१०. आळवकसुत्तवण्णना
एवं मे सुतन्ति आळवकसुत्तं. का उप्पत्ति? अत्थवण्णनानयेनेवस्स उप्पत्ति आविभविस्सति. अत्थवण्णनाय च ‘‘एवं मे सुतं, एकं समयं भगवा’’ति एतं वुत्तत्थमेव. आळवियं विहरति आळवकस्स यक्खस्स भवनेति एत्थ पन का आळवी, कस्मा च भगवा तस्स यक्खस्स भवने विहरतीति? वुच्चते – आळवीति रट्ठम्पि नगरम्पि वुच्चति, तदुभयम्पि इध वट्टति. आळवीनगरस्स हि समीपे विहरन्तोपि ‘‘आळवियं विहरती’’ति वुच्चति. तस्स च नगरस्स समीपे अविदूरे गावुतमत्ते तं भवनं, आळवीरट्ठे विहरन्तोपि ‘‘आळवियं विहरती’’ति वुच्चति, आळवीरट्ठे चेतं भवनं.
यस्मा पन आळवको राजा विविधनाटकूपभोगं छड्डेत्वा चोरपटिबाहनत्थं पटिराजनिसेधनत्थं ब्यायामकरणत्थञ्च सत्तमे सत्तमे दिवसे मिगवं गच्छन्तो एकदिवसं बलकायेन सद्धिं कतिकं अकासि – ‘‘यस्स पस्सेन मिगो पलायति, तस्सेव सो भारो’’ति. अथ तस्सेव पस्सेन मिगो पलायि, जवसम्पन्नो राजा धनुं गहेत्वा पत्तिकोव तियोजनं तं मिगं अनुबन्धि. एणिमिगा च तियोजनवेगा एव होन्ति. अथ परिक्खीणजवं तं मिगं उदकं पविसित्वा, ठितं वधित्वा, द्विधा छेत्वा, अनत्थिकोपि मंसेन ‘‘नासक्खि मिगं गहेतु’’न्ति अपवादमोचनत्थं काजेनादाय आगच्छन्तो नगरस्साविदूरे बहलपत्तपलासं महानिग्रोधं दिस्वा परिस्समविनोदनत्थं तस्स मूलमुपगतो. तस्मिञ्च निग्रोधे आळवको यक्खो महाराजसन्तिका वरं लभित्वा मज्झन्हिकसमये तस्स रुक्खस्स छायाय फुट्ठोकासं पविट्ठे पाणिनो खादन्तो पटिवसति. सो तं दिस्वा खादितुं उपगतो. अथ राजा तेन सद्धिं कतिकं अकासि – ‘‘मुञ्च मं, अहं ते दिवसे दिवसे मनुस्सञ्च थालिपाकञ्च पेसेस्सामी’’ति. यक्खो ‘‘त्वं राजूपभोगेन पमत्तो सम्मुस्ससि, अहं पन भवनं अनुपगतञ्च अननुञ्ञातञ्च खादितुं न लभामि, स्वाहं भवन्तम्पि जीयेय्य’’न्ति न मुञ्चि. राजा ‘‘यं दिवसं न पेसेमि, तं दिवसं मं गहेत्वा खादाही’’ति अत्तानं अनुजानित्वा तेन मुत्तो नगराभिमुखो अगमासि.
बलकायो मग्गे खन्धावारं बन्धित्वा ठितो राजानं दिस्वा – ‘‘किं, महाराज, अयसमत्तभया एवं किलन्तोसी’’ति वदन्तो पच्चुग्गन्त्वा पटिग्गहेसि. राजा तं पवत्तिं अनारोचेत्वा नगरं गन्त्वा, कतपातरासो नगरगुत्तिकं आमन्तेत्वा एतमत्थं आरोचेसि. नगरगुत्तिको – ‘‘किं, देव, कालपरिच्छेदो कतो’’ति आह. राजा ‘‘न कतो, भणे’’ति आह. ‘‘दुट्ठु कतं, देव, अमनुस्सा हि परिच्छिन्नमत्तमेव लभन्ति, अपरिच्छिन्ने पन जनपदस्स आबाधो भविस्सति. होतु, देव, किञ्चापि एवमकासि, अप्पोस्सुक्को त्वं रज्जसुखं अनुभोहि, अहमेत्थ कातब्बं करिस्सामी’’ति. सो कालस्सेव वुट्ठाय बन्धनागारं गन्त्वा ये ये वज्झा होन्ति, ते ते सन्धाय – ‘‘यो जीवितत्थिको होति, सो निक्खमतू’’ति भणति. यो पठमं निक्खमति तं गेहं नेत्वा, न्हापेत्वा, भोजेत्वा च, ‘‘इमं थालिपाकं यक्खस्स देही’’ति पेसेति. तं रुक्खमूलं पविट्ठमत्तंयेव यक्खो भेरवं अत्तभावं निम्मिनित्वा मूलकन्दं विय खादति. यक्खानुभावेन किर मनुस्सानं केसादीनि उपादाय सकलसरीरं नवनीतपिण्डो विय होति. यक्खस्स भत्तं गाहापेत्तुं गतपुरिसा तं दिस्वा भीता यथामित्तं आरोचेसुं. ततो पभुति ‘‘राजा चोरे गहेत्वा यक्खस्स देती’’ति मनुस्सा चोरकम्मतो पटिविरता. ततो अपरेन समयेन नवचोरानं अभावेन पुराणचोरानञ्च परिक्खयेन बन्धनागारानि सुञ्ञानि अहेसुं.
अथ नगरगुत्तिको रञ्ञो आरोचेसि. राजा अत्तनो धनं नगररच्छासु छड्डापेसि – ‘‘अप्पेव नाम कोचि लोभेन गण्हेय्या’’ति. तं पादेनपि न कोचि छुपि. सो चोरे अलभन्तो अमच्चानं आरोचेसि. अमच्चा ‘‘कुलपटिपाटिया एकमेकं जिण्णकं पेसेम, सो पकतियापि मच्चुमुखे वत्तती’’ति आहंसु. राजा ‘‘‘अम्हाकं पितरं, अम्हाकं पितामहं पेसेती’ति मनुस्सा खोभं करिस्सन्ति, मा वो एतं रुच्ची’’ति निवारेसि. ‘‘तेन हि, देव, दारकं पेसेम उत्तानसेय्यकं, तथाविधस्स हि ‘माता मे पिता मे’ति सिनेहो नत्थी’’ति आहंसु. राजा अनुजानि. ते तथा अकंसु. नगरे दारकमातरो च दारके गहेत्वा गब्भिनियो च पलायित्वा परजनपदे दारके संवड्ढेत्वा आनेन्ति. एवं सब्बानिपि द्वादस वस्सानि गतानि.
ततो एकदिवसं सकलनगरं विचिनित्वा एकम्पि दारकं अलभित्वा रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘नत्थि, देव, नगरे दारको ठपेत्वा अन्तेपुरे तव पुत्तं आळवककुमार’’न्ति. राजा ‘‘यथा मम पुत्तो पियो, एवं सब्बलोकस्स, अत्तना पन पियतरं नत्थि, गच्छथ, तम्पि दत्वा मम जीवितं रक्खथा’’ति आह. तेन च समयेन आळवककुमारस्स माता पुत्तं न्हापेत्वा, मण्डेत्वा, दुकूलचुम्बटके कत्वा, अङ्के सयापेत्वा, निसिन्ना होति. राजपुरिसा रञ्ञो आणाय तत्थ गन्त्वा विप्पलपन्तिया तस्सा सोळसन्नञ्च इत्थिसहस्सानं सद्धिं धातिया तं आदाय पक्कमिंसु ‘‘स्वे यक्खभक्खो भविस्सती’’ति. तं दिवसञ्च भगवा पच्चूससमये पच्चुट्ठाय जेतवनमहाविहारे गन्धकुटियं महाकरुणासमापत्तिं समापज्जित्वा पुन बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो अद्दस आळवकस्स कुमारस्स अनागामिफलुप्पत्तिया उपनिस्सयं, यक्खस्स च सोतापत्तिफलुप्पत्तिया उपनिस्सयं देसनापरियोसाने च चतुरासीतिया पाणसहस्सानं धम्मचक्खुपटिलाभस्साति. तस्मा विभाताय रत्तिया पुरेभत्तकिच्चं कत्वा अनिट्ठितपच्छाभत्तकिच्चोव काळपक्खउपोसथदिवसे वत्तमाने ओग्गते सूरिये एककोव अदुतियो पत्तचीवरमादाय पादगमनेनेव सावत्थितो तिंस योजनानि गन्त्वा तस्स यक्खस्स भवनं पाविसि. तेन वुत्तं ‘‘आळवकस्स यक्खस्स भवने’’ति.
किं पन भगवा यस्मिं निग्रोधे आळवकस्स भवनं, तस्स मूले विहासि, उदाहु भवनेयेवाति? वुच्चते – भवनेयेव. यथेव हि यक्खा अत्तनो भवनं पस्सन्ति, तथा भगवापि. सो तत्थ गन्त्वा भवनद्वारे अट्ठासि. तदा आळवको हिमवन्ते यक्खसमागमं गतो होति. ततो आळवकस्स द्वारपालो गद्रभो नाम यक्खो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा, वन्दित्वा – ‘‘किं, भन्ते, भगवा विकाले आगतो’’ति आह. ‘‘आम, गद्रभ, आगतोम्हि. सचे ते अगरु, विहरेय्यामेकरत्तिं आळवकस्स भवने’’ति. ‘‘न मे, भन्ते, गरु, अपिच खो सो यक्खो कक्खळो फरुसो, मातापितूनम्पि अभिवादनादीनि न करोति, मा रुच्चि भगवतो इध वासो’’ति. ‘‘जानामि, गद्रभ, तस्स कक्खळत्तं, न कोचि ममन्तरायो भविस्सति, सचे ते अगरु, विहरेय्यामेकरत्ति’’न्ति.
दुतियम्पि गद्रभो यक्खो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अग्गितत्तकपालसदिसो, भन्ते, आळवको, ‘मातापितरो’ति वा ‘समणब्राह्मणा’ति वा ‘धम्मो’ति वा न जानाति, इधागतानं चित्तक्खेपम्पि करोति, हदयम्पि फालेति, पादेपि गहेत्वा परसमुद्दे वा परचक्कवाळे वा खिपती’’ति. दुतियम्पि भगवा आह – ‘‘जानामि, गद्रभ, सचे ते अगरु, विहरेय्यामेकरत्ति’’न्ति. ततियम्पि गद्रभो यक्खो भगवन्तं एतदवोच – ‘‘अग्गितत्तकपालसदिसो, भन्ते, आळवको, ‘मातापितरो’ति वा ‘समणब्राह्मणा’ति वा ‘धम्मो’ति वा न जानाति, इधागतानं चित्तक्खेपम्पि करोति, हदयम्पि फालेति, पादेपि गहेत्वा परसमुद्दे वा परचक्कवाळे वा खिपती’’ति. ततियम्पि भगवा आह – ‘‘जानामि, गद्रभ, सचे ते अगरु, विहरेय्यामेकरत्ति’’न्ति. ‘‘न मे, भन्ते, गरु, अपिच खो सो यक्खो अत्तनो अनारोचेत्वा अनुजानन्तं मं जीविता वोरोपेय्य, आरोचेमि, भन्ते, तस्सा’’ति. ‘‘यथासुखं, गद्रभ, आरोचेही’’ति. ‘‘तेन हि, भन्ते, त्वमेव जानाही’’ति भगवन्तं अभिवादेत्वा हिमवन्ताभिमुखो पक्कामि. भवनद्वारम्पि सयमेव भगवतो विवरमदासि. भगवा अन्तोभवनं पविसित्वा यत्थ अभिलक्खितेसु मङ्गलदिवसादीसु निसीदित्वा आळवको सिरिं अनुभोति, तस्मिंयेव दिब्बरतनपल्लङ्के निसीदित्वा सुवण्णाभं मुञ्चि. तं दिस्वा यक्खस्स इत्थियो आगन्त्वा, भगवन्तं वन्दित्वा, सम्परिवारेत्वा निसीदिंसु. भगवा ‘‘पुब्बे तुम्हे दानं दत्वा, सीलं समादियित्वा, पूजनेय्यं पूजेत्वा, इमं सम्पत्तिं पत्ता, इदानिपि तथेव करोथ, मा अञ्ञमञ्ञं इस्सामच्छरियाभिभूता विहरथा’’तिआदिना नयेन तासं पकिण्णकधम्मकथं कथेसि. ता च भगवतो मधुरनिग्घोसं सुत्वा, साधुकारसहस्सानि दत्वा, भगवन्तं परिवारेत्वा निसीदिंसुयेव. गद्रभोपि हिमवन्तं गन्त्वा आळवकस्स आरोचेसि – ‘‘यग्घे, मारिस, जानेय्यासि, विमाने ते भगवा निसिन्नो’’ति. सो गद्रभस्स सञ्ञमकासि ‘‘तुण्ही होहि, गन्त्वा कत्तब्बं करिस्सामी’’ति. पुरिसमानेन किर लज्जितो अहोसि, तस्मा ‘‘मा कोचि परिसमज्झे सुणेय्या’’ति वारेसि.
तदा सातागिरहेमवता भगवन्तं जेतवनेयेव वन्दित्वा ‘‘यक्खसमागमं गमिस्सामा’’ति सपरिवारा नानायानेहि आकासेन गच्छन्ति. आकासे च यक्खानं न सब्बत्थ मग्गो अत्थि, आकासट्ठानि विमानानि परिहरित्वा मग्गट्ठानेनेव मग्गो होति. आळवकस्स पन विमानं भूमट्ठं सुगुत्तं पाकारपरिक्खित्तं सुसंविहितद्वारट्टालकगोपुरं, उपरि कंसजालसञ्छन्नं मञ्जूससदिसं तियोजनं उब्बेधेन. तस्स उपरि मग्गो होति. ते तं पदेसमागम्म गन्तुं असमत्था अहेसुं. बुद्धानञ्हि निसिन्नोकासस्स उपरिभागेन याव भवग्गा, ताव कोचि गन्तुं असमत्थो. ते ‘‘किमिद’’न्ति आवज्जेत्वा भगवन्तं दिस्वा आकासे खित्तलेड्डु विय ओरुय्ह वन्दित्वा, धम्मं सुत्वा, पदक्खिणं कत्वा ‘‘यक्खसमागमं गच्छाम भगवा’’ति तीणि वत्थूनि पसंसन्ता यक्खसमागमं अगमंसु. आळवको ते दिस्वा ‘‘इध निसीदथा’’ति पटिक्कम्म ओकासमदासि. ते आळवकस्स निवेदेसुं ‘‘लाभा ते, आळवक, यस्स ते भवने भगवा विहरति, गच्छावुसो भगवन्तं पयिरुपासस्सू’’ति. एवं भगवा भवनेयेव विहासि, न यस्मिं निग्रोधे आळवकस्स भवनं, तस्स मूलेति. तेन वुत्तं ‘‘एकं समयं भगवा आळवियं विहरति आळवकस्स यक्खस्स भवने’’ति.
अथ खो आळवको…पे… भगवन्तं एतदवोच ‘‘निक्खम समणा’’ति. ‘‘कस्मा पनायं एतदवोचा’’ति? वुच्चते – रोसेतुकामताय. तत्रेवं आदितो पभुति सम्बन्धो वेदितब्बो – अयञ्हि यस्मा अस्सद्धस्स सद्धाकथा दुक्कथा होति दुस्सीलादीनं सीलादिकथा विय, तस्मा तेसं यक्खानं सन्तिका भगवतो पसंसं सुत्वा एव अग्गिम्हि पक्खित्तलोणसक्खरा विय अब्भन्तरकोपेन तटतटायमानहदयो हुत्वा ‘‘को सो भगवा नाम, यो मम भवनं पविट्ठो’’ति आह. ते आहंसु – ‘‘न त्वं, आवुसो, जानासि भगवन्तं अम्हाकं सत्थारं, यो तुसितभवने ठितो पञ्च महाविलोकनानि विलोकेत्वा’’तिआदिना नयेन याव धम्मचक्कप्पवत्तनं कथेन्ता पटिसन्धिआदिना द्वत्तिंस पुब्बनिमित्तानि वत्वा ‘‘इमानिपि त्वं, आवुसो, अच्छरियानि नाद्दसा’’ति चोदेसुं. सो दिस्वापि कोधवसेन ‘‘नाद्दस’’न्ति आह. आवुसो आळवक पस्सेय्यासि वा त्वं, न वा, को तया अत्थो पस्सता वा अपस्सता वा, किं त्वं करिस्ससि अम्हाकं सत्थुनो, यो त्वं तं उपनिधाय चलक्ककुधमहाउसभसमीपे तदहुजातवच्छको विय, तिधापभिन्नमत्तवारणसमीपे भिङ्कपोतको विय, भासुरविलम्बकेसरउपसोभितक्खन्धस्स मिगरञ्ञो समीपे जरसिङ्गालो विय, दियड्ढयोजनसतप्पवड्ढकायसुपण्णराजसमीपे छिन्नपक्खकाकपोतको विय खायसि, गच्छ यं ते करणीयं, तं करोहीति. एवं वुत्ते कुद्धो आळवको उट्ठहित्वा मनोसिलातले वामपादेन ठत्वा ‘‘पस्सथ दानि तुम्हाकं वा सत्था महानुभावो, अहं वा’’ति दक्खिणपादेन सट्ठियोजनमत्तं केलासपब्बतकूटं अक्कमि, तं अयोकूटपहटो निद्धन्तअयोपिण्डो विय पपटिकायो मुञ्चि. सो तत्र ठत्वा ‘‘अहं आळवको’’ति घोसेसि, सकलजम्बुदीपं सद्दो फरि.
चत्तारो किर सद्दा सकलजम्बुदीपे सुय्यिंसु – यञ्च पुण्णको यक्खसेनापति धनञ्चयकोरब्यराजानं जूते जिनित्वा अप्फोटेत्वा ‘‘अहं जिनि’’न्ति उग्घोसेसि, यञ्च सक्को देवानमिन्दो कस्सपस्स भगवतो सासने परिहायमाने विस्सकम्मं देवपुत्तं सुनखं कारेत्वा ‘‘अहं पापभिक्खू च पापभिक्खुनियो च उपासके च उपासिकायो च सब्बेव अधम्मवादिनो खादामी’’ति उग्घोसापेसि, यञ्च कुसजातके पभावतिहेतु सत्तहि राजूहि नगरे उपरुद्धे पभावतिं अत्तना सह हत्थिक्खन्धं आरोपेत्वा नगरा निक्खम्म ‘‘अहं सीहस्सरकुसमहाराजा’’ति महापुरिसो उग्घोसेसि, यञ्च आळवको केलासमुद्धनि ठत्वा ‘‘अहं आळवको’’ति. तदा हि सकलजम्बुदीपे द्वारे द्वारे ठत्वा उग्घोसितसदिसं अहोसि, तियोजनसहस्सवित्थतो च हिमवापि सङ्कम्पि यक्खस्स आनुभावेन.
सो वातमण्डलं समुट्ठापेसि – ‘‘एतेनेव समणं पलापेस्सामी’’ति. ते पुरत्थिमादिभेदा वाता समुट्ठहित्वा अड्ढयोजनयोजनद्वियोजनतियोजनप्पमाणानि पब्बतकूटानि पदालेत्वा वनगच्छरुक्खादीनि उम्मूलेत्वा आळवीनगरं पक्खन्ता जिण्णहत्थिसालादीनि चुण्णेन्ता छदनिट्ठका आकासे भमेन्ता. भगवा ‘‘मा कस्सचि उपरोधो होतू’’ति अधिट्ठासि. ते वाता दसबलं पत्वा चीवरकण्णमत्तम्पि चालेतुं नासक्खिंसु. ततो महावस्सं समुट्ठापेसि ‘‘उदकेन अज्झोत्थरित्वा समणं मारेस्सामी’’ति. तस्सानुभावेन उपरूपरि सतपटलसहस्सपटलादिभेदा वलाहका उट्ठहित्वा वस्सिंसु, वुट्ठिधारावेगेन पथवी छिद्दा अहोसि, वनरुक्खादीनं उपरि महोघो आगन्त्वा दसबलस्स चीवरे उस्सावबिन्दुमत्तम्पि तेमेतुं नासक्खि. ततो पासाणवस्सं समुट्ठापेसि, महन्तानि महन्तानि पब्बतकूटानि धूमायन्तानि पज्जलन्तानि आकासेनागन्त्वा दसबलं पत्वा दिब्बमालागुळानि सम्पज्जिंसु. ततो पहरणवस्सं समुट्ठापेसि, एकतोधाराउभतोधारा असिसत्तिखुरप्पादयो धूमायन्ता पज्जलन्ता आकासेनागन्त्वा दसबलं पत्वा दिब्बपुप्फानि अहेसुं. ततो अङ्गारवस्सं समुट्ठापेसि, किंसुकवण्णा अङ्गारा आकासेनागन्त्वा दसबलस्स पादमूले दिब्बपुप्फानि हुत्वा विकिरिंसु. ततो कुक्कुलवस्सं समुट्ठापेसि, अच्चुण्हो कुक्कुलो आकासेनागन्त्वा दसबलस्स पादमूले चन्दनचुण्णं हुत्वा निपति. ततो वालुकावस्सं समुट्ठापेसि, अतिसुखुमा वालुका धूमायन्ता पज्जलन्ता आकासेनागन्त्वा दसबलस्स पादमूले दिब्बपुप्फानि हुत्वा निपतिंसु. ततो कललवस्सं समुट्ठापेसि, तं कललवस्सं धूमायन्तं पज्जलन्तं आकासेनागन्त्वा दसबलस्स पादमूले दिब्बगन्धं हुत्वा निपति. ततो अन्धकारं समुट्ठापेसि ‘‘भिंसेत्वा समणं पलापेस्सामी’’ति. तं चतुरङ्गसमन्नागतन्धकारसदिसं हुत्वा दसबलं पत्वा सूरियप्पभाविहतमिवन्धकारं अन्तरधायि.
एवं यक्खो इमाहि नवहि वातवस्सपासाणपहरणङ्गारकुक्कुलवालुककललन्धकारवुट्ठीहि भगवन्तं पलापेतुं असक्कोन्तो नानाविधपहरणहत्थाय अनेकप्पकाररूपभूतगणसमाकुलाय चतुरङ्गिनिया सेनाय सयमेव भगवन्तं अभिगतो. ते भूतगणा अनेकप्पकारे विकारे कत्वा ‘‘गण्हथ हनथा’’ति भगवतो उपरि आगच्छन्ता विय होन्ति, अपिच ते निद्धन्तलोहपिण्डं विय मक्खिका, भगवन्तं अल्लीयितुं असमत्था एवं अहेसुं. एवं सन्तेपि यथा बोधिमण्डे मारो आगतवेलायमेव निवत्तो, तथा अनिवत्तित्वा उपड्ढरत्तिमत्तं ब्याकुलमकंसु. एवं उपड्ढरत्तिमत्तं अनेकप्पकारविभिंसनदस्सनेनपि भगवन्तं चालेतुमसक्कोन्तो आळवको चिन्तेसि – ‘‘यंनूनाहं केनचि अजेय्यं दुस्सावुधं मुञ्चेय्य’’न्ति.
चत्तारि किर आवुधानि लोके सेट्ठानि – सक्कस्स वजिरावुधं, वेस्सवणस्स गदावुधं, यमस्स नयनावुधं, आळवकस्स दुस्सावुधन्ति. यदि हि सक्को कुद्धो वजिरावुधं सिनेरुमत्थके पहरेय्य अट्ठसट्ठिसहस्साधिकयोजनसतसहस्सं सिनेरुं विनिविज्झित्वा हेट्ठतो गच्छेय्य. वेस्सवणस्स पुथुज्जनकाले विस्सज्जितगदा बहूनं यक्खसहस्सानं सीसं पातेत्वा पुन हत्थपासं आगन्त्वा तिट्ठति. यमेन कुद्धेन नयनावुधेन ओलोकितमत्ते अनेकानि कुम्भण्डसहस्सानि तत्तकपाले तिला विय विप्फुरन्तानि विनस्सन्ति. आळवको कुद्धो सचे आकासे दुस्सावुधं मुञ्चेय्य, द्वादस वस्सानि देवो न वस्सेय्य. सचे पथवियं मुञ्चेय्य, सब्बरुक्खतिणादीनि सुस्सित्वा द्वादसवस्सन्तरं न पुन रुहेय्युं. सचे समुद्दे मुञ्चेय्य, तत्तकपाले उदकबिन्दु विय सब्बमुदकं सुस्सेय्य. सचे सिनेरुसदिसेपि पब्बते मुञ्चेय्य, खण्डाखण्डं हुत्वा विकिरेय्य. सो एवं महानुभावं दुस्सावुधं उत्तरीयकतं मुञ्चित्वा अग्गहेसि. येभुय्येन दससहस्सिलोकधातुदेवता वेगेन सन्निपतिंसु – ‘‘अज्ज भगवा आळवकं दमेस्सति, तत्थ धम्मं सोस्सामा’’ति. युद्धदस्सनकामापि देवता सन्निपतिंसु. एवं सकलम्पि आकासं देवताहि पुरिपुण्णमहोसि.
अथ आळवको भगवतो समीपे उपरूपरि विचरित्वा वत्थावुधं मुञ्चि. तं असनिविचक्कं विय आकासे भेरवसद्दं करोन्तं धूमायन्तं पज्जलन्तं भगवन्तं पत्वा यक्खस्स मानमद्दनत्थं पादमुञ्छनचोळकं हुत्वा पादमूले निपति. आळवको तं दिस्वा छिन्नविसाणो विय उसभो, उद्धटदाठो विय सप्पो, नित्तेजो निम्मदो निपतितमानद्धजो हुत्वा चिन्तेसि – ‘‘दुस्सावुधम्पि समणं नभिभोसि, किं नु खो कारण’’न्ति? इदं कारणं, मेत्ताविहारयुत्तो समणो, हन्द नं रोसेत्वा मेत्ताय वियोजेमीति. इमिना सम्बन्धेनेतं वुत्तं – ‘‘अथ खो आळवको यक्खो येन भगवा…पे… निक्खम समणा’’ति. तत्रायमधिप्पायो – कस्मा मया अननुञ्ञातो मम भवनं पविसित्वा घरसामिको विय इत्थागारस्स मज्झे निसिन्नोसि, ननु अयुत्तमेतं समणस्स यदिदं अदिन्नपटिभोगो इत्थिसंसग्गो च, तस्मा यदि त्वं समणधम्मे ठितो, निक्खम समणाति. एके पन ‘‘एतानि अञ्ञानि च फरुसवचनानि वत्वा एवायं एतदवोचा’’ति भणन्ति.
अथ भगवा ‘‘यस्मा थद्धो पटिथद्धभावेन विनेतुं न सक्का, सो हि पटिथद्धभावे करियमाने सेय्यथापि चण्डस्स कुक्कुरस्स नासाय पित्तं भिन्देय्य, सो भिय्योसो मत्ताय चण्डतरो अस्स, एवं थद्धतरो होति, मुदुना पन सो सक्का विनेतु’’न्ति ञत्वा ‘‘साधावुसो’’ति पियवचनेन तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा निक्खमि. तेन वुत्तं ‘‘साधावुसोति भगवा निक्खमी’’ति.
ततो आळवको ‘‘सुवचो वतायं समणो एकवचनेनेव निक्खन्तो, एवं नाम निक्खमेतुं सुखं समणं अकारणेनेवाहं सकलरत्तिं युद्धेन अब्भुय्यासि’’न्ति मुदुचित्तो हुत्वा पुन चिन्तेसि ‘‘इदानिपि न सक्का जानितुं, किं नु खो सुवचताय निक्खन्तो, उदाहु कोधेन, हन्द नं वीमंसामी’’ति. ततो ‘‘पविस समणा’’ति आह. अथ ‘‘सुवचो’’ति मुदुभूतचित्तववत्थानकरणत्थं पुनपि पियवचनं वदन्तो साधावुसोति भगवा पाविसि. आळवको पुनप्पुनं तमेव सुवचभावं वीमंसन्तो दुतियम्पि ततियम्पि ‘‘निक्खम पविसा’’ति आह. भगवापि तथा अकासि. यदि न करेय्य, पकतियापि थद्धयक्खस्स चित्तं थद्धतरं हुत्वा धम्मकथाय भाजनं न भवेय्य. तस्मा यथा नाम माता रोदन्तं पुत्तकं यं सो इच्छति, तं दत्वा वा कत्वा वा सञ्ञापेति, तथा भगवा किलेसरोदनेन रोदन्तं यक्खं सञ्ञापेतुं यं सो भणति, तं अकासि. यथा च धाती थञ्ञं अपिवन्तं दारकं किञ्चि दत्वा उपलाळेत्वा पायेति, तथा भगवा यक्खं लोकुत्तरधम्मखीरं पायेतुं तस्स पत्थितवचनकरणेन उपलाळेन्तो एवमकासि. यथा च पुरिसो लाबुम्हि चतुमधुरं पूरेतुकामो तस्सब्भन्तरं सोधेति, एवं भगवा यक्खस्स चित्ते लोकुत्तरचतुमधुरं पूरेतुकामो तस्स अब्भन्तरे कोधमलं सोधेतुं याव ततियं निक्खमनपवेसनं अकासि.
अथ आळवको ‘‘सुवचो अयं समणो, ‘निक्खमा’ति वुत्तो निक्खमति, ‘पविसा’ति वुत्तो पविसति, यंनूनाहं इमं समणं एवमेवं सकलरत्तिं किलमेत्वा, पादे गहेत्वा, पारगङ्गाय खिपेय्य’’न्ति पापकं चितं उप्पादेत्वा चतुत्थवारं आह – ‘‘निक्खम समणा’’ति. तं ञत्वा भगवा ‘‘न ख्वाहं त’’न्ति आह. ‘‘एवं वुत्ते तदुत्तरिं करणीयं परियेसमानो पञ्हं पुच्छितब्बं मञ्ञिस्सति, तं धम्मकथाय मुखं भविस्सती’’ति ञत्वा ‘‘न ख्वाहं त’’न्ति आह. तत्थ नइति पटिक्खेपे, खोइति अवधारणे. अहन्ति अत्तनिदस्सनं, न्ति हेतुवचनं. तेनेत्थ ‘‘यस्मा त्वं एवं चिन्तेसि, तस्मा अहं आवुसो नेव निक्खमिस्सामि, यं ते करणीयं, तं करोही’’ति एवमत्थो दट्ठब्बो.
ततो आळवको यस्मा पुब्बेपि आकासेनागमनवेलायं ‘‘किं नु खो, एतं सुवण्णविमानं, उदाहु रजतमणिविमानानं अञ्ञतरं, हन्द नं पस्सामा’’ति एवं अत्तनो विमानं आगते इद्धिमन्ते तापसपरिब्बाजके पञ्हं पुच्छित्वा विस्सज्जेतुमसक्कोन्ते चित्तक्खेपादीहि विहेठेति. कथं? अमनुस्सा हि भिंसनकरूपदस्सनेन वा हदयवत्थुपरिमद्दनेन वाति द्वीहाकारेहि चित्तक्खेपं करोन्ति. अयं पन यस्मा ‘‘इद्धिमन्तो भिंसनकरूपदस्सनेन न तसन्ती’’ति ञत्वा अत्तनो इद्धिप्पभावेन सुखुमत्तभावं निम्मिनित्वा, तेसं अन्तो पविसित्वा हदयवत्थुं परिमद्दति, ततो चित्तसन्तति न सण्ठाति, तस्सा असण्ठमानाय उम्मत्तका होन्ति खित्तचित्ता. एवं खित्तचित्तानं एतेसं उरम्पि फालेति, पादेपि ने गहेत्वा पारगङ्गाय खिपति ‘‘मास्सु मे पुन एवरूपा भवनमागमिंसू’’ति, तस्मा ते पञ्हे सरित्वा ‘‘यंनूनाहं इमं समणं इदानि एवं विहेठेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा आह ‘‘पञ्हं तं समणा’’तिआदि.
कुतो पनस्स ते पञ्हाति? तस्स किर मातापितरो कस्सपं भगवन्तं पयिरुपासित्वा अट्ठ पञ्हे सविस्सज्जने उग्गहेसुं. ते दहरकाले आळवकं परियापुणापेसुं. सो कालच्चयेन विस्सज्जनं सम्मुस्सि. ततो ‘‘इमे पञ्हापि मा विनस्सन्तू’’ति सुवण्णपट्टे जातिहिङ्गुलकेन लिखापेत्वा विमाने निक्खिपि. एवमेते बुद्धपञ्हा बुद्धविसया एव होन्ति. भगवा तं सुत्वा यस्मा बुद्धानं परिच्चत्तलाभन्तरायो वा जीवितन्तरायो वा सब्बञ्ञुतञ्ञाणब्यामप्पभानं पटिघातो वा न सक्का केनचि कातुं, तस्मा तं लोके असाधारणं बुद्धानुभावं दस्सेन्तो आह ‘‘न ख्वाहं तं, आवुसो, पस्सामि सदेवके लोके’’ति.
तत्थ ‘‘सदेवकवचनेन पञ्चकामावचरदेवग्गहण’’न्तिआदिना नयेन एतेसं पदानं अत्थमत्तदस्सनेन सङ्खेपो वुत्तो, न अनुसन्धियोजनाक्कमेन वित्थारो. स्वायं वुच्चति – सदेवकवचनेन हि उक्कट्ठपरिच्छेदतो सब्बदेवेसु गहितेसुपि येसं तत्थ सन्निपतिते देवगणे विमति अहोसि ‘‘मारो महानुभावो छकामावचरिस्सरो वसवत्ती पच्चनीकसातो धम्मदेस्सी कुरुरकम्मन्तो, किं नु खो, सोपिस्स चित्तक्खेपादीनि न करेय्या’’ति, तेसं विमतिपटिबाहनत्थं ‘‘समारके’’ति आह. ततो येसं अहोसि – ‘‘ब्रह्मा महानुभावो एकङ्गुलिया एकचक्कवाळसहस्से आलोकं करोति, द्वीहि…पे… दसहि अङ्गुलीहि दससु चक्कवाळसहस्सेसु, अनुत्तरञ्च झानसमापत्तिसुखं पटिसंवेदेति, किं सोपि न करेय्या’’ति, तेसं विमतिपटिबाहनत्थं ‘‘सब्रह्मके’’ति आह. अथ येसं अहोसि ‘‘पुथु समणब्राह्मणा सासनस्स पच्चत्थिका पच्चामित्ता मन्तादिबलसमन्नागता, किं तेपि न करेय्यु’’न्ति, तेसं विमतिपटिबाहनत्थं ‘‘सस्समणब्राह्मणिया पजाया’’ति आह. एवं उक्कट्ठट्ठानेसु कस्सचि अभावं दस्सेत्वा इदानि सदेवमनुस्सायाति वचनेन सम्मुतिदेवे अवसेसमनुस्से च उपादाय उक्कट्ठपरिच्छेदवसेनेव सेससत्तलोकेपि कस्सचि अभावं दस्सेसीति एवमेत्थ अनुसन्धियोजनाक्कमो वेदितब्बो.
एवं भगवा तस्स बाधनचित्तं पटिसेधेत्वा पञ्हपुच्छने उस्साहं जनेन्तो आह ‘‘अपिच त्वं, आवुसो, पुच्छ यदाकङ्खसी’’ति. तस्सत्थो – पुच्छ, यदि आकङ्खसि, न मे पञ्हविस्सज्जने भारो अत्थि. अथ वा ‘‘पुच्छ यं आकङ्खसि, ते सब्बं विस्सज्जेस्सामी’’ति सब्बञ्ञुपवारणं पवारेसि असाधारणं पच्चेकबुद्धअग्गसावकमहासावकेहि. ते हि ‘‘पुच्छावुसो सुत्वा वेदिस्सामा’’ति वदन्ति. बुद्धा पन ‘‘पुच्छावुसो यदाकङ्खसी’’ति (सं. नि. १.२३७, २४६) वा,
‘‘पुच्छ वासव मं पञ्हं, यं किञ्चि मनसिच्छसी’’ति वा. (दी. नि. २.३५६);
‘‘बावरिस्स च तुय्हं वा, सब्बेसं सब्बसंसयं;
कतावकासा पुच्छव्हो, यं किञ्चि मनसिच्छथा’’ति वा. (सु. नि. १०३६) –
एवमादिना नयेन देवमनुस्सानं सब्बञ्ञुपवारणं पवारेन्ति. अनच्छरियञ्चेतं, यं भगवा बुद्धभूमिं पत्वा एवं पवारणं पवारेय्य, यो बोधिसत्तभूमियं पदेसञाणे वत्तमानोपि –
‘‘कोण्डञ्ञ पञ्हानि वियाकरोहि, याचन्ति तं इसयो साधुरूपा;
कोण्डञ्ञ एसो मनुजेसु धम्मो, यं वुद्धमागच्छति एस भारो’’ति. (जा. २.१७.६०) –
एवं इसीहि याचितो –
‘‘कतावकासा पुच्छन्तु भोन्तो, यं किञ्चि पञ्हं मनसाभिपत्थितं;
अहञ्हि तं तं वो वियाकरिस्सं, ञत्वा सयं लोकमिमं परञ्चा’’ति. –
एवं सरभङ्गकाले सम्भवजातके च सकलजम्बुदीपे तिक्खत्तुं विचरित्वा पञ्हानं अन्तकरं अदिस्वा जातिया सत्तवस्सिको रथिकाय पंसुकीळिकं कीळन्तो सुचिरतेन ब्राह्मणेन पुट्ठो –
‘‘तग्घ ते अहमक्खिस्सं, यथापि कुसलो तथा;
राजा च खो नं जानाति, यदि काहति वा न वा’’ति. (जा. १.१६.१७२) –
एवं सब्बञ्ञुपवारणं पवारेसि. एवं भगवता आळवकस्स सब्बञ्ञुपवारणाय पवारिताय अथ खो आळवको यक्खो भगवन्तं गाथाय अज्झभासि ‘‘किं सूध वित्त’’न्ति.
१८३. तत्थ किन्ति पुच्छावचनं. सूति पदपूरणमत्ते निपातो. इधाति इमस्मिं लोके. वित्तन्ति विदति, पीतिं करोतीति वित्तं, धनस्सेतं अधिवचनं. सुचिण्णन्ति सुकतं. सुखन्ति कायिकचेतसिकं सातं. आवहातीति आवहति, आनेति, देति, अप्पेतीति वुत्तं होति हवेति दळ्हत्थे निपातो. सादुतरन्ति अतिसयेन सादुं. ‘‘साधुतर’’न्तिपि पाठो. रसानन्ति रससञ्ञितानं धम्मानं. कथन्ति केन पकारेन, कथंजीविनो जीवितं कथंजीविजीवितं, गाथाबन्धसुखत्थं पन सानुनासिकं वुच्चति. ‘‘कथंजीविं जीवत’’न्ति वा पाठो. तस्स जीवन्तानं कथंजीविन्ति अत्थो. सेसमेत्थ पाकटमेव. एवमिमाय गाथाय ‘‘किं सु इध लोके पुरिसस्स वित्तं सेट्ठं, किं सु सुचिण्णं सुखमावहाति, किं रसानं सादुतरं, कथंजीविनो जीवितं सेट्ठमाहू’’ति इमे चत्तारो पञ्हे पुच्छि.
१८४. अथस्स भगवा कस्सपदसबलेन विस्सज्जितनयेनेव विस्सज्जेन्तो इमं गाथमाह ‘‘सद्धीध वित्त’’न्ति. तत्थ यथा हिरञ्ञसुवण्णादि वित्तं उपभोगपरिभोगसुखं आवहति, खुप्पिपासादिदुक्खं पटिबाहति, दालिद्दियं वूपसमेति, मुत्तादिरतनपटिलाभहेतु होति, लोकसन्थुतिञ्च आवहति, एवं लोकियलोकुत्तरा सद्धापि यथासम्भवं लोकियलोकुत्तरविपाकसुखमावहति, सद्धाधुरेन पटिपन्नानं जातिजरादिदुक्खं पटिबाहति, गुणदालिद्दियं वूपसमेति, सतिसम्बोज्झङ्गादिरतनपटिलाभहेतु होति.
‘‘सद्धो सीलेन सम्पन्नो, यसो भोगसमप्पितो;
यं यं पदेसं भजति, तत्थ तत्थेव पूजितो’’ति. (ध. प. ३०३) –
वचनतो लोकसन्थुतिञ्च आवहतीति कत्वा ‘‘वित्त’’न्ति वुत्ता. यस्मा पनेतं सद्धावित्तं अनुगामिकं अनञ्ञसाधारणं सब्बसम्पत्तिहेतु, लोकियस्स हिरञ्ञसुवण्णादिवित्तस्सापि निदानं. सद्धोयेव हि दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा वित्तं अधिगच्छति, अस्सद्धस्स पन वित्तं यावदेव अनत्थाय होति, तस्मा ‘‘सेट्ठ’’न्ति वुत्तं. पुरिसस्साति उक्कट्ठपरिच्छेददेसना; तस्मा न केवलं पुरिसस्स, इत्थिआदीनम्पि सद्धावित्तमेव सेट्ठन्ति वेदितब्बं.
धम्मोति दसकुसलकम्मपथधम्मो, दानसीलभावनाधम्मो वा. सुचिण्णोति सुकतो सुचरितो. सुखमावहातीति सोणसेट्ठिपुत्तरट्ठपालादीनं विय मनुस्ससुखं, सक्कादीनं विय दिब्बसुखं, परियोसाने च महापदुमादीनं विय निब्बानसुखञ्च आवहतीति.
सच्चन्ति अयं सच्चसद्दो अनेकेसु अत्थेसु दिस्सति. सेय्यथिदं – ‘‘सच्चं भणे न कुज्झेय्या’’तिआदीसु (ध. प. २२४) वाचासच्चे. ‘‘सच्चे ठिता समणब्राह्मणा चा’’तिआदीसु (जा. २.२१.४३३) विरतिसच्चे. ‘‘कस्मा नु सच्चानि वदन्ति नाना, पवादियासे कुसलावदाना’’तिआदीसु (सु. नि. ८९१) दिट्ठिसच्चे. ‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, ब्राह्मणसच्चानी’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१८५) ब्राह्मणसच्चे. ‘‘एकञ्हि सच्चं न दुतीयमत्थी’’तिआदीसु (सु. नि. ८९०) परमत्थसच्चे. ‘‘चतुन्नं सच्चानं कति कुसला’’तिआदीसु (विभ. २१६) अरियसच्चे. इध पन परमत्थसच्चं निब्बानं, विरतिसच्चं वा अब्भन्तरं कत्वा वाचासच्चं अधिप्पेतं, यस्सानुभावेन उदकादीनि वसे वत्तेन्ति जातिजरामरणपारं तरन्ति. यथाह –
‘‘सच्चेन वाचेनुदकम्पि धावति, विसम्पि सच्चेन हनन्ति पण्डिता;
सच्चेन देवो थनयं पवस्सति, सच्चे ठिता निब्बुतिं पत्थयन्ति.
‘‘ये केचिमे अत्थि रसा पथब्या, सच्चं तेसं सादुतरं रसानं;
सच्चे ठिता समणब्राह्मणा च, तरन्ति जातिमरणस्स पार’’न्ति. (जा. २.२१.४३३);
सादुतरन्ति मधुरतरं, पणीततरं. रसानन्ति ये इमे ‘‘मूलरसो, खन्धरसो’’तिआदिना (ध. स. ६२८-६३०) नयेन सायनीयधम्मा, ये चिमे ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, सब्बं फलरसं (महाव. ३००) अरसरूपो भवं गोतमो, ये ते, ब्राह्मण, रूपरसा, सद्दरसा (अ. नि. ८.११; पारा. ३), अनापत्ति रसरसे (पाचि. ६०७-६०९), अयं धम्मविनयो एकरसो विमुत्तिरसो (अ. नि. ८.१९; चूळव. ३८५), भागी वा भगवा अत्थरसस्स धम्मरसस्सा’’तिआदिना (महानि. १४९; चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस २) नयेन वाचारसूपवज्जा अवसेसब्यञ्जनादयो धम्मा ‘‘रसा’’ति वुच्चन्ति, तेसं रसानं सच्चं हवे सादुतरं सच्चमेव सादुतरं, साधुतरं वा सेट्ठतरं, उत्तमतरं. मूलरसादयो हि सरीरं उपब्रूहेन्ति, संकिलेसिकञ्च सुखमावहन्ति. सच्चरसे विरतिसच्चवाचासच्चरसा समथविपस्सनादीहि चित्तमुपब्रूहेन्ति, असंकिलेसिकञ्च सुखमावहन्ति, विमुत्तिरसो परमत्थसच्चरसपरिभावितत्ता सादु, अत्थरसधम्मरसा च तदधिगमूपायभूतं अत्थञ्च धम्मञ्च निस्साय पवत्तितोति.
पञ्ञाजीविन्ति एत्थ पन य्वायं अन्धेकचक्खुद्विचक्खुकेसु द्विचक्खुपुग्गलो गहट्ठो वा कम्मन्तानुट्ठानसरणगमनदानसंविभागसीलसमादानउपोसथकम्मादिगहट्ठपटिपदं, पब्बजितो वा अविप्पटिसारकरसीलसङ्खातं तदुत्तरिचित्तविसुद्धिआदिभेदं वा पब्बजितपटिपदं पञ्ञाय आराधेत्वा जीवति, तस्स पञ्ञाजीविनो जीवितं, तं वा पञ्ञाजीविं जीवितं सेट्ठमाहूति एवमत्थो दट्ठब्बो.
१८५-६. एवं भगवता विस्सज्जिते चत्तारोपि पञ्हे सुत्वा अत्तमनो यक्खो अवसेसेपि चत्तारो पञ्हे पुच्छन्तो ‘‘कथं सु तरति ओघ’’न्ति गाथमाह. अथस्स भगवा पुरिमनयेनेव विस्सज्जेन्तो ‘‘सद्धाय तरती’’ति गाथमाह. तत्थ किञ्चापि यो चतुब्बिधं ओघं तरति, सो संसारण्णवम्पि तरति, वट्टदुक्खम्पि अच्चेति, किलेसमलापि परिसुज्झति, एवं सन्तेपि पन यस्मा अस्सद्धो ओघतरणं असद्दहन्तो न पक्खन्दति, पञ्चसु कामगुणेसु चित्तवोस्सग्गेन पमत्तो तत्थेव सत्तविसत्तताय संसारण्णवं न तरति, कुसीतो दुक्खं विहरति वोकिण्णो अकुसलेहि धम्मेहि, अप्पञ्ञो सुद्धिमग्गं अजानन्तो न परिसुज्झति, तस्मा तप्पटिपक्खं दस्सेन्तेन भगवता अयं गाथा वुत्ता.
एवं वुत्ताय चेताय यस्मा सोतापत्तियङ्गपदट्ठानं सद्धिन्द्रियं, तस्मा ‘‘सद्धाय तरति ओघ’’न्ति इमिना पदेन दिट्ठोघतरणं सोतापत्तिमग्गं सोतापन्नञ्च पकासेति. यस्मा पन सोतापन्नो कुसलानं धम्मानं भावनाय सातच्चकिरियासङ्खातेन अप्पमादेन समन्नागतो दुतियमग्गं आराधेत्वा ठपेत्वा सकिदेव इमं लोकं आगमनमत्तं अवसेसं सोतापत्तिमग्गेन अतिण्णं भवोघवत्थुं संसारण्णवं तरति, तस्मा ‘‘अप्पमादेन अण्णव’’न्ति इमिना पदेन भवोघतरणं सकदागामिमग्गं सकदागामिञ्च पकासेति. यस्मा सकदागामी वीरियेन ततियमग्गं आराधेत्वा सकदागामिमग्गेन अनतीतं कामोघवत्थुं; कामोघसञ्ञितञ्च कामदुक्खमच्चेति, तस्मा ‘‘वीरियेन दुक्खमच्चेती’’ति इमिना पदेन कामोघतरणं अनागामिमग्गं अनागामिञ्च पकासेति. यस्मा पन अनागामी विगतकामपङ्कताय परिसुद्धाय पञ्ञाय एकन्तपरिसुद्धं चतुत्थमग्गपञ्ञं आराधेत्वा अनागामिमग्गेन अप्पहीनं अविज्जासङ्खातं परममलं पजहति, तस्मा ‘‘पञ्ञाय परिसुज्झती’’ति इमिना पदेन अविज्जोघतरणं अरहत्तमग्गं अरहन्तञ्च पकासेति. इमाय च अरहत्तनिकूटेन कथिताय गाथाय परियोसाने यक्खो सोतापत्तिफले पतिट्ठासि.
१८७. इदानि तमेव ‘‘पञ्ञाय परिसुज्झती’’ति एत्थ वुत्तं पञ्ञापदं गहेत्वा अत्तनो पटिभानेन लोकियलोकुत्तरमिस्सकं पञ्हं पुच्छन्तो ‘‘कथं सु लभते पञ्ञ’’न्ति इमं छप्पदगाथमाह. तत्थ कथं सूति सब्बत्थेव अत्थयुत्तिपुच्छा होति. अयञ्हि पञ्ञादिअत्थं ञत्वा तस्स युत्तिं पुच्छति ‘‘कथं काय युत्तिया केन कारणेन पञ्ञं लभती’’ति. एस नयो धनादीसु.
१८८. अथस्स भगवा चतूहि कारणेहि पञ्ञालाभं दस्सेन्तो ‘‘सद्दहानो’’तिआदिमाह. तस्सत्थो – येन पुब्बभागे कायसुचरितादिभेदेन, अपरभागे च सत्ततिंसबोधिपक्खियभेदेन धम्मेन अरहन्तो बुद्धपच्चेकबुद्धसावका निब्बानं पत्ता, तं सद्दहानो अरहतं धम्मं निब्बानप्पत्तिया लोकियलोकुत्तरं पञ्ञं लभति. तञ्च खो न सद्धामत्तकेनेव, यस्मा पन सद्धाजातो उपसङ्कमति, उपसङ्कमन्तो पयिरुपासति, पयिरुपासन्तो सोतं ओदहति, ओहितसोतो धम्मं सुणाति, तस्मा उपसङ्कमनतो पभुति याव धम्मस्सवनेन सुस्सूसं लभति. कि वुत्तं होति – तं धम्मं सद्दहित्वापि आचरियुपज्झाये कालेन उपसङ्कमित्वा वत्तकरणेन पयिरुपासित्वा यदा पयिरुपासनाय आराधितचित्ता किञ्चि वत्तुकामा होन्ति. अथ अधिगताय सोतुकामताय सोतं ओदहित्वा सुणन्तो लभतीति. एवं सुसूसम्पि च सतिअविप्पवासेन अप्पमत्तो सुभासितदुब्भासितञ्ञुताय विचक्खणो एव लभति, न इतरो. तेनाह ‘‘अप्पमत्तो विचक्खणो’’ति.
एवं यस्मा सद्धाय पञ्ञालाभसंवत्तनिकं पटिपदं पटिपज्जति, सुस्सूसाय सक्कच्चं पञ्ञाधिगमूपायं सुणाति, अप्पमादेन गहितं न सम्मुस्सति, विचक्खणताय अनूनाधिकं अविपरीतञ्च गहेत्वा वित्थारिकं करोति. सुस्सूसाय वा ओहितसोतो पञ्ञापटिलाभहेतुं धम्मं सुणाति, अप्पमादेन सुत्वा धम्मं धारेति, विचक्खणताय धतानं धम्मानं अत्थमुपपरिक्खति, अथानुपुब्बेन परमत्थसच्चं सच्छिकरोति, तस्मास्स भगवा ‘‘कथं सु लभते पञ्ञ’’न्ति पुट्ठो इमानि चत्तारि कारणानि दस्सेन्तो इमं गाथमाह – ‘‘सद्दहानो…पे… विचक्खणो’’ति.
१८९. इदानि ततो परे तयो पञ्हे विस्सज्जेन्तो ‘‘पतिरूपकारी’’ति इमं गाथमाह. तत्थ देसकालादीनि अहापेत्वा लोकियस्स लोकुत्तरस्स वा धनस्स पतिरूपं अधिगमूपायं करोतीति पतिरूपकारी. धुरवाति चेतसिकवीरियवसेन अनिक्खित्तधुरो. उट्ठाताति ‘‘यो च सीतञ्च उण्हञ्च, तिणा भिय्यो न मञ्ञती’’तिआदिना (थेरगा. २३२; दी. नि. ३.२५३) नयेन कायिकवीरियवसेन उट्ठानसम्पन्नो असिथिलपरक्कमो. विन्दते धनन्ति एकमूसिकाय न चिरस्सेव द्वेसतसहस्ससङ्खं चूळन्तेवासी विय लोकियधनञ्च, महल्लकमहातिस्सत्थेरो विय लोकुत्तरधनञ्च लभति. सो हि ‘‘तीहि इरियापथेहि विहरिस्सामी’’ति वत्तं कत्वा थिनमिद्धागमनवेलाय पलालचुम्बटकं तेमेत्वा, सीसे कत्वा, गलप्पमाणं उदकं पविसित्वा, थिनमिद्धं पटिबाहेन्तो द्वादसहि वस्सेहि अरहत्तं पापुणि. सच्चेनाति वचीसच्चेनापि ‘‘सच्चवादी भूतवादी’’ति, परमत्थसच्चेनापि ‘‘बुद्धो पच्चेकबुद्धो अरियसावको’’ति एवं कित्तिं पप्पोति. ददन्ति यंकिञ्चि इच्छितपत्थितं ददन्तो मित्तानि गन्थति, सम्पादेति करोतीति अत्थो. दुद्ददं वा ददं गन्थति, दानमुखेन वा चत्तारिपि सङ्गहवत्थूनि गहितानीति वेदितब्बानि. तेहि मित्तानि करोतीति वुत्तं होति.
१९०. एवं गहट्ठपब्बजितानं साधारणेन लोकियलोकुत्तरमिस्सकेन नयेन चत्तारो पञ्हे विस्सज्जेत्वा इदानि ‘‘कथं पेच्च न सोचती’’ति इमं पञ्चमं पञ्हं गहट्ठवसेन विस्सज्जेन्तो आह ‘‘यस्सेते’’ति. तस्सत्थो – यस्स ‘‘सद्दहानो अरहत’’न्ति एत्थ वुत्ताय सब्बकल्याणधम्मुप्पादिकाय सद्धाय समन्नागतत्ता सद्धस्स घरमेसिनो घरावासं पञ्च वा कामगुणे एसन्तस्स गवेसन्तस्स कामभोगिनो गहट्ठस्स ‘‘सच्चेन कित्तिं पप्पोती’’ति एत्थ वुत्तप्पकारं सच्चं, ‘‘सुस्सूसं लभते पञ्ञ’’न्ति एत्थ सुस्सूसपञ्ञानामेन वुत्तो धम्मो, ‘‘धुरवा उट्ठाता’’ति एत्थ धुरनामेन उट्ठाननामेन च वुत्ता धीति, ‘‘ददं मित्तानि गन्थती’’ति एत्थ वुत्तप्पकारो चागो चाति एते चतुरो धम्मा सन्ति. स वे पेच्च न सोचतीति इधलोका परलोकं गन्त्वा स वे न सोचतीति.
१९१. एवं भगवा पञ्चमम्पि पञ्हं विस्सज्जेत्वा तं यक्खं चोदेन्तो आह – ‘‘इङ्घ अञ्ञेपी’’ति. तत्थ इङ्घाति चोदनत्थे निपातो. अञ्ञेपीति अञ्ञेपि धम्मे पुथू समणब्राह्मणे पुच्छस्सु, अञ्ञेपि वा पूरणादयो सब्बञ्ञुपटिञ्ञे पुथू समणब्राह्मणे पुच्छस्सु. यदि अम्हेहि ‘‘सच्चेन कित्तिं पप्पोती’’ति एत्थ वुत्तप्पकारा सच्चा भिय्यो कित्तिप्पत्तिकारणं वा, ‘‘सुस्सूसं लभते पञ्ञ’’न्ति एत्थ सुस्सूसनपञ्ञापदेसेन वुत्ता दमा भिय्यो लोकियलोकुत्तरपञ्ञापटिलाभकारणं वा. ‘‘ददं मित्तानि गन्थती’’ति एत्थ वुत्तप्पकारा चागा भिय्यो मित्तगन्थनकारणं वा, ‘‘धुरवा उट्ठाता’’ति एत्थ तं तं अत्थवसं पटिच्च धुरनामेन उट्ठाननामेन च वुत्ताय महाभारसहनट्ठेन उस्सोळ्हीभावप्पत्ताय वीरियसङ्खाताय खन्त्या भिय्यो लोकियलोकुत्तरधनविन्दनकारणं वा, ‘‘सच्चं धम्मो धिति चागो’’ति एवं वुत्तेहि इमेहेव चतूहि धम्मेहि भिय्यो अस्मा लोका परं लोकं पेच्च असोचनकारणं वा इध विज्जतीति अयमेत्थ सद्धिं सङ्खेपयोजनाय अत्थवण्णना. वित्थारतो पन एकमेकं पदं अत्थुद्धारपदुद्धारवण्णनानयेहि विभजित्वा वेदितब्बा.
१९२. एवं वुत्ते यक्खो येन संसयेन अञ्ञे पुच्छेय्य, तस्स पहीनत्ता ‘‘कथं नु दानि पुच्छेय्यं, पुथू समणब्राह्मणेति वत्वा येपिस्स अपुच्छनकारणं न जानन्ति, तेपि जानापेन्तो ‘‘योहं अज्ज पजानामि, यो अत्थो सम्परायिको’’ति आह. तत्थ अज्जाति अज्जादिं कत्वाति अधिप्पायो. पजानामीति यथावुत्तेन पकारेन जानामि. यो अत्थोति एत्तावता ‘‘सुस्सूसं लभते पञ्ञ’’न्तिआदिना नयेन वुत्तं दिट्ठधम्मिकं दस्सेति सम्परायिकोति इमिना ‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा’’ति वुत्तं पेच्च सोकाभावकरं सम्परायिकं. अत्थोति च कारणस्सेतं अधिवचनं. अयञ्हि अत्थसद्दो ‘‘सात्थं सब्यञ्जन’’न्ति एवमादीसु (पारा. १; दी. नि. १.२५५) पाठत्थे वत्तति. ‘‘अत्थो मे, गहपति, हिरञ्ञसुवण्णेना’’तिआदीसु (दी. नि. २.२५०; म. नि. ३.२५८) किच्चत्थे ‘‘होति सीलवतं अत्थो’’तिआदीसु (जा. १.१.११) वुड्ढिम्हि. ‘‘बहुजनो भजते अत्थहेतू’’तिआदीसु (जा. १.१५.८९) धने. ‘‘उभिन्नमत्थं चरती’’तिआदीसु (जा. १.७.६६; सं. नि. १.२५०; थेरगा. ४४३) हिते. ‘‘अत्थे जाते च पण्डित’’न्तिआदीसु (जा. १.१.९२) कारणे. इध पन कारणे. तस्मा यं पञ्ञादिलाभादीनं कारणं दिट्ठधम्मिकं, यञ्च पेच्च सोकाभावस्स कारणं सम्परायिकं, तं योहं अज्ज भगवता वुत्तनयेन सामंयेव पजानामि, सो कथं नु दानि पुच्छेय्यं पुथू समणब्राह्मणेति एवमेत्थ सङ्खेपतो अत्थो वेदितब्बो.
१९३. एवं यक्खो ‘‘पजानामि यो अत्थो सम्परायिको’’ति वत्वा तस्स ञाणस्स भगवंमूलकत्तं दस्सेन्तो ‘‘अत्थाय वत मे बुद्धो’’ति आह. तत्थ अत्थायाति हिताय, वुड्ढिया वा. यत्थ दिन्नं महप्फलन्ति ‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा’’ति (जा. १.१.९७) एत्थ वुत्तचागेन यत्थ दिन्नं महप्फलं होति, तं अग्गदक्खिणेय्यं बुद्धं पजानामीति अत्थो. केचि पन ‘‘सङ्घं सन्धाय एवमाहा’’ति भणन्ति.
१९४. एवं इमाय गाथाय अत्तनो हिताधिगमं दस्सेत्वा इदानि परहिताय पटिपत्तिं दीपेन्तो आह ‘‘सो अहं विचरिस्सामी’’ति. तस्सत्थो हेमवतसुत्ते वुत्तनयेनेव वेदितब्बो.
एवमिमाय गाथाय परियोसानञ्च रत्तिविभायनञ्च साधुकारसद्दुट्ठानञ्च आळवककुमारस्स यक्खस्स भवनं आनयनञ्च एकक्खणेयेव अहोसि. राजपुरिसा साधुकारसद्दं सुत्वा ‘‘एवरूपो साधुकारसद्दो ठपेत्वा बुद्धे न अञ्ञेसं अब्भुग्गच्छति, आगतो नु खो भगवा’’ति आवज्जेन्ता भगवतो सरीरप्पभं दिस्वा, पुब्बे विय बहि अट्ठत्वा, निब्बिसङ्का अन्तोयेव पविसित्वा, अद्दसंसु भगवन्तं यक्खस्स भवने निसिन्नं, यक्खञ्च अञ्जलिं पग्गहेत्वा ठितं. दिस्वान यक्खं आहंसु – ‘‘अयं ते, महायक्ख, राजकुमारो बलिकम्माय आनीतो, हन्द नं खाद वा भुञ्ज वा, यथापच्चयं वा करोही’’ति. सो सोतापन्नत्ता लज्जितो विसेसतो च भगवतो पुरतो एवं वुच्चमानो, अथ तं कुमारं उभोहि हत्थेहि पटिग्गहेत्वा भगवतो उपनामेसि – ‘‘अयं भन्ते कुमारो मय्हं पेसितो, इमाहं भगवतो दम्मि, हितानुकम्पका बुद्धा, पटिग्गण्हातु, भन्ते, भगवा इमं दारकं इमस्स हितत्थाय सुखत्थाया’’ति. इमञ्च गाथमाह –
‘‘इमं कुमारं सतपुञ्ञलक्खणं, सब्बङ्गुपेतं परिपुण्णब्यञ्जनं;
उदग्गचित्तो सुमनो ददामि ते, पटिग्गह लोकहिताय चक्खुमा’’ति.
पटिग्गहेसि भगवा कुमारं, पटिग्गण्हन्तो च यक्खस्स च कुमारस्स च मङ्गलकरणत्थं पादूनगाथं अभासि. तं यक्खो कुमारं सरणं गमेन्तो तिक्खत्तुं चतुत्थपादेन पूरेति. सेय्यथिदं –
‘‘दीघायुको होतु अयं कुमारो,
तुवञ्च यक्ख सुखितो भवाहि;
अब्याधिता लोकहिताय तिट्ठथ,
अयं कुमारो सरणमुपेति बुद्धं…पे… धम्मं…पे… सङ्घ’’न्ति.
भगवा कुमारं राजपुरिसानं अदासि – ‘‘इमं वड्ढेत्वा पुन ममेव देथा’’ति. एवं सो कुमारो राजपुरिसानं हत्थतो यक्खस्स हत्थं यक्खस्स हत्थतो भगवतो हत्थं, भगवतो हत्थतो पुन राजपुरिसानं हत्थं गतत्ता नामतो ‘‘हत्थको आळवको’’ति जातो. तं आदाय पटिनिवत्ते राजपुरिसे दिस्वा कस्सकवनकम्मिकादयो ‘‘किं यक्खो कुमारं अतिदहरत्ता न इच्छती’’ति भीता पुच्छिंसु. राजपुरिसा ‘‘मा भायथ, खेमं कतं भगवता’’ति सब्बमारोचेसुं. ततो ‘‘साधु साधू’’ति सकलं आळवीनगरं एककोलाहलेन यक्खाभिमुखं अहोसि. यक्खोपि भगवतो भिक्खाचारकाले अनुप्पत्ते पत्तचीवरं गहेत्वा उपड्ढमग्गं आगन्त्वा निवत्ति.
अथ भगवा नगरे पिण्डाय चरित्वा कतभत्तकिच्चो नगरद्वारे अञ्ञतरस्मिं विवित्ते रुक्खमूले पञ्ञत्तवरबुद्धासने निसीदि. ततो महाजनकायेन सद्धिं राजा च नागरा च एकतो सम्पिण्डित्वा भगवन्तं उपसङ्कम्म वन्दित्वा परिवारेत्वा निसिन्ना ‘‘कथं, भन्ते, एवं दारुणं यक्खं दमयित्था’’ति पुच्छिंसु. तेसं भगवा युद्धमादिं कत्वा ‘‘एवं नवविधवस्सं वस्सि, एवं विभिंसनकं अकासि, एवं पञ्हं पुच्छि, तस्साहं एवं विस्सज्जेसि’’न्ति तमेवाळवकसुत्तं कथेसि. कथापरियोसाने चतुरासीतिपाणसहस्सानं धम्माभिसमयो अहोसि. ततो राजा च नागरा च वेस्सवणमहाराजस्स भवनसमीपे यक्खस्स भवनं कत्वा पुप्फगन्धादिसक्कारूपेतं निच्चं बलिं पवत्तेसुं. तञ्च कुमारं विञ्ञुतं पत्तं ‘‘त्वं भगवन्तं निस्साय जीवितं लभि, गच्छ, भगवन्तंयेव पयिरुपासस्सु भिक्खुसङ्घञ्चा’’ति विस्सज्जेसुं. सो भगवन्तञ्च भिक्खुसङ्घञ्च पयिरुपासमानो न चिरस्सेव अनागामिफले पतिट्ठाय सब्बं बुद्धवचनं उग्गहेत्वा पञ्चसतउपासकपरिवारो अहोसि. भगवा च नं एतदग्गे निद्दिसि ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं उपासकानं चतूहि सङ्गहवत्थूहि परिसं सङ्गण्हन्तानं यदिदं हत्थको आळवको’’ति (अ नि. १.२५१).
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय आळवकसुत्तवण्णना निट्ठिता.