो पाचीनलोकधातुतो आगन्त्वा भगवतो समसमे आसने निसिन्नो एवं आगन्त्वा यानि भगवता इमम्हि समागमे चरियवसेन छ सुत्तानि (सु. नि. ८५४ आदयो, ८६८ आदयो, ८८४ आदयो, ९०१ आदयो, ९२१ आदयो) कथितानि. सेय्यथिदं – पुराभेदसुत्तं कलहविवादसुत्तं चूळब्यूहं महाब्यूहं तुवटकं इदमेव सम्मापरिब्बाजनीयन्ति. तेसु रागचरितदेवतानं सप्पायवसेन कथेतब्बस्स इमस्स सुत्तस्स पवत्तनत्थं पञ्हं पुच्छन्तो ‘‘पुच्छामि मुनिं पहूतपञ्ञ’’न्ति इमं गाथमाह.

तत्थ पहूतपञ्ञन्ति महापञ्ञं. तिण्णन्ति चतुरोघतिण्णं. पारङ्गतन्ति निब्बानप्पत्तं. परिनिब्बुतन्ति सउपादिसेसनिब्बानवसेन परिनिब्बुतं. ठितत्तन्ति लोकधम्मेहि अकम्पनीयचित्तं. निक्खम्म घरा पनुज्ज कामेति वत्थुकामे पनुदित्वा घरावासा निक्खम्म. कथं भिक्खु सम्मा सो लोके परिब्बजेय्याति सो भिक्खु कथं लोके सम्मा परिब्बजेय्य विहरेय्य अनुपलित्तो लोकेन हुत्वा, लोकं अतिक्कमेय्याति वुत्तं होति. सेसमेत्थ वुत्तनयमेव.

३६३. अथ भगवा यस्मा आसवक्खयं अप्पत्वा लोके सम्मा परिब्बजन्तो नाम नत्थि, तस्मा तस्मिं रागचरितादिवसेन परिग्गहिते सब्बपुग्गलसमूहे तं तं तेसं तेसं समानदोसानं देवतागणानं आचिण्णदोसप्पहानत्थं ‘‘यस्स मङ्गला’’ति आरभित्वा अरहत्तनिकूटेनेव खीणासवपटिपदं पकासेन्तो पन्नरस गाथायो अभासि.

तत्थ पठमगाथाय ताव मङ्गलाति मङ्गलसुत्ते वुत्तानं दिट्ठमङ्गलादीनमेतं अधिवचनं. समूहताति सुट्ठु ऊहता पञ्ञासत्थेन समुच्छिन्ना. उप्पाताति ‘‘उक्कापातदिसाडाहादयो एवं विपाका होन्ती’’ति एवं पवत्ता उप्पाताभिनिवेसा. सुपिनाति ‘‘पुब्बण्हसमये सुपिनं दिस्वा इदं नाम होति, मज्झन्हिकादीसु इदं, वामपस्सेन सयता दिट्ठे इदं नाम होति, दक्खिणपस्सादीहि इदं, सुपिनन्ते चन्दं दिस्वा इदं नाम होति, सूरियादयो दिस्वा इद’’न्ति एवं पवत्ता सुपिनाभिनिवेसा. लक्खणाति दण्डलक्खणवत्थलक्खणादिपाठं पठित्वा ‘‘इमिना इदं नाम होती’’ति एवं पवत्ता लक्खणाभिनिवेसा. ते सब्बेपि ब्रह्मजाले वुत्तनयेनेव वेदितब्बा. सो मङ्गलदोसविप्पहीनोति अट्ठतिंस महामङ्गलानि ठपेत्वा अवसेसा मङ्गलदोसा नाम. यस्स पनेते मङ्गलादयो समूहता, सो मङ्गलदोसविप्पहीनो होति. अथ वा मङ्गलानञ्च उप्पातादिदोसानञ्च पहीनत्ता मङ्गलदोसविप्पहीनो होति, न मङ्गलादीहि सुद्धिं पच्चेति अरियमग्गस्स अधिगतत्ता. तस्मा सम्मा सो लोके परिब्बजेय्य, सो खीणासवो सम्मा लोके परिब्बजेय्य अनुपलित्तो लोकेनाति.

३६४. दुतियगाथाय रागं विनयेथ मानुसेसु, दिब्बेसु कामेसु चापि भिक्खूति मानुसेसु च दिब्बेसु च कामगुणेसु अनागामिमग्गेन अनुप्पत्तिधम्मतं नेन्तो रागं विनयेथ. अतिक्कम्म भवं समेच्च धम्मन्ति एवं रागं विनेत्वा ततो परं अरहत्तमग्गेन सब्बप्पकारतो परिञ्ञाभिसमयादयो साधेन्तो चतुसच्चभेदम्पि समेच्च धम्मं इमाय पटिपदाय तिविधम्पि अतिक्कम्म भवं. सम्मा सोति सोपि भिक्खु सम्मा लोके परिब्बजेय्य.

३६५. ततियगाथाय ‘‘अनुरोधविरोधविप्पहीनो’’ति सब्बवत्थूसु पहीनरागदोसो. सेसं वुत्तनयमेव सब्बगाथासु च ‘‘सोपि भिक्खु सम्मा लोके परिब्बजेय्या’’ति योजेतब्बं. इतो परञ्हि योजनम्पि अवत्वा अवुत्तनयमेव वण्णयिस्साम.

३६६. चतुत्थगाथाय सत्तसङ्खारवसेन दुविधं पियञ्च अप्पियञ्च वेदितब्बं, तत्थ छन्दरागपटिघप्पहानेन हित्वा. अनुपादायाति चतूहि उपादानेहि कञ्चि धम्मं अग्गहेत्वा. अनिस्सितो कुहिञ्चीति अट्ठसतभेदेन तण्हानिस्सयेन द्वासट्ठिभेदेन दिट्ठिनिस्सयेन च कुहिञ्चि रूपादिधम्मे भवे वा अनिस्सितो. संयोजनियेहि विप्पमुत्तोति सब्बेपि तेभूमकधम्मा दसविधसंयोजनस्स विसयत्ता संयोजनिया, तेहि सब्बप्पकारतो मग्गभावनाय परिञ्ञातत्ता च विप्पमुत्तोति अत्थो. पठमपादेन चेत्थ रागदोसप्पहानं वुत्तं, दुतियेन उपादाननिस्सयाभावो, ततियेन सेसाकुसलेहि अकुसलवत्थूहि च विप्पमोक्खो. पठमेन वा रागदोसप्पहानं, दुतियेन तदुपायो, ततियेन तेसं पहीनत्ता संयोजनियेहि विप्पमोक्खोति वेदितब्बो.

३६७. पञ्चमगाथाय उपधीसूति खन्धुपधीसु. आदानन्ति आदातब्बट्ठेन तेयेव वुच्चन्ति. अनञ्ञनेय्योति अनिच्चादीनं सुदिट्ठत्ता ‘‘इदं सेय्यो’’ति केनचि अनेतब्बो. सेसं उत्तानपदत्थमेव. इदं वुत्तं होति – आदानेसु चतुत्थमग्गेन सब्बसो छन्दरागं विनेत्वा सो विनीतछन्दरागो, तेसु उपधीसु न सारमेति, सब्बे उपधी असारकत्तेनेव पस्सति. ततो तेसु दुविधेनपि निस्सयेन अनिस्सितो अञ्ञेन वा केनचि ‘‘इदं सेय्यो’’ति अनेतब्बो खीणासवो भिक्खु सम्मा सो लोके परिब्बजेय्य.

३६८. छट्ठगाथाय अविरुद्धोति एतेसं तिण्णं दुच्चरितानं पहीनत्ता सुचरितेहि सद्धिं अविरुद्धो. विदित्वा धम्मन्ति मग्गेन चतुसच्चधम्मं ञत्वा. निब्बानपदाभिपत्थयानोति अनुपादिसेसं खन्धपरिनिब्बानपदं पत्थयमानो. सेसं उत्तानत्थमेव.

३६९. सत्तमगाथाय अक्कुट्ठोति दसहि अक्कोसवत्थूहि अभिसत्तो. न सन्धियेथाति न उपनय्हेथ न कुप्पेय्य. लद्धा परभोजनं न मज्जेति परेहि दिन्नं सद्धादेय्यं लभित्वा ‘‘अहं ञातो यसस्सी लाभी’’ति न मज्जेय्य. सेसं उत्तानत्थमेव.

३७०. अट्ठमगाथाय लोभन्ति विसमलोभं. भवन्ति कामभवादिभवं. एवं द्वीहि पदेहि भवभोगतण्हा वुत्ता. पुरिमेन वा सब्बापि तण्हा, पच्छिमेन कम्मभवो. विरतो छेदनबन्धना चाति एवमेतेसं कम्मकिलेसानं पहीनत्ता परसत्तछेदनबन्धना च विरतोति. सेसं वुत्तनयमेव.

३७१. नवमगाथाय सारुप्पं अत्तनो विदित्वाति अत्तनो भिक्खुभावस्स पतिरूपं अनेसनादिं पहाय सम्माएसनादिआजीवसुद्धिं अञ्ञञ्च सम्मापटिपत्तिं तत्थ पतिट्ठहनेन विदित्वा. न हि ञातमत्तेनेव किञ्चि होति. यथातथियन्ति यथातथं यथाभूतं. धम्मन्ति खन्धायतनादिभेदं यथाभूतञाणेन, चतुसच्चधम्मं वा मग्गेन विदित्वा. सेसं उत्तानत्थमेव.

३७२. दसमगाथाय सो निरासो अनासिसानोति यस्स अरियमग्गेन विनासितत्ता अनुसया च न सन्ति, अकुसलमूला च समूहता, सो निरासो नित्तण्हो होति. ततो आसाय अभावेन कञ्चि रूपादिधम्मं नासीसति. तेनाह ‘‘निरासो अनासिसानो’’ति. सेसं वुत्तनयमेव.

३७३. एकादसमगाथाय आसवखीणोति खीणचतुरासवो. पहीनमानोति पहीननवविधमानो. रागपथन्ति रागविसयभूतं तेभूमकधम्मजातं. उपातिवत्तोति परिञ्ञापहानेहि अतिक्कन्तो. दन्तोति सब्बद्वारविसेवनं हित्वा अरियेन दमथेन दन्तभूमिं पत्तो. परिनिब्बुतोति किलेसग्गिवूपसमेन सीतिभूतो. सेसं वुत्तनयमेव.

३७४. द्वादसमगाथाय सद्धोति बुद्धादिगुणेसु परप्पच्चयविरहितत्ता सब्बाकारसम्पन्नेन अवेच्चप्पसादेन समन्नागतो, न परस्स सद्धाय पटिपत्तियं गमनभावेन. यथाह – ‘‘न ख्वाहं एत्थ भन्ते भगवतो सद्धाय गच्छामी’’ति (अ. नि. ५.३४). सुतवाति वोसितसुतकिच्चत्ता परमत्थिकसुतसमन्नागतो. नियामदस्सीति संसारकन्तारमूळ्हे लोके अमतपुरगामिनो सम्मत्तनियामभूतस्स मग्गस्स दस्सावी, दिट्ठमग्गोति वुत्तं होति. वग्गगतेसु न वग्गसारीति वग्गगता नाम द्वासट्ठिदिट्ठिगतिका अञ्ञमञ्ञं पटिलोमत्ता, एवं वग्गाहि दिट्ठीहि गतेसु सत्तेसु न वग्गसारी – ‘‘इदं उच्छिज्जिस्सति, इदं तथेव भविस्सती’’ति एवं दिट्ठिवसेन अगमनतो. पटिघन्ति पटिघातकं, चित्तविघातकन्ति वुत्तं होति. दोसविसेसनमेवेतं. विनेय्याति विनेत्वा. सेसं वुत्तनयमेव.

३७५. तेरसमगाथाय संसुद्धजिनोति संसुद्धेन अरहत्तमग्गेन विजितकिलेसो. विवट्टच्छदोति विवटरागदोसमोहछदनो. धम्मेसु वसीति चतुसच्चधम्मेसु वसिप्पत्तो. न हिस्स सक्का ते धम्मा यथा ञाता केनचि अञ्ञथा कातुं, तेन खीणासवो ‘‘धम्मेसु वसी’’ति वुच्चति. पारगूति पारं वुच्चति निब्बानं, तं गतो, सउपादिसेसवसेन अधिगतोति वुत्तं होति. अनेजोति अपगततण्हाचलनो. सङ्खारनिरोधञाणकुसलोति सङ्खारनिरोधो वुच्चति निब्बानं, तम्हि ञाणं अरियमग्गपञ्ञा, तत्थ कुसलो, चतुक्खत्तुं भावितत्ता छेकोति वुत्तं होति.

३७६. चुद्दसमगाथाय अतीतेसूति पवत्तिं पत्वा अतिक्कन्तेसु पञ्चक्खन्धेसु. अनागतेसूति पवत्तिं अप्पत्तेसु पञ्चक्खन्धेसु एव. कप्पातीतोति ‘‘अहं मम’’न्ति कप्पनं सब्बम्पि वा तण्हादिट्ठिकप्पं अतीतो. अतिच्च सुद्धिपञ्ञोति अतीव सुद्धिपञ्ञो, अतिक्कमित्वा वा सुद्धिपञ्ञो. किं अतिक्कमित्वा? अद्धत्तयं. अरहा हि य्वायं अविज्जासङ्खारसङ्खातो अतीतो अद्धा, जातिजरामरणसङ्खातो अनागतो अद्धा, विञ्ञाणादिभवपरियन्तो पच्चुप्पन्नो च अद्धा, तं सब्बम्पि अतिक्कम्म कङ्खं वितरित्वा परमसुद्धिप्पत्तपञ्ञो हुत्वा ठितो. तेन वुच्चति ‘‘अतिच्च सुद्धिपञ्ञो’’ति. सब्बायतनेहीति द्वादसहायतनेहि. अरहा हि एवं कप्पातीतो. कप्पातीतत्ता अतिच्च सुद्धिपञ्ञत्ता च आयतिं न किञ्चि आयतनं उपेति. तेनाह – ‘‘सब्बायतनेहि विप्पमुत्तो’’ति.

३७७. पन्नरसमगाथाय अञ्ञाय पदन्ति ये ते ‘‘सच्चानं चतुरो पदा’’ति वुत्ता, तेसु एकेकपदं पुब्बभागसच्चववत्थापनपञ्ञाय ञत्वा. समेच्च धम्मन्ति ततो परं चतूहि अरियमग्गेहि चतुसच्चधम्मं समेच्च. विवटं दिस्वान पहानमासवानन्ति अथ पच्चवेक्खणञाणेन आसवक्खयसञ्ञितं निब्बानं विवटं पाकटमनावटं दिस्वा. सब्बुपधीनं परिक्खयाति सब्बेसं खन्धकामगुणकिलेसाभिसङ्खारभेदानं उपधीनं परिक्खीणत्ता कत्थचि असज्जमानो भिक्खु सम्मा सो लोके परिब्बजेय्य विहरेय्य, अनल्लीयन्तो लोकं गच्छेय्याति देसनं निट्ठापेसि.

३७८. ततो सो निम्मितो धम्मदेसनं थोमेन्तो ‘‘अद्धा हि भगवा’’ति इमं गाथमाह. तत्थ यो सो एवं विहारीति यो सो मङ्गलादीनि समूहनित्वा सब्बमङ्गलदोसप्पहानविहारी, योपि सो दिब्बमानुसकेसु कामेसु रागं विनेय्य भवातिक्कम्म धम्माभिसमयविहारीति एवं ताय ताय गाथाय निद्दिट्ठभिक्खुं दस्सेन्तो आह. सेसं उत्तानमेव. अयं पन योजना – अद्धा हि भगवा तथेव एतं यं त्वं ‘‘यस्स मङ्गला समूहता’’तिआदीनि वत्वा तस्सा तस्सा गाथाय परियोसाने ‘‘सम्मा सो लोके परिब्बजेय्या’’ति अवच. किं कारणं? यो सो एवंविहारी भिक्खु, सो उत्तमेन दमथेन दन्तो, सब्बानि च दसपि संयोजनानि चतुरो च योगे वीतिवत्तो होति. तस्मा सम्मा सो लोके परिब्बजेय्य, नत्थि मे एत्थ विचिकिच्छाति इति देसनाथोमनगाथम्पि वत्वा अरहत्तनिकूटेनेव देसनं निट्ठापेसि. सुत्तपरियोसाने कोटिसतसहस्सदेवतानं अग्गफलप्पत्ति अहोसि, सोतापत्तिसकदागामिअनागामिफलप्पत्ता पन गणनतो असङ्ख्येय्याति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय सम्मापरिब्बाजनीयसुत्तवण्णना

निट्ठिता.