९. हेमवतसुत्तवण्णना

अज्ज पन्नरसोति हेमवतसुत्तं. का उप्पत्ति? पुच्छावसिका उप्पत्ति. हेमवतेन हि पुट्ठो भगवा ‘‘छसु लोको समुप्पन्नो’’तिआदीनि अभासि. तत्थ ‘‘अज्ज पन्नरसो’’तिआदि सातागिरेन वुत्तं, ‘‘इति सातागिरो’’तिआदि सङ्गीतिकारेहि, ‘‘कच्चिमनो’’तिआदि हेमवतेन, ‘‘छसु लोको’’तिआदि भगवता, तं सब्बम्पि समोधानेत्वा ‘‘हेमवतसुत्त’’न्ति वुच्चति. ‘‘सातागिरिसुत्त’’न्ति एकच्चेहि.

तत्थ यायं ‘‘अज्ज पन्नरसो’’तिआदि गाथा. तस्सा उप्पत्ति – इमस्मिंयेव भद्दकप्पे वीसतिवस्ससहस्सायुकेसु पुरिसेसु उप्पज्जित्वा सोळसवस्ससहस्सायुकानि ठत्वा परिनिब्बुतस्स भगवतो कस्सपसम्मासम्बुद्धस्स महतिया पूजाय सरीरकिच्चं अकंसु. तस्स धातुयो अविकिरित्वा सुवण्णक्खन्धो विय एकग्घना हुत्वा अट्ठंसु. दीघायुकबुद्धानञ्हि एसा धम्मता. अप्पायुकबुद्धा पन यस्मा बहुतरेन जनेन अदिट्ठा एव परिनिब्बायन्ति, तस्मा धातुपूजम्पि कत्वा ‘‘तत्थ तत्थ जना पुञ्ञं पसविस्सन्ती’’ति अनुकम्पाय ‘‘धातुयो विकिरन्तू’’ति अधिट्ठहन्ति. तेन तेसं सुवण्णचुण्णानि विय धातुयो विकिरन्ति, सेय्यथापि अम्हाकं भगवतो.

मनुस्सा तस्स भगवतो एकंयेव धातुघरं कत्वा चेतियं पतिट्ठापेसुं योजनं उब्बेधेन परिक्खेपेन च. तस्स एकेकगावुतन्तरानि चत्तारि द्वारानि अहेसुं. एकं द्वारं किकी राजा अग्गहेसि; एकं तस्सेव पुत्तो पथविन्धरो नाम; एकं सेनापतिपमुखा अमच्चा; एकं सेट्ठिपमुखा जानपदा रत्तसुवण्णमया एकग्घना सुवण्णरसपटिभागा च नानारतनमया इट्ठका अहेसुं एकेका सतसहस्सग्घनिका. ते हरितालमनोसिलाहि मत्तिकाकिच्चं सुरभितेलेन उदककिच्चञ्च कत्वा तं चेतियं पतिट्ठापेसुं.

एवं पतिट्ठिते चेतिये द्वे कुलपुत्ता सहायका निक्खमित्वा सम्मुखसावकानं थेरानं सन्तिके पब्बजिंसु. दीघायुकबुद्धानञ्हि सम्मुखसावकायेव पब्बाजेन्ति, उपसम्पादेन्ति, निस्सयं देन्ति, इतरे न लभन्ति. ततो ते कुलपुत्ता ‘‘सासने, भन्ते, कति धुरानी’’ति पुच्छिंसु. थेरा ‘‘द्वे धुरानी’’ति कथेसुं – ‘‘वासधुरं, परियत्तिधुरञ्चा’’ति. तत्थ पब्बजितेन कुलपुत्तेन आचरियुपज्झायानं सन्तिके पञ्च वस्सानि वसित्वा, वत्तपटिवत्तं पूरेत्वा, पातिमोक्खं द्वे तीणि भाणवारसुत्तन्तानि च पगुणं कत्वा, कम्मट्ठानं उग्गहेत्वा, कुले वा गणे वा निरालयेन अरञ्ञं पविसित्वा, अरहत्तसच्छिकिरियाय घटितब्बं वायमितब्बं, एतं वासधुरं. अत्तनो थामेन पन एकं वा निकायं परियापुणित्वा द्वे वा पञ्च वा निकाये परियत्तितो च अत्थतो च सुविसदं सासनं अनुयुञ्जितब्बं, एतं परियत्तिधुरन्ति. अथ ते कुलपुत्ता ‘‘द्विन्नं धुरानं वासधुरमेव सेट्ठ’’न्ति वत्वा ‘‘मयं पनम्हा दहरा, वुड्ढकाले वासधुरं परिपूरेस्साम, परियत्तिधुरं ताव पूरेमा’’ति परियत्तिं आरभिंसु. ते पकतियाव पञ्ञवन्तो नचिरस्सेव सकले बुद्धवचने पकतञ्ञनो विनये च अतिविय विनिच्छयकुसला अहेसुं. तेसं परियत्तिं निस्साय परिवारो उप्पज्जि, परिवारं निस्साय लाभो, एकमेकस्स पञ्चसतपञ्चसता भिक्खू परिवारा अहेसुं. ते सत्थुसासनं दीपेन्ता विहरिंसु, पुन बुद्धकालो विय अहोसि.

तदा द्वे भिक्खू गामकावासे विहरन्ति धम्मवादी च अधम्मवादी च. अधम्मवादी चण्डो होति फरुसो, मुखरो, तस्स अज्झाचारो इतरस्स पाकटो होति. ततो नं ‘‘इदं ते, आवुसो, कम्मं सासनस्स अप्पतिरूप’’न्ति चोदेसि. सो ‘‘किं ते दिट्ठं, किं सुत’’न्ति विक्खिपति. इतरो ‘‘विनयधरा जानिस्सन्ती’’ति आह. ततो अधम्मवादी ‘‘सचे इमं वत्थुं विनयधरा विनिच्छिनिस्सन्ति, अद्धा मे सासने पतिट्ठा न भविस्सती’’ति ञत्वा अत्तनो पक्खं कातुकामो तावदेव परिक्खारे आदाय ते द्वे थेरे उपसङ्कमित्वा समणपरिक्खारे दत्वा तेसं निस्सयेन विहरितुमारद्धो. सब्बञ्च नेसं उपट्ठानं करोन्तो सक्कच्चं वत्तपटिवत्तं पूरेतुकामो विय अकासि. ततो एकदिवसं उपट्ठानं गन्त्वा वन्दित्वा तेहि विस्सज्जियमानोपि अट्ठासियेव. थेरा ‘‘किञ्चि वत्तब्बमत्थी’’ति तं पुच्छिंसु. सो ‘‘आम, भन्ते, एकेन मे भिक्खुना सह अज्झाचारं पटिच्च विवादो अत्थि. सो यदि तं वत्थुं इधागन्त्वा आरोचेति, यथाविनिच्छयं न विनिच्छिनितब्ब’’न्ति. थेरा ‘‘ओसटं वत्थुं यथाविनिच्छयं न विनिच्छिनितुं न वट्टती’’ति आहंसु. सो ‘‘एवं करियमाने, भन्ते, मम सासने पतिट्ठा नत्थि, मय्हेतं पापं होतु, मा तुम्हे विनिच्छिनथा’’ति. ते तेन निप्पीळियमाना सम्पटिच्छिंसु. सो तेसं पटिञ्ञं गहेत्वा पुन तं आवासं गन्त्वा ‘‘सब्बं विनयधरानं सन्तिके निट्ठित’’न्ति तं धम्मवादिं सुट्ठुतरं अवमञ्ञन्तो फरुसेन समुदाचरति. धम्मवादी ‘‘निस्सङ्को अयं जातो’’ति तावदेव निक्खमित्वा थेरानं परिवारं भिक्खुसहस्सं उपसङ्कमित्वा आह – ‘‘ननु, आवुसो, ओसटं वत्थु यथाधम्मं विनिच्छिनितब्बं, अनोसरापेत्वा एव वा अञ्ञमञ्ञं अच्चयं देसापेत्वा सामग्गी कातब्बा. इमे पन थेरा नेव वत्थुं विनिच्छिनिंसु, न सामग्गिं अकंसु. किं नामेत’’न्ति? तेपि सुत्वा तुण्ही अहेसुं – ‘‘नून किञ्चि आचरियेहि ञात’’न्ति. ततो अधम्मवादी ओकासं लभित्वा ‘‘त्वं पुब्बे ‘विनयधरा जानिस्सन्ती’ति भणसि. इदानि तेसं विनयधरानं आरोचेहि तं वत्थु’’न्ति धम्मवादिं पीळेत्वा ‘‘अज्जतग्गे पराजितो त्वं, मा तं आवासं आगच्छी’’ति वत्वा पक्कामि. ततो धम्मवादी थेरे उपसङ्कमित्वा ‘‘तुम्हे सासनं अनपेक्खित्वा ‘अम्हे उपट्ठेसि परितोसेसी’ति पुग्गलमेव अपेक्खित्थ, सासनं अरक्खित्वा पुग्गलं रक्खित्थ, अज्जतग्गे दानि तुम्हाकं विनिच्छयं विनिच्छिनितुं न वट्टति, अज्ज परिनिब्बुतो कस्सपो भगवा’’ति महासद्देन कन्दित्वा ‘‘नट्ठं सत्थु सासन’’न्ति परिदेवमानो पक्कामि.

अथ खो ते भिक्खू संविग्गमानसा ‘‘मयं पुग्गलमनुरक्खन्ता सासनरतनं सोब्भे पक्खिपिम्हा’’ति कुक्कुच्चं उप्पादेसुं. ते तेनेव कुक्कुच्चेन उपहतासयत्ता कालं कत्वा सग्गे निब्बत्तितुमसक्कोन्ता एकाचरियो हिमवति हेमवते पब्बते निब्बत्ति हेमवतो यक्खोति नामेन. दुतियाचरियो मज्झिमदेसे सातपब्बते सातागिरोति नामेन. तेपि नेसं परिवारा भिक्खू तेसंयेव अनुवत्तित्वा सग्गे निब्बत्तितुमसक्कोन्ता तेसं परिवारा यक्खाव हुत्वा निब्बत्तिंसु. तेसं पन पच्चयदायका गहट्ठा देवलोके निब्बतिंसु. हेमवतसातागिरा अट्ठवीसतियक्खसेनापतीनमब्भन्तरा महानुभावा यक्खराजानो अहेसुं.

यक्खसेनापतीनञ्च अयं धम्मता – मासे मासे अट्ठ दिवसानि धम्मविनिच्छयत्थं हिमवति मनोसिलातले नागवतिमण्डपे देवतानं सन्निपातो होति, तत्थ सन्निपतितब्बन्ति. अथ सातागिरहेमवता तस्मिं समागमे अञ्ञमञ्ञं दिस्वा सञ्जानिंसु – ‘‘त्वं, सम्म, कुहिं उप्पन्नो, त्वं कुहि’’न्ति अत्तनो अत्तनो उप्पत्तिट्ठानञ्च पुच्छित्वा विप्पटिसारिनो अहेसुं. ‘‘नट्ठा मयं, सम्म, पुब्बे वीसति वस्ससहस्सानि समणधम्मं कत्वा एकं पापसहायं निस्साय यक्खयोनियं उप्पन्ना, अम्हाकं पन पच्चयदायका कामावचरदेवेसु निब्बत्ता’’ति. अथ सातागिरो आह – ‘‘मारिस, हिमवा नाम अच्छरियब्भुतसम्मतो, किञ्चि अच्छरियं दिस्वा वा सुत्वा वा ममापि आरोचेय्यासी’’ति. हेमवतोपि आह – ‘‘मारिस, मज्झिमदेसो नाम अच्छरियब्भुतसम्मतो, किञ्चि अच्छरियं दिस्वा वा सुत्वा वा ममापि आरोचेय्यासी’’ति. एवं तेसु द्वीसु सहायेसु अञ्ञमञ्ञं कतिकं कत्वा, तमेव उप्पत्तिं अविवज्जेत्वा वसमानेसु एकं बुद्धन्तरं वीतिवत्तं, महापथवी एकयोजनतिगावुतमत्तं उस्सदा.

अथम्हाकं बोधिसत्तो दीपङ्करपादमूले कतपणिधानो याव वेस्सन्तरजातकं, ताव पारमियो पूरेत्वा, तुसितभवने उप्पज्जित्वा, तत्थ यावतायुकं ठत्वा, धम्मपदनिदाने वुत्तनयेन देवताहि आयाचितो पञ्च महाविलोकनानि विलोकेत्वा, देवतानं आरोचेत्वा, द्वत्तिंसाय पुब्बनिमित्तेसु वत्तमानेसु इध पटिसन्धिं अग्गहेसि दससहस्सिलोकधातुं कम्पेत्वा. तानि दिस्वापि इमे राजयक्खा ‘‘इमिना कारणेन निब्बत्तानी’’ति न जानिंसु. ‘‘खिड्डापसुतत्ता नेवाद्दसंसू’’ति एके. एस नयो जातियं अभिनिक्खमने बोधियञ्च. धम्मचक्कप्पवत्तने पन पञ्चवग्गिये आमन्तेत्वा भगवति तिपरिवट्टं द्वादसाकारं वरधम्मचक्कं पवत्तेन्ते महाभूमिचालं पुब्बनिमित्तं पाटिहारियानि च एतेसं एको सातागिरोयेव पठमं अद्दस. निब्बत्तिकारणञ्च तेसं ञत्वा सपरिसो भगवन्तं उपसङ्कम्म धम्मदेसनं अस्सोसि, न च किञ्चि विसेसं अधिगच्छि. कस्मा? सो हि धम्मं सुणन्तो हेमवतं अनुस्सरित्वा ‘‘आगतो नु खो मे सहायको, नो’’ति परिसं ओलोकेत्वा तं अपस्सन्तो ‘‘वञ्चितो मे सहायो, यो एवं विचित्रपटिभानं भगवतो धम्मदेसनं न सुणाती’’ति विक्खित्तचित्तो अहोसि. भगवा च अत्थङ्गतेपि च सूरिये देसनं न निट्ठापेसि.

अथ सातागिरो ‘‘सहायं गहेत्वा तेन सहागम्म धम्मदेसनं सोस्सामी’’ति हत्थियानअस्सयानगरुळयानादीनि मापेत्वा पञ्चहि यक्खसतेहि परिवुतो हिमवन्ताभिमुखो पायासि, तदा हेमवतोपि. यस्मा पटिसन्धिजाति-अभिनिक्खमन-बोधिपरिनिब्बानेस्वेव द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि हुत्वाव पतिविगच्छन्ति, न चिरट्ठितिकानि होन्ति, धम्मचक्कपवत्तने पन तानि सविसेसानि हुत्वा, चिरतरं ठत्वा निरुज्झन्ति, तस्मा हिमवति तं अच्छरियपातुभावं दिस्वा ‘‘यतो अहं जातो, न कदाचि अयं पब्बतो एवं अभिरामो भूतपुब्बो, हन्द दानि मम सहायं गहेत्वा आगम्म तेन सह इमं पुप्फसिरिं अनुभविस्सामी’’ति तथेव मज्झिमदेसाभिमुखो आगच्छति. ते उभोपि राजगहस्स उपरि समागन्त्वा अञ्ञमञ्ञस्स आगमनकारणं पुच्छिंसु. हेमवतो आह – ‘‘यतो अहं, मारिस, जातो, नायं पब्बतो एवं अकालकुसुमितेहि रुक्खेहि अभिरामो भूतपुब्बो, तस्मा एतं पुप्फसिरिं तया सद्धिं अनुभविस्सामीति आगतोम्ही’’ति. सातागिरो आह – ‘‘जानासि, पन, त्वं मारिस, येन कारणेन इमं अकालपुप्फपाटिहारियं जात’’न्ति? ‘‘न जानामि, मारिसा’’ति. ‘‘इमं, मारिस, पाटिहारियं न केवल हिमवन्तेयेव, अपिच खो पन दससहस्सिलोकधातूसु निब्बत्तं, सम्मासम्बुद्धो लोके उप्पन्नो, अज्ज धम्मचक्कं पवत्तेसि, तेन कारणेना’’ति. एवं सातागिरो हेमवतस्स बुद्धुप्पादं कथेत्वा, तं भगवतो सन्तिकं आनेतुकामो इमं गाथमाह. केचि पन गोतमके चेतिये विहरन्ते भगवति अयमेवमाहाति भणन्ति ‘‘अज्ज पन्नरसो’’ति.

१५३. तत्थ अज्जाति अयं रत्तिन्दिवो पक्खगणनतो पन्नरसो, उपवसितब्बतो उपोसथो. तीसु वा उपोसथेसु अज्ज पन्नरसो उपोसथो, न चातुद्दसी उपोसथो, न सामग्गीउपोसथो. यस्मा वा पातिमोक्खुद्देसअट्ठङ्गउपवासपञ्ञत्तिदिवसादीसु सम्बहुलेसु अत्थेसु उपोसथसद्दो वत्तति. ‘‘आयामावुसो, कप्पिन, उपोसथं गमिस्सामा’’तिआदीसु हि पातिमोक्खुद्देसे उपोसथसद्दो. ‘‘एवं अट्ठङ्गसमन्नागतो खो विसाखे उपोसथो उपवुत्थो’’तिआदीसु (अ. नि. ८.४३) पाणातिपाता वेरमणिआदिकेसु अट्ठङ्गेसु. ‘‘सुद्धस्स वे सदा फग्गु, सुद्धस्सुपोसथो सदा’’तिआदीसु (म. नि. १.७९) उपवासे. ‘‘उपोसथो नाम नागराजा’’तिआदीसु (दी. नि. २.२४६; म. नि. ३.२५८) पञ्ञत्तियं. ‘‘तदहुपोसथे पन्नरसे सीसंन्हातस्सा’’तिआदीसु (दी. नि. ३.८५; म. नि. ३.२५६) दिवसे. तस्मा अवसेसत्थं पटिक्खिपित्वा आसाळ्हीपुण्णमदिवसंयेव नियामेन्तो आह – ‘‘अज्ज पन्नरसो उपोसथो’’ति. पाटिपदो दुतियोति एवं गणियमाने अज्ज पन्नरसो दिवसोति अत्थो.

दिवि भवानि दिब्बानि, दिब्बानि एत्थ अत्थीति दिब्बा. कानि तानि? रूपानि. तञ्हि रत्तिं देवानं दससहस्सिलोकधातुतो सन्निपतितानं सरीरवत्थाभरणविमानप्पभाहि अब्भादिउपक्किलेसविरहिताय चन्दप्पभाय च सकलजम्बुदीपो अलङ्कतो अहोसि. विसेसालङ्कतो च परमविसुद्धिदेवस्स भगवतो सरीरप्पभाय. तेनाह ‘‘दिब्बा रत्ति उपट्ठिता’’ति.

एवं रत्तिगुणवण्णनापदेसेनापि सहायस्स चित्तप्पसादं जनेन्तो बुद्धुप्पादं कथेत्वा आह ‘‘अनोमनामं सत्थारं, हन्द पस्साम गोतम’’न्ति. तत्थ अनोमेहि अलामकेहि सब्बाकारपरिपूरेहि गुणेहि नामं अस्साति अनोमनामो. तथा हिस्स ‘‘बुज्झिता सच्चानीति बुद्धो, बोधेता पजायाति बुद्धो’’तिआदिना (महानि. १९२; चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस ९७; पटि. म. १.१६२) नयेन बुद्धोति अनोमेहि गुणेहि नामं, ‘‘भग्गरागोति भगवा, भग्गदोसोति भगवा’’तिआदिना (महानि. ८४) नयेन च अनोमेहि गुणेहि नामं. एस नयो ‘‘अरहं सम्मासम्बुद्धो विज्जाचरणसम्पन्नो’’तिआदीसु. दिट्ठधम्मिकादीसु अत्थेसु देवमनुस्से अनुसासति ‘‘इमं पजहथ, इमं समादाय वत्तथा’’ति सत्था. अपिच ‘‘सत्था भगवा सत्थवाहो, यथा सत्थवाहो सत्ते कन्तारं तारेती’’तिआदिना (महानि. १९०) निद्देसे वुत्तनयेनापि सत्था. तं अनोमनामं सत्थारं. हन्दाति ब्यवसानत्थे निपातो. पस्सामाति तेन अत्तानं सह सङ्गहेत्वा पच्चुप्पन्नवचनं. गोतमन्ति गोतमगोत्तं. किं वुत्तं होति? ‘‘सत्था, न सत्था’’ति मा विमतिं अकासि, एकन्तब्यवसितो हुत्वाव एहि पस्साम गोतमन्ति.

१५४. एवं वुत्ते हेमवतो ‘‘अयं सातागिरो ‘अनोमनामं सत्थार’न्ति भणन्तो तस्स सब्बञ्ञुतं पकासेति, सब्बञ्ञुनो च दुल्लभा लोके, सब्बञ्ञुपटिञ्ञेहि पूरणादिसदिसेहेव लोको उपद्दुतो. सो पन यदि सब्बञ्ञू, अद्धा तादिलक्खणप्पत्तो भविस्सति, तेन तं एवं परिग्गण्हिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तादिलक्खणं पुच्छन्तो आह – ‘‘कच्चि मनो’’ति.

तत्थ कच्चीति पुच्छा. मनोति चित्तं. सुपणिहितोति सुट्ठु ठपितो, अचलो असम्पवेधी. सब्बेसु भूतेसु सब्बभूतेसु. तादिनोति तादिलक्खणप्पत्तस्सेव सतो. पुच्छा एव वा अयं ‘‘सो ते सत्था सब्बभूतेसु तादी, उदाहु नो’’ति. इट्ठे अनिट्ठे चाति एवरूपे आरम्मणे. सङ्कप्पाति वितक्का. वसीकताति वसं गमिता. किं वुत्तं होति? यं त्वं सत्थारं वदसि, तस्स ते सत्थुनो कच्चि तादिलक्खणप्पत्तस्स सतो सब्बभूतेसु मनो सुपणिहितो, उदाहु याव चलनपच्चयं न लभति, ताव सुपणिहितो विय खायति. सो वा ते सत्था कच्चि सब्बभूतेसु समचित्तेन तादी, उदाहु नो, ये च खो इट्ठानिट्ठेसु आरम्मणेसु रागदोसवसेन सङ्कप्पा उप्पज्जेय्युं, त्यास्स कच्चि वसीकता, उदाहु कदाचि तेसम्पि वसेन वत्ततीति.

१५५. ततो सातागिरो भगवतो सब्बञ्ञुभावे ब्यवसितत्ता सब्बे सब्बञ्ञुगुणे अनुजानन्तो आह ‘‘मनो चस्स सुपणिहितो’’तिआदि. तत्थ सुपणिहितोति सुट्ठु ठपितो, पथवीसमो अविरुज्झनट्ठेन, सिनेरुसमो सुप्पतिट्ठिताचलनट्ठेन, इन्दखीलसमो चतुब्बिधमारपरवादिगणेहि अकम्पियट्ठेन. अनच्छरियञ्चेतं, भगवतो इदानि सब्बाकारसम्पन्नत्ता सब्बञ्ञुभावे ठितस्स मनो सुपणिहितो अचलो भवेय्य. यस्स तिरच्छानभूतस्सापि सरागादिकाले छद्दन्तनागकुले उप्पन्नस्स सविसेन सल्लेन विद्धस्स अचलो अहोसि, वधकेपि तस्मिं नप्पदुस्सि, अञ्ञदत्थु तस्सेव अत्तनो दन्ते छेत्वा अदासि; तथा महाकपिभूतस्स महतिया सिलाय सीसे पहटस्सापि तस्सेव च मग्गं दस्सेसि; तथा विधुरपण्डितभूतस्स पादेसु गहेत्वा सट्ठियोजने काळपब्बतपपाते पक्खित्तस्सापि अञ्ञदत्थु तस्सेव यक्खस्सत्थाय धम्मं देसेसि. तस्मा सम्मदेव आह सातागिरो – ‘‘मनो चस्स सुपणिहितो’’ति.

सब्बभूतेसु तादिनोति सब्बसत्तेसु तादिलक्खणप्पत्तस्सेव सतो मनो सुपणिहितो, न याव पच्चयं न लभतीति अत्थो. तत्थ भगवतो तादिलक्खणं पञ्चधा वेदितब्बं. यथाह –

‘‘भगवा पञ्चहाकारेहि तादी, इट्ठानिट्ठे तादी, चत्तावीति तादी, मुत्तावीति तादी, तिण्णावीति तादी, तन्निद्देसाति तादी. कथं भगवा इट्ठानिट्ठे तादी? भगवा लाभेपि तादी’’ति (महानि. ३८).

एवमादि सब्बं निद्देसे वुत्तनयेनेव गहेतब्बं. लाभादयो च तस्स महाअट्ठकथायं वित्थारितनयेन वेदितब्बा. ‘‘पुच्छा एव वा अयं. सो ते सत्था सब्बभूतेसु तादी, उदाहु नो’’ति इमस्मिम्पि विकप्पे सब्बभूतेसु समचित्तताय तादी अम्हाकं सत्थाति अत्थो. अयञ्हि भगवा सुखूपसंहारकामताय दुक्खापनयनकामताय च सब्बसत्तेसु समचित्तो, यादिसो अत्तनि, तादिसो परेसु, यादिसो मातरि महामायाय, तादिसो चिञ्चमाणविकाय, यादिसो पितरि सुद्धोदने, तादिसो सुप्पबुद्धे, यादिसो पुत्ते राहुले, तादिसो वधकेसु देवदत्तधनपालकअङ्गुलिमालादीसु. सदेवके लोकेपि तादी. तस्मा सम्मदेवाह सातागिरो – ‘‘सब्बभूतेसु तादिनो’’ति.

अथो इट्ठे अनिट्ठे चाति. एत्थ पन एवं अत्थो दट्ठब्बो – यं किञ्चि इट्ठं वा अनिट्ठं वा आरम्मणं, सब्बप्पकारेहि तत्थ ये रागदोसवसेन सङ्कप्पा उप्पज्जेय्युं, त्यास्स अनुत्तरेन मग्गेन रागादीनं पहीनत्ता वसीकता, न कदाचि तेसं वसे वत्तति. सो हि भगवा अनाविलसङ्कप्पो सुविमुत्तचित्तो सुविमुत्तपञ्ञोति. एत्थ च सुपणिहितमनताय अयोनिसोमनसिकाराभावो वुत्तो. सब्बभूतेसु इट्ठानिट्ठेहि सो यत्थ भवेय्य, तं सत्तसङ्खारभेदतो दुविधमारम्मणं वुत्तं. सङ्कप्पवसीभावेन तस्मिं आरम्मणे तस्स मनसिकाराभावतो किलेसप्पहानं वुत्तं. सुपणिहितमनताय च मनोसमाचारसुद्धि, सब्बभूतेसु तादिताय कायसमाचारसुद्धि, सङ्कप्पवसीभावेन वितक्कमूलकत्ता वाचाय वचीसमाचारसुद्धि. तथा सुपणिहितमनताय लोभादिसब्बदोसाभावो, सब्बभूतेसु तादिताय मेत्तादिगुणसब्भावो, सङ्कप्पवसीभावेन पटिकूले अप्पटिकूलसञ्ञितादिभेदा अरियिद्धि, ताय चस्स सब्बञ्ञुभावो वुत्तो होतीति वेदितब्बो.

१५६. एवं हेमवतो पुब्बे मनोद्वारवसेनेव तादिभावं पुच्छित्वा तञ्च पटिजानन्तमिमं सुत्वा दळ्हीकम्मत्थं इदानि द्वारत्तयवसेनापि, पुब्बे वा सङ्खेपेन कायवचीमनोद्वारसुद्धिं पुच्छित्वा तञ्च पटिजानन्तमिमं सुत्वा दळ्हीकम्मत्थमेव वित्थारेनापि पुच्छन्तो आह ‘‘कच्चि अदिन्न’’न्ति. तत्थ गाथाबन्धसुखत्थाय पठमं अदिन्नादानविरतिं पुच्छति. आरा पमादम्हाति पञ्चसु कामगुणेसु चित्तवोस्सग्गतो दूरीभावेन अब्रह्मचरियविरतिं पुच्छति. ‘‘आरा पमदम्हा’’तिपि पठन्ति, आरा मातुगामाति वुत्तं होति. झानं न रिञ्चतीति इमिना पन तस्सायेव तिविधाय कायदुच्चरितविरतिया बलवभावं पुच्छति. झानयुत्तस्स हि विरति बलवती होतीति.

१५७. अथ सातागिरो यस्मा भगवा न केवलं एतरहि, अतीतेपि अद्धाने दीघरत्तं अदिन्नादानादीहि पटिविरतो, तस्सा तस्सायेव च विरतिया आनुभावेन तं तं महापुरिसलक्खणं पटिलभि, सदेवको चस्स लोको ‘‘अदिन्नादाना पटिविरतो समणो गोतमो’’तिआदिना नयेन वण्णं भासति. तस्मा विस्सट्ठाय वाचाय सीहनादं नदन्तो आह ‘‘न सो अदिन्नं आदियती’’ति. तं अत्थतो पाकटमेव. इमिस्सापि गाथाय ततियपादे ‘‘पमादम्हा पमदम्हा’’ति द्विधा पाठो. चतुत्थपादे च झानं न रिञ्चतीति झानं रित्तकं सुञ्ञकं न करोति, न परिच्चजतीति अत्थो वेदितब्बो.

१५८. एवं कायद्वारे सुद्धिं सुत्वा इदानि वचीद्वारे सुद्धिं पुच्छन्तो आह – ‘‘कच्चि मुसा न भणती’’ति. एत्थ खीणातीति खीणो, विहिंसति बधतीति अत्थो. वाचाय पथो ब्यप्पथो, खीणो ब्यप्पथो अस्साति खीणब्यप्पथो. तं न-कारेन पटिसेधेत्वा पुच्छति ‘‘न खीणब्यप्पथो’’ति, न फरुसवाचोति वुत्तं होति. ‘‘नाखीणब्यप्पथो’’तिपि पाठो, न अखीणवचनोति अत्थो. फरुसवचनञ्हि परेसं हदये अखीयमानं तिट्ठति. तादिसवचनो कच्चि न सोति वुत्तं होति. विभूतीति विनासो, विभूतिं कासति करोति वाति विभूतिकं, विभूतिकमेव वेभूतिकं, वेभूतियन्तिपि वुच्चति, पेसुञ्ञस्सेतं अधिवचनं. तञ्हि सत्तानं अञ्ञमञ्ञतो भेदनेन विनासं करोति. सेसं उत्तानत्थमेव.

१५९. अथ सातागिरो यस्मा भगवा न केवलं एतरहि, अतीतेपि अद्धाने दीघरत्तं मुसावादादीहि पटिविरतो, तस्सा तस्सायेव च विरतिया आनुभावेन तं तं महापुरिसलक्खणं पटिलभि, सदेवको चस्स लोको ‘‘मुसावादा पटिविरतो समणो गोतमो’’ति वण्णं भासति. तस्मा विस्सट्ठाय वाचाय सीहनादं नदन्तो आह, ‘‘मुसा च सो न भणती’’ति. तत्थ मुसाति विनिधाय दिट्ठादीनि परविसंवादनवचनं. तं सो न भणति. दुतियपादे पन पठमत्थवसेन न खीणब्यप्पथोति, दुतियत्थवसेन नाखीणब्यप्पथोति पाठो. चतुत्थपादे मन्ताति पञ्ञा वुच्चति. भगवा यस्मा ताय मन्ताय परिच्छिन्दित्वा अत्थमेव भासति अत्थतो अनपेतवचनं, न सम्फं. अञ्ञाणपुरेक्खारञ्हि निरत्थकवचनं बुद्धानं नत्थि. तस्मा आह – ‘‘मन्ता अत्थं सो भासती’’ति. सेसमेत्थ पाकटमेव.

१६०. एवं वचीद्वारसुद्धिम्पि सुत्वा इदानि मनोद्वारसुद्धिं पुच्छन्तो आह ‘‘कच्चि न रज्जति कामेसू’’ति. तत्थ कामाति वत्थुकामा. तेसु किलेसकामेन न रज्जतीति पुच्छन्तो अनभिज्झालुतं पुच्छति. अनाविलन्ति पुच्छन्तो ब्यापादेन आविलभावं सन्धाय अब्यापादतं पुच्छति. मोहं अतिक्कन्तोति पुच्छन्तो येन मोहेन मूळ्हो मिच्छादिट्ठिं गण्हाति, तस्सातिक्कमेन सम्मादिट्ठितं पुच्छति. धम्मेसु चक्खुमाति पुच्छन्तो सब्बधम्मेसु अप्पटिहतस्स ञाणचक्खुनो, पञ्चचक्खुविसयेसु वा धम्मेसु पञ्चन्नम्पि चक्खूनं वसेन सब्बञ्ञुतं पुच्छति ‘‘द्वारत्तयपारिसुद्धियापि सब्बञ्ञू न होती’’ति चिन्तेत्वा.

१६१. अथ सातागिरो यस्मा भगवा अप्पत्वाव अरहत्तं अनागामिमग्गेन कामरागब्यापादानं पहीनत्ता नेव कामेसु रज्जति, न ब्यापादेन आविलचित्तो, सोतापत्तिमग्गेनेव च मिच्छादिट्ठिपच्चयस्स सच्चपटिच्छादकमोहस्स पहीनत्ता मोहं अतिक्कन्तो, सामञ्च सच्चानि अभिसम्बुज्झित्वा बुद्धोति विमोक्खन्तिकं नामं यथावुत्तानि च चक्खूनि पटिलभि, तस्मा तस्स मनोद्वारसुद्धिं सब्बञ्ञुतञ्च उग्घोसेन्तो आह ‘‘न सो रज्जति कामेसू’’ति.

१६२. एवं हेमवतो भगवतो द्वारत्तयपारिसुद्धिं सब्बञ्ञुतञ्च सुत्वा हट्ठो उदग्गो अतीतजातियं बाहुसच्चविसदाय पञ्ञाय असज्जमानवचनप्पथो हुत्वा अच्छरियब्भुतरूपे सब्बञ्ञुगुणे सोतुकामो आह ‘‘कच्चि विज्जाय सम्पन्नो’’ति. तत्थ विज्जाय सम्पन्नोति इमिना दस्सनसम्पत्तिं पुच्छति, संसुद्धचारणोति इमिना गमनसम्पत्तिं. छन्दवसेन चेत्थ दीघं कत्वा चाकारमाह, संसुद्धचरणोति अत्थो. आसवा खीणाति इमिना एताय दस्सनगमनसम्पत्तिया पत्तब्बाय आसवक्खयसञ्ञिताय पठमनिब्बानधातुया पत्तिं पुच्छति, नत्थि पुनब्भवोति इमिना दुतियनिब्बानधातुपत्तिसमत्थतं, पच्चवेक्खणञाणेन वा परमस्सासप्पत्तिं ञत्वा ठितभावं.

१६३. ततो या एसा ‘‘सो अनेकविहितं पुब्बेनिवास’’न्तिआदिना (म. नि. १.५२) नयेन भयभेरवादीसु तिविधा, ‘‘सो एवं समाहिते चित्ते…पे… आनेञ्जप्पत्ते ञाणदस्सनाय चित्तं अभिनीहरती’’तिआदिना (दी. नि. १.२७९) नयेन अम्बट्ठादीसु अट्ठविधा विज्जा वुत्ता, ताय यस्मा सब्बायपि सब्बाकारसम्पन्नाय भगवा उपेतो. यञ्चेतं ‘‘इध, महानाम, अरियसावको सीलसम्पन्नो होति, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारो होति, भोजने मत्तञ्ञू होति, जागरियं अनुयुत्तो होति, सत्तहि सद्धम्मेहि समन्नागतो होति, चतुन्नं झानानं आभिचेतसिकानं दिट्ठधम्मसुखविहारानं निकामलाभी होती’’ति एवं उद्दिसित्वा ‘‘कथञ्च, महानाम, अरियसावको सीलसम्पन्नो होती’’तिआदिना (म. नि. २.२४) नयेन सेखसुत्ते निद्दिट्ठं पन्नरसप्पभेदं चरणं. तञ्च यस्मा सब्बूपक्किलेसप्पहानेन भगवतो अतिविय संसुद्धं. येपिमे कामासवादयो चत्तारो आसवा, तेपि यस्मा सब्बे सपरिवारा सवासना भगवतो खीणा. यस्मा च इमाय विज्जाचरणसम्पदाय खीणासवो हुत्वा तदा भगवा ‘‘नत्थि दानि पुनब्भवो’’ति पच्चवेक्खित्वा ठितो, तस्मा सातागिरो भगवतो सब्बञ्ञुभावे ब्यवसायेन समुस्साहितहदयो सब्बेपि गुणे अनुजानन्तो आह ‘‘विज्जाय चेव सम्पन्नो’’ति.

१६४. ततो हेमवतो ‘‘सम्मासम्बुद्धो भगवा’’ति भगवति निक्कङ्खो हुत्वा आकासे ठितोयेव भगवन्तं पसंसन्तो सातागिरञ्च आराधेन्तो आह ‘‘सम्पन्नं मुनिनो चित्त’’न्ति. तस्सत्थो – सम्पन्नं मुनिनो चित्तं, ‘‘मनो चस्स सुपणिहितो’’ति एत्थ वुत्ततादिभावेन पुण्णं सम्पुण्णं, ‘‘न सो अदिन्नं आदियती’’ति एत्थ वुत्तकायकम्मुना, ‘‘न सो रज्जति कामेसू’’ति एत्थ वुत्तमनोकम्मुना च पुण्णं सम्पुण्णं, ‘‘मुसा च सो न भणती’’ति एत्थ वुत्तब्यप्पथेन च वचीकम्मुनाति वुत्तं होति. एवं सम्पन्नचित्तञ्च अनुत्तराय विज्जाचरणसम्पदाय सम्पन्नत्ता विज्जाचरणसम्पन्नञ्च इमेहि गुणेहि ‘‘मनो चस्स सुपणिहितो’’तिआदिना नयेन धम्मतो नं पसंससि, सभावतो तच्छतो भूततो एव नं पसंससि, न केवलं सद्धामत्तकेनाति दस्सेति.

१६५-१६६. ततो सातागिरोपि ‘‘एवमेतं, मारिस, सुट्ठु तया ञातञ्च अनुमोदितञ्चा’’ति अधिप्पायेन तमेव संराधेन्तो आह – ‘‘सम्पन्नं मुनिनो…पे… धम्मतो अनुमोदसी’’ति. एवञ्च पन वत्वा पुन भगवतो दस्सने तं अभित्थवयमानो आह ‘‘सम्पन्नं…पे… हन्द पस्साम गोतम’’न्ति.

१६७. अथ हेमवतो अत्तनो अभिरुचितगुणेहि पुरिमजातिबाहुसच्चबलेन भगवन्तं अभित्थुनन्तो सातागिरं आह – ‘‘एणिजङ्घं…पे… एहि पस्साम गोतम’’न्ति. तस्सत्थो – एणिमिगस्सेव जङ्घा अस्साति एणिजङ्घो. बुद्धानञ्हि एणिमिगस्सेव अनुपुब्बवट्टा जङ्घा होन्ति, न पुरतो निम्मंसा पच्छतो सुसुमारकुच्छि विय उद्धुमाता. किसा च बुद्धा होन्ति दीघरस्ससमवट्टितयुत्तट्ठानेसु तथारूपाय अङ्गपच्चङ्गसम्पत्तिया, न वठरपुरिसा विय थूला. पञ्ञाय विलिखितकिलेसत्ता वा किसा. अज्झत्तिकबाहिरसपत्तविद्धंसनतो वीरा. एकासनभोजिताय परिमितभोजिताय च अप्पाहारा, न द्वत्तिमत्तालोपभोजिताय. यथाह –

‘‘अहं खो पन, उदायि, अप्पेकदा इमिना पत्तेन समतित्तिकम्पि भुञ्जामि, भिय्योपि भुञ्जामि. ‘अप्पाहारो समणो गोतमो अप्पाहारताय च वण्णवादी’ति इति चे मं, उदायि, सावका सक्करेय्युं, गरुं करेय्युं, मानेय्युं, पूजेय्युं, सक्कत्वा, गरुं कत्वा, उपनिस्साय विहरेय्युं. ये ते, उदायि, मम सावका कोसकाहारापि अड्ढकोसकाहारापि बेलुवाहारापि अड्ढबेलुवाहारापि, न मं ते इमिना धम्मेन सक्करेय्युं…पे… उपनिस्साय विहरेय्यु’’न्ति (म. नि. २.२४२).

आहारे छन्दरागाभावेन अलोलुपा अट्ठङ्गसमन्नागतं आहारं आहारेन्ति मोनेय्यसम्पत्तिया मुनिनो. अनगारिकताय विवेकनिन्नमानसताय च वने झायन्ति. तेनाह हेमवतो यक्खो ‘‘एणिजङ्घं…पे… एहि पस्साम गोतम’’न्ति.

१६८. एवञ्च वत्वा पुन तस्स भगवतो सन्तिके धम्मं सोतुकामताय ‘‘सीहंवेकचर’’न्ति इमं गाथमाह. तस्सत्थो – सीहंवाति दुरासदट्ठेन खमनट्ठेन निब्भयट्ठेन च केसरसीहसदिसं. याय तण्हाय ‘‘तण्हादुतियो पुरिसो’’ति वुच्चति, तस्सा अभावेन एकचरं, एकिस्सा लोकधातुया द्विन्नं बुद्धानं अनुप्पत्तितोपि एकचरं. खग्गविसाणसुत्ते वुत्तनयेनापि चेत्थ तं तं अत्थो दट्ठब्बो. नागन्ति पुनब्भवं नेव गन्तारं नागन्तारं. अथ वा आगुं न करोतीतिपि नागो. बलवातिपि नागो. तं नागं. कामेसु अनपेक्खिनन्ति द्वीसुपि कामेसु छन्दरागाभावेन अनपेक्खिनं. उपसङ्कम्म पुच्छाम, मच्चुपासप्पमोचनन्ति तं एवरूपं महेसिं उपसङ्कमित्वा तेभूमकवट्टस्स मच्चुपासस्स पमोचनं विवट्टं निब्बानं पुच्छाम. येन वा उपायेन दुक्खसमुदयसङ्खाता मच्चुपासा पमुच्चति, तं मच्चुपासप्पमोचनं पुच्छामाति. इमं गाथं हेमवतो सातागिरञ्च सातागिरपरिसञ्च अत्तनो परिसञ्च सन्धाय आह.

तेन खो पन समयेन आसाळ्हीनक्खत्तं घोसितं अहोसि. अथ समन्ततो अलङ्कतपटियत्ते देवनगरे सिरिं पच्चनुभोन्ती विय राजगहे काळी नाम कुररघरिका उपासिका पासादमारुय्ह सीहपञ्जरं विवरित्वा गब्भपरिस्समं विनोदेन्ती सवातप्पदेसे उतुग्गहणत्थं ठिता तेसं यक्खसेनापतीनं तं बुद्धगुणपटिसंयुत्तं कथं आदिमज्झपरियोसानतो अस्सोसि. सुत्वा च ‘‘एवं विविधगुणसमन्नागता बुद्धा’’ति बुद्धारम्मणं पीतिं उप्पादेत्वा ताय नीवरणानि विक्खम्भेत्वा तत्थेव ठिता सोतापत्तिफले पतिट्ठासि. ततो एव भगवता ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम साविकानं उपासिकानं अनुस्सवप्पसन्नानं, यदिदं काळी उपासिका कुररघरिका’’ति (अ. नि. १.२६७) एतदग्गे ठपिता.

१६९. तेपि यक्खसेनापतयो सहस्सयक्खपरिवारा मज्झिमयामसमये इसिपतनं पत्वा, धम्मचक्कप्पवत्तितपल्लङ्केनेव निसिन्नं भगवन्तं उपसङ्कम्म वन्दित्वा, इमाय गाथाय भगवन्तं अभित्थवित्वा ओकासमकारयिंसु ‘‘अक्खातारं पवत्तार’’न्ति. तस्सत्थो – ठपेत्वा तण्हं तेभूमके धम्मे ‘‘इदं खो पन, भिक्खवे, दुक्खं अरियसच्च’’न्तिआदिना (सं. नि. ५.१०८१; महाव. १४) नयेन सच्चानं ववत्थानकथाय अक्खातारं, ‘‘‘तं खो पनिदं दुक्खं अरियसच्चं परिञ्ञेय्य’न्ति मे भिक्खवे’’तिआदिना नयेन तेसु किच्चञाणकतञाणप्पवत्तनेन पवत्तारं. ये वा धम्मा यथा वोहरितब्बा, तेसु तथा वोहारकथनेन अक्खातारं, तेसंयेव धम्मानं सत्तानुरूपतो पवत्तारं. उग्घटितञ्ञुविपञ्चितञ्ञूनं वा देसनाय अक्खातारं, नेय्यानं पटिपादनेन पवत्तारं. उद्देसेन वा अक्खातारं, विभङ्गेन तेहि तेहि पकारेहि वचनतो पवत्तारं. बोधिपक्खियानं वा सलक्खणकथनेन अक्खातारं, सत्तानं चित्तसन्ताने पवत्तनेन पवत्तारं. सङ्खेपतो वा तीहि परिवट्टेहि सच्चानं कथनेन अक्खातारं, वित्थारतो पवत्तारं. ‘‘सद्धिन्द्रियं धम्मो, तं धम्मं पवत्तेतीति धम्मचक्क’’न्ति (पटि. म. २.४०) एवमादिना पटिसम्भिदानयेन वित्थारितस्स धम्मचक्कस्स पवत्तनतो पवत्तारं.

सब्बधम्मानन्ति चतुभूमकधम्मानं. पारगुन्ति छहाकारेहि पारं गतं अभिञ्ञाय, परिञ्ञाय, पहानेन, भावनाय, सच्छिकिरियाय, समापत्तिया. सो हि भगवा सब्बधम्मे अभिजानन्तो गतोति अभिञ्ञापारगू, पञ्चुपादानक्खन्धे परिजानन्तो गतोति परिञ्ञापारगू, सब्बकिलेसे पजहन्तो गतोति पहानपारगू, चत्तारो मग्गे भावेन्तो गतोति भावनापारगू, निरोधं सच्छिकरोन्तो गतोति सच्छिकिरियापारगू, सब्बा समापत्तियो समापज्जन्तो गतोति समापत्तिपारगू. एवं सब्बधम्मानं पारगुं. बुद्धं वेरभयातीतन्ति अञ्ञाणसयनतो पटिबुद्धत्ता बुद्धं, सब्बेन वा सरणवण्णनायं वुत्तेनत्थेन बुद्धं, पञ्चवेरभयानं अतीतत्ता वेरभयातीतं. एवं भगवन्तं अतित्थवन्ता ‘‘मयं पुच्छाम गोतम’’न्ति ओकासमकारयिंसु.

१७०. अथ नेसं यक्खानं तेजेन च पञ्ञाय च अग्गो हेमवतो यथाधिप्पेतं पुच्छितब्बं पुच्छन्तो ‘‘किस्मिं लोको’’ति इमं गाथमाह. तस्सादिपादे किस्मिन्ति भावेनभावलक्खणे भुम्मवचनं, किस्मिं उप्पन्ने लोको समुप्पन्नो होतीति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. सत्तलोकसङ्खारलोके सन्धाय पुच्छति. किस्मिं कुब्बति सन्थवन्ति अहन्ति वा ममन्ति वा तण्हादिट्ठिसन्थवं किस्मिं कुब्बति, अधिकरणत्थे भुम्मवचनं. किस्स लोकोति उपयोगत्थे सामिवचनं, किं उपादाय लोकोति सङ्ख्यं गच्छतीति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो. किस्मिं लोकोति भावेनभावलक्खणकारणत्थेसु भुम्मवचनं. किस्मिं सति केन कारणेन लोको विहञ्ञति पीळीयति बाधीयतीति अयञ्हेत्थ अधिप्पायो.

१७१. अथ भगवा यस्मा छसु अज्झत्तिकबाहिरेसु आयतनेसु उप्पन्नेसु सत्तलोको च धनधञ्ञादिवसेन सङ्खारलोको च उप्पन्नो होति, यस्मा चेत्थ सत्तलोको तेस्वेव छसु दुविधम्पि सन्थवं करोति. चक्खायतनं वा हि ‘‘अहं मम’’न्ति गण्हाति अवसेसेसु वा अञ्ञतरं. यथाह – ‘‘चक्खु अत्ताति यो वदेय्य, तं न उपपज्जती’’तिआदि (म. नि. ३.४२२). यस्मा च एतानियेव छ उपादाय दुविधोपि लोकोति सङ्ख्यं गच्छति, यस्मा च तेस्वेव छसु सति सत्तलोको दुक्खपातुभावेन विहञ्ञति. यथाह –

‘‘हत्थेसु, भिक्खवे, सति आदाननिक्खेपनं होति, पादेसु सति अभिक्कमपटिक्कमो होति, पब्बेसु सति समिञ्जनपसारणं होति, कुच्छिस्मिं सति जिघच्छापिपासा होति; एवमेव खो, भिक्खवे, चक्खुस्मिं सति चक्खुसम्फस्सपच्चया उप्पज्जति अज्झत्तं सुखं दुक्ख’’न्तिआदि (सं. नि. ४.२३७).

तथा तेसु आधारभूतेसु पटिहतो सङ्खारलोको विहञ्ञति. यथाह –

‘‘चक्खुस्मिं अनिदस्सने सप्पटिघे पटिहञ्ञि वा’’इति (ध. स. ५९७-८) च.

‘‘चक्खु, भिक्खवे, पटिहञ्ञति मनापामनापेसु रूपेसू’’ति (सं. नि. ४.२३८) एवमादि.

तथा तेहियेव कारणभूतेहि दुविधोपि लोको विहञ्ञति. यथाह –

‘‘चक्खु विहञ्ञति मनापामनापेसु रूपेसू’’ति (सं. नि. ४.२३८) च.

‘‘चक्खु, भिक्खवे, आदित्तं, रूपा आदित्ता. केन आदित्तं? रागग्गिना’’ति (सं. नि. ४.२८; महाव. ५४) एवमादि.

तस्मा छअज्झत्तिकबाहिरायतनवसेन तं पुच्छं विस्सज्जेन्तो आह ‘‘छसु लोको समुप्पन्नो’’ति.

१७२. अथ सो यक्खो अत्तना वट्टवसेन पुट्ठपञ्हं भगवता द्वादसायतनवसेन सङ्खिपित्वा विस्सज्जितं न सुट्ठु उपलक्खेत्वा तञ्च अत्थं तप्पटिपक्खञ्च ञातुकामो सङ्खेपेनेव वट्टविवट्टं पुच्छन्तो आह ‘‘कतमं त’’न्ति. तत्थ उपादातब्बट्ठेन उपादानं, दुक्खसच्चस्सेतं अधिवचनं. यत्थ लोको विहञ्ञतीति ‘‘छसु लोको विहञ्ञती’’ति एवं भगवता यत्थ छब्बिधे उपादाने लोको विहञ्ञतीति वुत्तो, तं कतमं उपादानन्ति? एवं उपड्ढगाथाय सरूपेनेव दुक्खसच्चं पुच्छि. समुदयसच्चं पन तस्स कारणभावेन गहितमेव होति. निय्यानं पुच्छितोति इमाय पन उपड्ढगाथाय मग्गसच्चं पुच्छि. मग्गसच्चेन हि अरियसावको दुक्खं परिजानन्तो, समुदयं पजहन्तो, निरोधं सच्छिकरोन्तो, मग्गं भावेन्तो लोकम्हा निय्याति, तस्मा निय्यानन्ति वुच्चति. कथन्ति केन पकारेन. दुक्खा पमुच्चतीति ‘‘उपादान’’न्ति वुत्ता वट्टदुक्खा पमोक्खं पापुणाति. एवमेत्थ सरूपेनेव मग्गसच्चं पुच्छि, निरोधसच्चं पन तस्स विसयभावेन गहितमेव होति.

१७३. एवं यक्खेन सरूपेन दस्सेत्वा च अदस्सेत्वा च चतुसच्चवसेन पञ्हं पुट्ठो भगवा तेनेव नयेन विस्सज्जेन्तो आह ‘‘पञ्च कामगुणा’’ति. तत्थ पञ्चकामगुणसङ्खातगोचरग्गहणेन तग्गोचरानि पञ्चायतनानि गहितानेव होन्ति. मनो छट्ठो एतेसन्ति मनोछट्ठा. पवेदिताति पकासिता. एत्थ अज्झत्तिकेसु छट्ठस्स मनायतनस्स गहणेन तस्स विसयभूतं धम्मायतनं गहितमेव होति. एवं ‘‘कतमं तं उपादान’’न्ति इमं पञ्हं विस्सज्जेन्तो पुनपि द्वादसायतनानं वसेनेव दुक्खसच्चं पकासेसि. मनोगहणेन वा सत्तन्नं विञ्ञाणधातूनं गहितत्ता तासु पुरिमपञ्चविञ्ञाणधातुग्गहणेन तासं वत्थूनि पञ्च चक्खादीनि आयतनानि, मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुग्गहणेन तासं वत्थुगोचरभेदं धम्मायतनं गहितमेवाति एवम्पि द्वादसायतनवसेन दुक्खसच्चं पकासेसि. लोकुत्तरमनायतनधम्मायतनेकदेसो पनेत्थ यत्थ लोको विहञ्ञति, तं सन्धाय निद्दिट्ठत्ता न सङ्गय्हति.

एत्थ छन्दं विराजेत्वाति एत्थ द्वादसायतनभेदे दुक्खसच्चे तानेवायतनानि खन्धतो धातुतो नामरूपतोति तथा तथा ववत्थपेत्वा, तिलक्खणं आरोपेत्वा, विपस्सन्तो अरहत्तमग्गपरियोसानाय विपस्सनाय तण्हासङ्खातं छन्दं सब्बसो विराजेत्वा विनेत्वा विद्धंसेत्वाति अत्थो. एवं दुक्खा पमुच्चतीति इमिना पकारेन एतस्मा वट्टदुक्खा पमुच्चतीति. एवमिमाय उपड्ढगाथाय ‘‘निय्यानं पुच्छितो ब्रूहि, कथं दुक्खा पमुच्चती’’ति अयं पञ्हो विस्सज्जितो होति, मग्गसच्चञ्च पकासितं समुदयनिरोधसच्चानि पनेत्थ पुरिमनयेनेव सङ्गहितत्ता पकासितानेव होन्तीति वेदितब्बानि. उपड्ढगाथाय वा दुक्खसच्चं, छन्देन समुदयसच्चं, ‘‘विराजेत्वा’’ति एत्थ विरागेन निरोधसच्चं, ‘‘विरागाविमुच्चती’’ति वचनतो वा मग्गसच्चं. ‘‘एव’’न्ति उपायनिदस्सनेन मग्गसच्चं, दुक्खनिरोधन्ति वचनतो वा. ‘‘दुक्खा पमुच्चती’’ति दुक्खपमोक्खेन निरोधसच्चन्ति एवमेत्थ चत्तारि सच्चानि पकासितानि होन्तीति वेदितब्बानि.

१७४. एवं चतुसच्चगब्भाय गाथाय लक्खणतो निय्यानं पकासेत्वा पुन तदेव सकेन निरुत्ताभिलापेन निगमेन्तो आह ‘‘एतं लोकस्स निय्यान’’न्ति. एत्थ एतन्ति पुब्बे वुत्तस्स निद्देसो, लोकस्साति तेधातुकलोकस्स. यथातथन्ति अविपरीतं. एतं वो अहमक्खामीति सचेपि मं सहस्सक्खत्तुं पुच्छेय्याथ, एतं वो अहमक्खामि, न अञ्ञं. कस्मा? यस्मा एवं दुक्खा पमुच्चति, न अञ्ञथाति अधिप्पायो. अथ वा एतेन निय्यानेन एकद्वत्तिक्खतुं निग्गतानम्पि एतं वो अहमक्खामि, उपरिविसेसाधिगमायपि एतदेव अहमक्खामीति अत्थो. कस्मा? यस्मा एवं दुक्खा पमुच्चति असेसनिस्सेसाति अरहत्तनिकूटेन देसनं निट्ठापेसि. देसनापरियोसाने द्वेपि यक्खसेनापतयो सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु सद्धिं यक्खसहस्सेन.

१७५. अथ हेमवतो पकतियापि धम्मगरु इदानि अरियभूमियं पतिट्ठाय सुट्ठुतरं अतित्तो भगवतो विचित्रपटिभानाय देसनाय भगवन्तं सेक्खासेक्खभूमिं पुच्छन्तो ‘‘को सूध तरती’’ति गाथमभासि. तत्थ को सूध तरति ओघन्ति इमिना चतुरोघं को तरतीति सेक्खभूमिं पुच्छति अविसेसेन. यस्मा अण्णवन्ति न वित्थतमत्तं नापि गम्भीरमत्तं अपिच पन यं वित्थततरञ्च गम्भीरतरञ्च, तं वुच्चति. तादिसो च संसारण्णवो. अयञ्हि समन्ततो परियन्ताभावेन वित्थतो, हेट्ठा पतिट्ठाभावेन उपरि आलम्बनाभावेन च गम्भीरो, तस्मा ‘‘को इध तरति अण्णवं, तस्मिञ्च अप्पतिट्ठे अनालम्बे गम्भीरे अण्णवे को न सीदती’’ति असेक्खभूमिं पुच्छति.

१७६. अथ भगवा यो भिक्खु जीवितहेतुपि वीतिक्कमं अकरोन्तो सब्बदा सीलसम्पन्नो लोकियलोकुत्तराय च पञ्ञाय पञ्ञवा, उपचारप्पनासमाधिना इरियापथहेट्ठिममग्गफलेहि च सुसमाहितो, तिलक्खणं आरोपेत्वा विपस्सनाय नियकज्झत्तचिन्तनसीलो, सातच्चकिरियावहाय अप्पमादसतिया च समन्नागतो. यस्मा सो चतुत्थेन मग्गेन इमं सुदुत्तरं ओघं अनवसेसं तरति, तस्मा सेक्खभूमिं विस्सज्जेन्तो ‘‘सब्बदा सीलसम्पन्नो’’ति इमं तिसिक्खागब्भं गाथमाह. एत्थ हि सीलसम्पदाय अधिसीलसिक्खा, सतिसमाधीहि अधिचित्तसिक्खा, अज्झत्तचिन्तितापञ्ञाहि अधिपञ्ञासिक्खाति तिस्सो सिक्खा सउपकारा सानिसंसा च वुत्ता. उपकारो हि सिक्खानं लोकियपञ्ञा सति च, अनिसंसो सामञ्ञफलानीति.

१७७. एवं पठमगाथाय सेक्खभूमिं दस्सेत्वा इदानि असेक्खभूमिं दस्सेन्तो दुतियगाथमाह. तस्सत्थो विरतो कामसञ्ञायाति या काचि कामसञ्ञा, ततो सब्बतो चतुत्थमग्गसम्पयुत्ताय समुच्छेदविरतिया विरतो. ‘‘विरत्तो’’तिपि पाठो. तदा ‘‘कामसञ्ञाया’’ति भुम्मवचनं होति, सगाथावग्गे पन ‘‘कामसञ्ञासू’’तिपि (सं. नि. १.९६) पाठो. चतूहिपि मग्गेहि दसन्नं संयोजनानं अतीतत्ता सब्बसंयोजनातिगो, चतुत्थेनेव वा उद्धम्भागियसब्बसंयोजनातिगो, तत्रतत्राभिनन्दिनीतण्हासङ्खाताय नन्दिया तिण्णञ्च भवानं परिक्खीणत्ता नन्दीभवपरिक्खीणो सो तादिसो खीणासवो भिक्खु गम्भीरे संसारण्णवे न सीदति नन्दीपरिक्खयेन सउपादिसेसं, भवपरिक्खयेन च अनुपादिसेसं निब्बानथलं समापज्ज परमस्सासप्पत्तियाति.

१७८. अथ हेमवतो सहायञ्च यक्खपरिसञ्च ओलोकेत्वा पीतिसोमनस्सजातो ‘‘गम्भीरपञ्ञ’’न्ति एवमादीहि गाथाहि भगवन्तं अभित्थवित्वा सब्बावतिया परिसाय सहायेन च सद्धिं अभिवादेत्वा, पदक्खिणं कत्वा, अत्तनो वसनट्ठानं अगमासि.

तासं पन गाथानं अयं अत्थवण्णना – गम्भीरपञ्ञन्ति गम्भीराय पञ्ञाय समन्नागतं. तत्थ पटिसम्भिदायं वुत्तनयेन गम्भीरपञ्ञा वेदितब्बा. वुत्तञ्हि तत्थ ‘‘गम्भीरेसु खन्धेसु ञाणं पवत्ततीति गम्भीरपञ्ञा’’तिआदि (पटि. म. ३.४). निपुणत्थदस्सिन्ति निपुणेहि खत्तियपण्डितादीहि अभिसङ्खतानं पञ्हानं अत्थदस्सिं अत्थानं वा यानि निपुणानि कारणानि दुप्पटिविज्झानि अञ्ञेहि तेसं दस्सनेन निपुणत्थदस्सिं. रागादिकिञ्चनाभावेन अकिञ्चनं. दुविधे कामे तिविधे चे भवे अलग्गनेन कामभवे असत्तं. खन्धादिभेदेसु सब्बारम्मणेसु छन्दरागबन्धनाभावेन सब्बधि विप्पमुत्तं. दिब्बे पथे कममानन्ति अट्ठसमापत्तिभेदे दिब्बे पथे समापज्जनवसेन चङ्कमन्तं. तत्थ किञ्चापि न ताय वेलाय भगवा दिब्बे पथे कमति, अपिच खो पुब्बे कमनं उपादाय कमनसत्तिसब्भावेन तत्थ लद्धवसीभावताय एवं वुच्चति. अथ वा ये ते विसुद्धिदेवा अरहन्तो, तेसं पथे सन्तविहारे कमनेनापेतं वुत्तं. महन्तानं गुणानं एसनेन महेसिं.

१७९. दुतियगाथाय अपरेन परियायेन थुति आरद्धाति कत्वा पुन निपुणत्थदस्सिग्गहणं निदस्सेति. अथ वा निपुणत्थे दस्सेतारन्ति अत्थो. पञ्ञाददन्ति पञ्ञापटिलाभसंवत्तनिकाय पटिपत्तिया कथनेन पञ्ञादायकं. कामालये असत्तन्ति य्वायंकामेसु तण्हादिट्ठिवसेन दुविधो आलयो, तत्थ असत्तं. सब्बविदुन्ति सब्बधम्मविदुं, सब्बञ्ञुन्ति वुत्तं होति. सुमेधन्ति तस्स सब्बञ्ञुभावस्स मग्गभूताय पारमीपञ्ञासङ्खाताय मेधाय समन्नागतं. अरिये पथेति अट्ठङ्गिके मग्गे, फलसमापत्तियं वा. कममानन्ति पञ्ञाय अज्झोगाहमानं मग्गलक्खणं ञत्वा देसनतो, पविसमानं वा खणे खणे फलसमापत्तिसमापज्जनतो, चतुब्बिधमग्गभावनासङ्खाताय कमनसत्तिया कमितपुब्बं वा.

१८०. सुदिट्ठं वत नो अज्जाति. अज्ज अम्हेहि सुन्दरं दिट्ठं, अज्ज वा अम्हाकं सुन्दरं दिट्ठं, दस्सनन्ति अत्थो. सुप्पभातं सुहुट्ठितन्ति अज्ज अम्हाकं सुट्ठु पभातं सोभनं वा पभातं अहोसि. अज्ज च नो सुन्दरं उट्ठितं अहोसि, अनुपरोधेन सयनतो उट्ठितं. किं कारणं? यं अद्दसाम सम्बुद्धं, यस्मा सम्बुद्धं अद्दसामाति अत्तनो लाभसम्पत्तिं आरब्भ पामोज्जं पवेदेति.

१८१. इद्धिमन्तोति कम्मविपाकजिद्धिया समन्नागता. यसस्सिनोति लाभग्गपरिवारग्गसम्पन्ना. सरणं यन्तीति किञ्चापि मग्गेनेव गता, तथापि सोतापन्नभावपरिदीपनत्थं पसाददस्सनत्थञ्च वाचं भिन्दति.

१८२. गामा गामन्ति देवगामा देवगामं. नगा नगन्ति देवपब्बता देवपब्बतं. नमस्समाना सम्बुद्धं, धम्मस्स च सुधम्मतन्ति ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत भगवा, स्वाक्खातो वत भगवतो धम्मो’’तिआदिना नयेन बुद्धसुबोधितञ्च धम्मसुधम्मतञ्च. ‘‘सुप्पटिपन्नो वत भगवतो सावकसङ्घो’’तिआदिना सङ्घ-सुप्पटिपत्तिञ्च अभित्थवित्वा अभित्थवित्वा नमस्समाना धम्मघोसका हुत्वा विचरिस्सामाति वुत्तं होति. सेसमेत्थ उत्तानत्थमेवाति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय हेमवतसुत्तवण्णना निट्ठिता.