२. धनियसुत्तवण्णना

१८. पक्कोदनोति धनियसुत्तं. का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति. तेन समयेन धनियो गोपो महीतीरे पटिवसति. तस्सायं पुब्बयोगो – कस्सपस्स भगवतो पावचने दिब्बमाने वीसति वस्ससहस्सानि दिवसे दिवसे सङ्घस्स वीसति सलाकभत्तानि अदासि. सो ततो चुतो देवेसु उप्पन्नो. एवं देवलोके एकं बुद्धन्तरं खेपेत्वा अम्हाकं भगवतो काले विदेहरट्ठमज्झे पब्बतरट्ठं नाम अत्थि तत्थ धम्मकोरण्डं नाम नगरं, तस्मिं नगरे सेट्ठिपुत्तो हुत्वा अभिनिब्बत्तो, गोयूथं निस्साय जीवति. तस्स हि तिंसमत्तानि गोसहस्सानि होन्ति, सत्तवीससहस्सा गावो खीरं दुय्हन्ति. गोपा नाम निबद्धवासिनो न होन्ति. वस्सिके चत्तारोमासे थले वसन्ति, अवसेसे अट्ठमासे यत्थ तिणोदकं सुखं लब्भति, तत्थ वसन्ति. तञ्च नदीतीरं वा जातस्सरतीरं वा होति. अथायम्पि वस्सकाले अत्तनो वसितगामतो निक्खमित्वा गुन्नं फासुविहारत्थाय ओकासं गवेसन्तो महामही भिज्जित्वा एकतो कालमही एकतो महामहिच्चेव सङ्खं गन्त्वा सन्दमाना पुन समुद्दसमीपे समागन्त्वा पवत्ता. यं ओकासं अन्तरदीपं अकासि, तं पविसित्वा वच्छानं सालं अत्तनो च निवेसनं मापेत्वा वासं कप्पेसि. तस्स सत्त पुत्ता, सत्त धीतरो, सत्त सुणिसा, अनेके च कम्मकारा होन्ति. गोपा नाम वस्सनिमित्तं जानन्ति. यदा सकुणिका कुलावकानि रुक्खग्गे करोन्ति, कक्कटका उदकसमीपे द्वारं पिदहित्वा थलसमीपद्वारेन वळञ्जेन्ति, तदा सुवुट्ठिका भविस्सतीति गण्हन्ति. यदा पन सकुणिका कुलावकानि नीचट्ठाने उदकपिट्ठे करोन्ति, कक्कटका थलसमीपे द्वारं पिदहित्वा उदकसमीपद्वारेन वळञ्जेन्ति, तदा दुब्बुट्ठिका भविस्सतीति गण्हन्ति.

अथ सो धनियो सुवुट्ठिकनिमित्तानि उपसल्लक्खेत्वा उपकट्ठे वस्सकाले अन्तरदीपा निक्खमित्वा महामहिया परतीरे सत्तसत्ताहम्पि देवे वस्सन्ते उदकेन अनज्झोत्थरणोकासे अत्तनो वसनोकासं कत्वा समन्ता परिक्खिपित्वा, वच्छसालायो मापेत्वा, तत्थ निवासं कप्पेसि. अथस्स दारुतिणादिसङ्गहे कते सब्बेसु पुत्तदारकम्मकरपोरिसेसु समानियेसु जातेसु नानप्पकारे खज्जभोज्जे पटियत्ते समन्ता चतुद्दिसा मेघमण्डलानि उट्ठहिंसु. सो धेनुयो दुहापेत्वा, वच्छसालासु वच्छे सण्ठापेत्वा, गुन्नं चतुद्दिसा धूमं कारापेत्वा, सब्बपरिजनं भोजापेत्वा, सब्बकिच्चानि कारापेत्वा तत्थ तत्थ दीपे उज्जालापेत्वा, सयं खीरेन भत्तं भुञ्जित्वा, महासयने सयन्तो अत्तनो सिरिसम्पत्तिं दिस्वा, तुट्ठचित्तो हुत्वा, अपरदिसाय मेघत्थनितसद्दं सुत्वा निपन्नो इमं उदानं उदानेसि ‘‘पक्कोदनो दुद्धखीरोहमस्मी’’ति.

तत्रायं अत्थवण्णना – पक्कोदनोति सिद्धभत्तो. दुद्धखीरोति गावो दुहित्वा गहितखीरो. अहन्ति अत्तानं निदस्सेति, अस्मीति अत्तनो तथाभावं. पक्कोदनो दुद्धखीरो च अहमस्मि भवामीति अत्थो. इतीति एवमाहाति अत्थो. निद्देसे पन ‘‘इतीति पदसन्धि, पदसंसग्गो, पदपारिपूरि, अक्खरसमवायो ब्यञ्जनसिलिट्ठता पदानुपुब्बतामेत’’न्ति (चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस १) एवमस्स अत्थो वण्णितो. सोपि इदमेव सन्धायाति वेदितब्बो. यं यं हि पदं पुब्बपदेन वुत्तं, तस्स तस्स एवमाहाति एतमत्थं पकासेन्तोयेव इतिसद्दो पच्छिमेन पदेन मेत्तेय्यो इति वा भगवा इति वा एवमादिना पदसन्धि होति, नाञ्ञथा.

धनियो गोपोति तस्स सेट्ठिपुत्तस्स नामसमोधानं. सो हि यानिमानि थावरादीनि पञ्च धनानि, तेसु ठपेत्वा दानसीलादिअनुगामिकधनं, खेत्तवत्थु-आरामादितो थावरधनतोपि, गवस्सादितो जङ्गमधनतोपि हिरञ्ञसुवण्णादितो संहारिमधनतोपि, सिप्पायतनादितो अङ्गसमधनतोपि यं तं लोकस्स पञ्चगोरसानुप्पदानेन बहूपकारं तं सन्धाय ‘‘नत्थि गोसमितं धन’’न्ति (सं. नि. १.१३; नेत्ति. १२३) एवं विसेसितं गोधनं, तेन समन्नागतत्ता धनियो, गुन्नं पालनतो गोपो. यो हि अत्तनो गावो पालेति, सो ‘‘गोपो’’ति वुच्चति. यो परेसं वेतनेन भटो हुत्वा, सो गोपालको. अयं पन अत्तनोयेव, तेन गोपोति वुत्तो.

अनुतीरेति तीरस्स समीपे. महियाति महामहीनामिकाय नदिया. समानेन अनुकूलवत्तिना परिजनेन सद्धिं वासो यस्स सो समानवासो, अयञ्च तथाविधो. तेनाह ‘‘समानवासो’’ति. छन्नाति तिणपण्णच्छदनेहि अनोवस्सका कता. कुटीति वसनघरस्सेतं अधिवचनं. आहितोति आभतो, जालितो वा. गिनीति अग्गि. तेसु तेसु ठानेसु अग्गि ‘‘गिनी’’ति वोहरीयति. अथ चे पत्थयसीति इदानि यदि इच्छसीति वुत्तं होति. पवस्साति सिञ्च, पग्घर, उदकं मुञ्चाति अत्थो. देवाति मेघं आलपति. अयं तावेत्थ पदवण्णना.

अयं पन अत्थवण्णना – एवमयं धनियो गोपो अत्तनो सयनघरे महासयने निपन्नो मेघत्थनितं सुत्वा ‘‘पक्कोदनोहमस्मी’’ति भणन्तो कायदुक्खवूपसमूपायं कायसुखहेतुञ्च अत्तनो सन्निहितं दीपेति. ‘‘दुद्धखीरोहमस्मी’’ति भणन्तो चित्तदुक्खवूपसमूपायं चित्तसुखहेतुञ्च. ‘‘अनुतीरे महिया’’ति निवासट्ठानसम्पत्तिं, ‘‘समानवासो’’ति तादिसे काले पियविप्पयोगपदट्ठानस्स सोकस्साभावं. ‘‘छन्ना कुटी’’ति कायदुक्खापगमपटिघातं. ‘‘आहितो गिनी’’ति यस्मा गोपालका परिक्खेपधूमदारुअग्गिवसेन तयो अग्गी करोन्ति. ते च तस्स गेहे सब्बे कता, तस्मा सब्बदिसासु परिक्खेपग्गिं सन्धाय ‘‘आहितो गिनी’’ति भणन्तो वाळमिगागमननिवारणं दीपेति, गुन्नं मज्झे गोमयादीहि धूमग्गिं सन्धाय डंसमकसादीहि गुन्नं अनाबाधं, गोपालकानं सयनट्ठाने दारुअग्गिं सन्धाय गोपालकानं सीताबाधपटिघातं. सो एवं दीपेन्तो अत्तनो वा गुन्नं वा परिजनस्स वा वुट्ठिपच्चयस्स कस्सचि आबाधस्स अभावतो पीतिसोमनस्सजातो आह – ‘‘अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति.

१९. एवं धनियस्स इमं गाथं भासमानस्स अस्सोसि भगवा दिब्बाय सोतधातुया विसुद्धाय अतिक्कन्तमानुसिकाय जेतवनमहाविहारे गन्धकुटियं विहरन्तो. सुत्वा च पन बुद्धचक्खुना लोकं वोलोकेन्तो अद्दस धनियञ्च पजापतिञ्चस्स ‘‘इमे उभोपि हेतुसम्पन्ना. सचे अहं गन्त्वा धम्मं देसेस्सामि, उभोपि पब्बजित्वा अरहत्तं पापुणिस्सन्ति. नो चे गमिस्सामि, स्वे उदकोघेन विनस्सिस्सन्ती’’ति तं खणेयेव सावत्थितो सत्त योजनसतानि धनियस्स निवासट्ठानं आकासेन गन्त्वा तस्स कुटिया उपरि अट्ठासि. धनियो तं गाथं पुनप्पुनं भासतियेव, न निट्ठापेति, भगवति गतेपि भासति. भगवा च तं सुत्वा ‘‘न एत्तकेन सन्तुट्ठा वा विस्सत्था वा होन्ति, एवं पन होन्ती’’ति दस्सेतुं –

‘‘अक्कोधनो विगतखिलोहमस्मि,अनुतीरे महियेकरत्तिवासो;

विवटा कुटि निब्बुतो गिनि,अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति. –

इमं पटिगाथं अभासि ब्यञ्जनसभागं नो अत्थसभागं. न हि ‘‘पक्कोदनो’’ति, ‘‘अक्कोधनो’’ति च आदीनि पदानि अत्थतो समेन्ति महासमुद्दस्स ओरिमपारिमतीरानि विय, ब्यञ्जनं पनेत्थ किञ्चि किञ्चि समेतीति ब्यञ्जनसभागानि होन्ति. तत्थ पुरिमगाथाय सदिसपदानं वुत्तनयेनेव अत्थो वेदितब्बो.

विसेसपदानं पनायं पदतो अत्थतो च वण्णना – अक्कोधनोति अकुज्झनसभावो. यो हि सो पुब्बे वुत्तप्पकारआघातवत्थुसम्भवो कोधो एकच्चस्स सुपरित्तोपि उप्पज्जमानो हदयं सन्तापेत्वा वूपसम्मति, येन च ततो बलवतरुप्पन्नेन एकच्चो मुखविकुणनमत्तं करोति, ततो बलवतरेन एकच्चो फरुसं वत्तुकामो हनुसञ्चलनमत्तं करोति, अपरो ततो बलवतरेन फरुसं भणति, अपरो ततो बलवतरेन दण्डं वा सत्थं वा गवेसन्तो दिसा विलोकेति, अपरो ततो बलवतरेन दण्डं वा सत्थं वा आमसति, अपरो ततो बलवतरेन दण्डादीनि गहेत्वा उपधावति, अपरो ततो बलवतरेन एकं वा द्वे वा पहारे देति, अपरो ततो बलवतरेन अपि ञातिसालोहितं जीविता वोरोपेति, एकच्चो ततो बलवतरेन पच्छा विप्पटिसारी अत्तानम्पि जीविता वोरोपेति सीहळदीपे कालगामवासी अमच्चो विय. एत्तावता च कोधो परमवेपुल्लप्पत्तो होति. सो भगवता बोधिमण्डेयेव सब्बसो पहीनो उच्छिन्नमूलो तालावत्थुकतो, तस्मा भगवा ‘‘अक्कोधनोहमस्मी’’ति आह.

विगतखिलोति अपगतखिलो. ये हि ते चित्तबन्धभावेन पञ्च चेतोखिला वुत्ता, ये हि च खिलभूते चित्ते सेय्यथापि नाम खिले भूमिभागे चत्तारो मासे वस्सन्तेपि देवे सस्सानि न रुहन्ति, एवमेवं सद्धम्मस्सवनादिकुसलहेतुवस्से वस्सन्तेपि कुसलं न रुहति ते च भगवता बोधिमण्डेयेव सब्बसो पहीना, तस्मा भगवा ‘‘विगतखिलोहमस्मी’’ति आह.

एकरत्तिं वासो अस्साति एकरत्तिवासो. यथा हि धनियो तत्थ चत्तारो वस्सिके मासे निबद्धवासं उपगतो, न तथा भगवा. भगवा हि तंयेव रत्तिं तस्स अत्थकामताय तत्थ वासं उपगतो. तस्मा ‘‘एकरत्तिवासो’’ति आह. विवटाति अपनीतच्छदना. कुटीति अत्तभावो. अत्तभावो हि तं तं अत्थवसं पटिच्च कायोतिपि गुहातिपि देहोतिपि सन्देहोतिपि नावातिपि रथोतिपि वणोतिपि धजोतिपि वम्मिकोतिपि कुटीतिपि कुटिकातिपि वुच्चति. इध पन कट्ठादीनि पटिच्च गेहनामिका कुटि विय अट्ठिआदीनि पटिच्च सङ्ख्यं गतत्ता ‘‘कुटी’’ति वुत्तो. यथाह –

‘‘सेय्यथापि, आवुसो, कट्ठञ्च पटिच्च, वल्लिञ्च पटिच्च, मत्तिकञ्च पटिच्च, तिणञ्च पटिच्च, आकासो परिवारितो अगारंत्वेव सङ्खं गच्छति; एवमेव खो, आवुसो, अट्ठिञ्च पटिच्च, न्हारुञ्च पटिच्च, मंसञ्च पटिच्च, चम्मञ्च पटिच्च, आकासो परिवारितो रूपन्त्वेव सङ्खं गच्छती’’ति (म. नि. १.३०६).

चित्तमक्कटस्स निवासतो वा कुटि. यथाह –

‘‘अट्ठिकङ्कलकुटि चे सा, मक्कटावसथो इति;

मक्कटो पञ्चद्वाराय, कुटिकाय पसक्किय;

द्वारेन अनुपरियाति, घट्टयन्तो पुनप्पुन’’न्ति. (थेरगा. १२५);

सा कुटि येन तण्हामानदिट्ठिछदनेन सत्तानं छन्नत्ता पुनप्पुनं रागादिकिलेसवस्सं अतिवस्सति. यथाह –

‘‘छन्नमतिवस्सति, विवटं नातिवस्सति;

तस्मा छन्नं विवरेथ, एवं तं नातिवस्सती’’ति. (उदा. ४५; थेरगा. ४४७; परि. ३३९);

अयं गाथा द्वीसु ठानेसु वुत्ता खन्धके थेरगाथायञ्च. खन्धके हि ‘‘यो आपत्तिं पटिच्छादेति, तस्स किलेसा च पुनप्पुनं आपत्तियो च अतिवस्सन्ति, यो पन न पटिच्छादेति, तस्स नातिवस्सन्ती’’ति इमं अत्थं पटिच्च वुत्ता. थेरगाथायं ‘‘यस्स रागादिच्छदनं अत्थि, तस्स पुन इट्ठारम्मणादीसु रागादिसम्भवतो छन्नमतिवस्सति. यो वा उप्पन्ने किलेसे अधिवासेति, तस्सेव अधिवासितकिलेसच्छदनच्छन्ना अत्तभावकुटि पुनप्पुनं किलेसवस्सं अतिवस्सति. यस्स पन अरहत्तमग्गञाणवातेन किलेसच्छदनस्स विद्धंसितत्ता विवटा, तस्स नातिवस्सती’’ति. अयमत्थो इध अधिप्पेतो. भगवता हि यथावुत्तं छदनं यथावुत्तेनेव नयेन विद्धंसितं, तस्मा ‘‘विवटा कुटी’’ति आह. निब्बुतोति उपसन्तो. गिनीति अग्गि. येन हि एकादसविधेन अग्गिना सब्बमिदं आदित्तं. यथाह – ‘‘आदित्तं रागग्गिना’’ति वित्थारो. सो अग्गि भगवतो बोधिमूलेयेव अरियमग्गसलिलसेकेन निब्बुतो, तस्मा ‘‘निब्बुतो गिनी’’ति आह.

एवं वदन्तो च धनियं अतुट्ठब्बेन तुस्समानं अञ्ञापदेसेनेव परिभासति, ओवदति, अनुसासति. कथं? ‘‘अक्कोधनो’’ति हि वदमानो, धनिय, त्वं ‘‘पक्कोदनोहमस्मी’’ति तुट्ठो, ओदनपाको च यावजीवं धनपरिक्खयेन कत्तब्बो, धनपरिक्खयो च आरक्खादिदुक्खपदट्ठानो, एवं सन्ते दुक्खेनेव तुट्ठो होसि. अहं पन ‘‘अक्कोधनोहमस्मी’’ति तुस्सन्तो सन्दिट्ठिकसम्परायिकदुक्खाभावेन तुट्ठो होमीति दीपेति. ‘‘विगतखिलो’’ति वदमानो त्वं ‘‘दुद्धखीरोहमस्मी’’ति तुस्सन्तो अकतकिच्चोव ‘‘कतकिच्चोहमस्मी’’ति मन्त्वा तुट्ठो, अहं पन ‘‘विगतखिलोहमस्मी’’ति तुस्सन्तो कतकिच्चोव तुट्ठो होमीति दीपेति. ‘‘अनुतीरे महियेकरत्तिवासो’’ति वदमानो त्वं अनुतीरे महिया समानवासोति तुस्सन्तो चतुमासनिबद्धवासेन तुट्ठो. निबद्धवासो च आवाससङ्गेन होति, सो च दुक्खो, एवं सन्ते दुक्खेनेव तुट्ठो होसि. अहं पन एकरत्तिवासोति तुस्सन्तो अनिबद्धवासेन तुट्ठो, अनिबद्धवासो च आवाससङ्गाभावेन होति, आवाससङ्गाभावो च सुखोति सुखेनेव तुट्ठो होमीति दीपेति.

‘‘विवटा कुटी’’ति वदमानो त्वं छन्ना कुटीति तुस्सन्तो छन्नगेहताय तुट्ठो, गेहे च ते छन्नेपि अत्तभावकुटिकं किलेसवस्सं अतिवस्सति, येन सञ्जनितेहि चतूहि महोघेहि वुय्हमानो अनयब्यसनं पापुणेय्यासि, एवं सन्ते अतुट्ठब्बेनेव तुट्ठो होसि. अहं पन ‘‘विवटा कुटी’’ति तुस्सन्तो अत्तभावकुटिया किलेसच्छदनाभावेन तुट्ठो. एवञ्च मे विवटाय कुटिया न तं किलेसवस्सं अतिवस्सति, येन सञ्जनितेहि चतूहि महोघेहि वुय्हमानो अनयब्यसनं पापुणेय्यं, एवं सन्ते तुट्ठब्बेनेव तुट्ठो होमीति दीपेति. ‘‘निब्बुतो गिनी’’ति वदमानो त्वं आहितो गिनीति तुस्सन्तो अकतूपद्दवनिवारणोव कतूपद्दवनिवारणोस्मीति मन्त्वा तुट्ठो. अहं पन निब्बुतो गिनीति तुस्सन्तो एकादसग्गिपरिळाहाभावतो कतूपद्दवनिवारणतायेव तुट्ठोति दीपेति. ‘‘अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति वदमानो एवं विगतदुक्खानं अनुप्पत्तसुखानं कतसब्बकिच्चानं अम्हादिसानं एतं वचनं सोभति, अथ चे पत्थयसि, पवस्स देव, न नो तयि वस्सन्ते वा अवस्सन्ते वा वुड्ढि वा हानि वा अत्थि, त्वं पन कस्मा एवं वदसीति दीपेति. तस्मा यं वुत्तं ‘‘एवं वदन्तो च धनिय अतुट्ठब्बेनेव तुस्समानं अञ्ञापदेसेनेव परिभासति ओवदति, अनुसासती’’ति, तं सम्मदेव वुत्तन्ति.

२०. एवमिमं भगवता वुत्तं गाथं सुत्वापि धनियो गोपो ‘‘को अयं गाथं भासती’’ति अवत्वा तेन सुभासितेन परितुट्ठो पुनपि तथारूपं सोतुकामो अपरम्पि गाथमाह ‘‘अन्धकमकसा’’ति. तत्थ अन्धकाति काळमक्खिकानं अधिवचनं, पिङ्गलमक्खिकानन्तिपि एके. मकसाति मकसायेव. न विज्जरेति नत्थि. कच्छेति द्वे कच्छा – नदीकच्छो च पब्बतकच्छो च. इध नदीकच्छो. रुळ्हतिणेति सञ्जाततिणे. चरन्तीति भत्तकिच्चं करोन्ति. वुट्ठिम्पीति वातवुट्ठिआदिका अनेका वुट्ठियो, ता आळवकसुत्ते पकासयिस्साम. इध पन वस्सवुट्ठिं सन्धाय वुत्तं. सहेय्युन्ति खमेय्युं. सेसं पाकटमेव. एत्थ धनियो ये अन्धकमकसा सन्निपतित्वा रुधिरे पिवन्ता मुहुत्तेनेव गावो अनयब्यसनं पापेन्ति, तस्मा वुट्ठितमत्तेयेव ते गोपालका पंसुना च साखाहि च मारेन्ति, तेसं अभावेन गुन्नं खेमतं, कच्छे रुळ्हतिणचरणेन अद्धानगमनपरिस्समाभावं वत्वा खुदाकिलमथाभावञ्च दीपेन्तो ‘‘यथा अञ्ञेसं गावो अन्धकमकससम्फस्सेहि दिस्समाना अद्धानगमनेन किलन्ता खुदाय मिलायमाना एकवुट्ठिनिपातम्पि न सहेय्युं, न मे तथा गावो, मय्हं पन गावो वुत्तप्पकाराभावा द्विक्खत्तुं वा तिक्खतुं वा वुट्ठिम्पि सहेय्यु’’न्ति दीपेति.

२१. ततो भगवा यस्मा धनियो अन्तरदीपे वसन्तो भयं दिस्वा, कुल्लं बन्धित्वा, महामहिं तरित्वा, तं कच्छं आगम्म ‘‘अहं सुट्ठु आगतो, निब्भयेव ठाने ठितो’’ति मञ्ञमानो एवमाह, सभये एव च सो ठाने ठितो, तस्मा तस्स आगमनट्ठाना अत्तनो आगमनट्ठानं उत्तरितरञ्च पणीततरञ्च वण्णेन्तो ‘‘बद्धासि भिसी’’ति इमं गाथमभासि, अत्थसभागं नो ब्यञ्जनसभागं.

तत्थ भिसीति पत्थरित्वा पुथुलं कत्वा बद्धकुल्लो वुच्चति लोके. अरियस्स पन धम्मविनये अरियमग्गस्सेतं अधिवचनं. अरियमग्गो हि –

‘‘मग्गो पज्जो पथो पन्थो, अञ्जसं वटुमायनं;

नावा उत्तरसेतु च, कुल्लो च भिसि सङ्कमो’’. (चूळनि. पारायनत्थुतिगाथानिद्देस १०१);

‘‘अद्धानं पभवो चेव, तत्थ तत्थ पकासितो’’.

इमायपि गाथाय भगवा पुरिमनयेनेव तं ओवदन्तो इमं अत्थं आहाति वेदितब्बो – धनिय, त्वं कुल्लं बन्धित्वा, महिं तरित्वा, इमं ठानमागतो, पुनपि च ते कुल्लो बन्धितब्बो एव भविस्सति, नदी च तरितब्बा, न चेतं ठानं खेमं. मया पन एकचित्ते मग्गङ्गानि समोधानेत्वा ञाणबन्धनेन बद्धा अहोसि भिसि. सा च सत्ततिंसबोधिपक्खियधम्मपरिपुण्णताय एकरसभावूपगतत्ता अञ्ञमञ्ञं अनतिवत्तनेन पुन बन्धितब्बप्पयोजनाभावेन देवमनुस्सेसु केनचि मोचेतुं असक्कुणेय्यताय च सुसङ्खता. ताय चम्हि तिण्णो, पुब्बे पत्थितं तीरप्पदेसं गतो. गच्छन्तोपि च न सोतापन्नादयो विय कञ्चिदेव पदेसं गतो. अथ खो पारगतो सब्बासवक्खयं सब्बधम्मपारं परमं खेमं निब्बानं गतो, तिण्णोति वा सब्बञ्ञुतं पत्तो, पारगतोति अरहत्तं पत्तो. किं विनेय्य पारगतोति चे? विनेय्य ओघं, कामोघादिचतुब्बिधं ओघं तरित्वा अतिक्कम्म तं पारं गतोति. इदानि च पन मे पुन तरितब्बाभावतो अत्थो भिसिया न विज्जति, तस्मा ममेव युत्तं वत्तुं ‘‘अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति.

२२. तम्पि सुत्वा धनियो पुरिमनयेनेव ‘‘गोपी मम अस्सवा’’ति इमं गाथं अभासि. तत्थ गोपीति भरियं निद्दिसति. अस्सवाति वचनकरा किंकारपटिसाविनी. अलोलाति मातुगामो हि पञ्चहि लोलताहि लोलो होति – आहारलोलताय, अलङ्कारलोलताय, परपुरिसलोलताय, धनलोलताय, पादलोलताय. तथा हि मातुगामो भत्तपूवसुरादिभेदे आहारे लोलताय अन्तमसो पारिवासिकभत्तम्पि भुञ्जति, हत्थोतापकम्पि खादति, दिगुणं धनमनुप्पदत्वापि सुरं पिवति. अलङ्कारलोलताय अञ्ञं अलङ्कारं अलभमानो अन्तमसो उदकतेलकेनपि केसे ओसण्डेत्वा मुखं परिमज्जति. परपुरिसलोलताय अन्तमसो पुत्तेनपि तादिसे पदेसे पक्कोसियमानो पठमं असद्धम्मवसेन चिन्तेति. धनलोलताय ‘‘हंसराजं गहेत्वान सुवण्णा परिहायथ’’. पादलोलताय आरामादिगमनसीलो हुत्वा सब्बं धनं विनासेति. तत्थ धनियो ‘‘एकापि लोलता मय्हं गोपिया नत्थी’’ति दस्सेन्तो अलोलाति आह.

दीघरत्तं संवासियाति दीघकालं सद्धिं वसमाना कोमारभावतो पभुति एकतो वड्ढिता. तेन परपुरिसे न जानातीति दस्सेति. मनापाति एवं परपुरिसे अजानन्ती ममेव मनं अल्लीयतीति दस्सेति. तस्सा न सुणामि किञ्चि पापन्ति ‘‘इत्थन्नामेन नाम सद्धिं इमाय हसितं वा लपितं वा’’ति एवं तस्सा न सुणामि, कञ्चि अतिचारदोसन्ति दस्सेति.

२३. अथ भगवा एतेहि गुणेहि गोपिया तुट्ठं धनियं ओवदन्तो पुरिमनयेनेव ‘‘चित्तं मम अस्सव’’न्ति इमं गाथमभासि, अत्थसभागं, ब्यञ्जनसभागञ्च. तत्थ उत्तानत्थानेव पदानि. अयं पन अधिप्पायो – धनिय, त्वं ‘‘गोपी मम अस्सवा’’ति तुट्ठो, सा पन ते अस्सवा भवेय्य वा न वा; दुज्जानं परचित्तं, विसेसतो मातुगामस्स. मातुगामञ्हि कुच्छिया परिहरन्तापि रक्खितुं न सक्कोन्ति, एवं दुरक्खचित्तत्ता एव न सक्का तुम्हादिसेहि इत्थी अलोलाति वा संवासियाति वा मनापाति वा निप्पापाति वा जानितुं. मय्हं पन चित्तं अस्सवं ओवादपटिकरं मम वसे वत्तति, नाहं तस्स वसे वत्तामि. सो चस्स अस्सवभावो यमकपाटिहारिये छन्नं वण्णानं अग्गिधारासु च उदकधारासु च पवत्तमानासु सब्बजनस्स पाकटो अहोसि. अग्गिनिम्माने हि तेजोकसिणं समापज्जितब्बं उदकनिम्माने आपोकसिणं, नीलादिनिम्माने नीलादिकसिणानि. बुद्धानम्पि हि द्वे चित्तानि एकतो नप्पवत्तन्ति, एकमेव पन अस्सवभावेन एवं वसवत्ति अहोसि. तञ्च खो पन सब्बकिलेसबन्धनापगमा विमुत्तं, विमुत्तत्ता तदेव अलोलं, न तव गोपी. दीपङ्करबुद्धकालतो च पभुति दानसीलादीहि दीघरत्तं परिभावितत्ता संवासियं, न तव गोपी. तदेतं अनुत्तरेन दमथेन दमितत्ता सुदन्तं, सुदन्तत्ता अत्तनो वसेन छद्वारविसेवनं पहाय ममेव अधिप्पायमनस्स वसेनानुवत्तनतो मनापं, न तव गोपी.

पापं पन मे न विज्जतीति इमिना पन भगवा तस्स अत्तनो चित्तस्स पापाभावं दस्सेति, धनियो विय गोपिया. सो चस्स पापाभावो न केवलं सम्मासम्बुद्धकालेयेव, एकूनतिंस वस्सानि सरागादिकाले अगारमज्झे वसन्तस्सापि वेदितब्बो. तदापि हिस्स अगारियभावानुरूपं विञ्ञुपटिकुट्ठं कायदुच्चरितं वा वचीदुच्चरितं वा मनोदुच्चरितं वा न उप्पन्नपुब्बं. ततो परं मारोपि छब्बस्सानि अनभिसम्बुद्धं, एकं वस्सं अभिसम्बुद्धन्ति सत्त वस्सानि तथागतं अनुबन्धि ‘‘अप्पेव नाम वालग्गनितुदनमत्तम्पिस्स पापसमाचारं पस्सेय्य’’न्ति. सो अदिस्वाव निब्बिन्नो इमं गाथं अभासि –

‘‘सत्त वस्सानि भगवन्तं, अनुबन्धिं पदापदं;

ओतारं नाधिगच्छिस्सं, सम्बुद्धस्स सतीमतो’’ति. (सु. नि. ४४८);

बुद्धकालेपि नं उत्तरमाणवो सत्त मासानि अनुबन्धि आभिसमाचारिकं दट्ठुकामो. सो किञ्चि वज्जं अदिस्वाव परिसुद्धसमाचारो भगवाति गतो. चत्तारि हि तथागतस्स अरक्खेय्यानि. यथाह –

‘‘चत्तारिमानि, भिक्खवे, तथागतस्स अरक्खेय्यानि. कतमानि चत्तारि? परिसुद्धकायसमाचारो, भिक्खवे, तथागतो, नत्थि तथागतस्स कायदुच्चरितं, यं तथागतो रक्खेय्य ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’ति, परिसुद्धवचीसमाचारो…पे… परिसुद्धमनोसमाचारो…पे… परिसुद्धाजीवो, भिक्खवे, तथागतो, नत्थि तथागतस्स मिच्छाजीवो, यं तथागतो रक्खेय्य ‘मा मे इदं परो अञ्ञासी’’’ति (अ. नि. ७.५८).

एवं यस्मा तथागतस्स चित्तस्स न केवलं सम्मासम्बुद्धकाले, पुब्बेपि पापं नत्थि एव, तस्मा आह – ‘‘पापं पन मे न विज्जती’’ति. तस्साधिप्पायो – ममेव चित्तस्स पापं न सक्का सुणितुं, न तव गोपिया. तस्मा यदि एतेहि गुणेहि तुट्ठेन ‘‘अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति वत्तब्बं, मयावेतं वत्तब्बन्ति.

२४. तम्पि सुत्वा धनियो ततुत्तरिपि सुभासितरसायनं पिवितुकामो अत्तनो भुजिस्सभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्तवेतनभतोहमस्मी’’ति. तत्थ अत्तवेतनभतोति अत्तनियेनेव घासच्छादनेन भतो, अत्तनोयेव कम्मं कत्वा जीवामि, न परस्स वेतनं गहेत्वा परस्स कम्मं करोमीति दस्सेति. पुत्ताति धीतरो च पुत्ता च, ते सब्बे पुत्तात्वेव एकज्झं वुच्चन्ति. समानियाति सन्निहिता अविप्पवुट्ठा. अरोगाति निराबाधा, सब्बेव ऊरुबाहुबलाति दस्सेति. तेसं न सुणामि किञ्चि पापन्ति तेसं चोराति वा परदारिकाति वा दुस्सीलाति वा किञ्चि पापं न सुणामीति.

२५. एवं वुत्ते भगवा पुरिमनयेनेव धनियं ओवदन्तो इमं गाथं अभासि – ‘‘नाहं भतको’’ति. अत्रापि उत्तानत्थानेव पदानि. अयं पन अधिप्पायो – त्वं ‘‘भुजिस्सोहमस्मी’’ति मन्त्वा तुट्ठो, परमत्थतो च अत्तनो कम्मं करित्वा जीवन्तोपि दासो एवासि तण्हादासत्ता, भतकवादा च न परिमुच्चसि. वुत्तञ्हेतं ‘‘ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासो’’ति (म. नि. २.३०५). परमत्थतो पन नाहं भतकोस्मि कस्सचि. अहञ्हि कस्सचि परस्स वा अत्तनो वा भतको न होमि. किं कारणा? यस्मा निब्बिट्ठेन चरामि सब्बलोके. अहञ्हि दीपङ्करपादमूलतो याव बोधि, ताव सब्बञ्ञुतञ्ञाणस्स भतको अहोसिं. सब्बञ्ञुतं पत्तो पन निब्बिट्ठो निब्बिसो राजभतो विय. तेनेव निब्बिट्ठेन सब्बञ्ञुभावेन लोकुत्तरसमाधिसुखेन च जीवामि. तस्स मे इदानि उत्तरिकरणीयस्स कतपरिचयस्स वा अभावतो अप्पहीनपटिसन्धिकानं तादिसानं विय पत्तब्बो कोचि अत्थो भतिया न विज्जति. ‘‘भटिया’’तिपि पाठो. तस्मा यदि भुजिस्सताय तुट्ठेन ‘‘अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति वत्तब्बं, मयावेतं वत्तब्बन्ति.

२६. तम्पि सुत्वा धनियो अतित्तोव सुभासितामतेन अत्तनो पञ्चप्पकारगोमण्डलपरिपुण्णभावं दस्सेन्तो आह ‘‘अत्थि वसा’’ति. तत्थ वसाति अदमितवुड्ढवच्छका. धेनुपाति धेनुं पिवन्ता तरुणवच्छका, खीरदायिका वा गावो. गोधरणियोति गब्भिनियो. पवेणियोति वयप्पत्ता बलीबद्देहि सद्धिं मेथुनपत्थनकगावो. उसभोपि गवम्पतीति यो गोपालकेहि पातो एव न्हापेत्वा, भोजेत्वा, पञ्चङ्गुलं दत्वा, मालं बन्धित्वा – ‘‘एहि, तात, गावो गोचरं पापेत्वा रक्खित्वा आनेही’’ति पेसीयति, एवं पेसितो च ता गावो अगोचरं परिहरित्वा, गोचरे चारेत्वा, सीहब्यग्घादिभया परित्तायित्वा आनेति, तथारूपो उसभोपि गवम्पति इध मय्हं गोमण्डले अत्थीति दस्सेसि.

२७. एवं वुत्ते भगवा तथेव धनियं ओवदन्तो इमं पच्चनीकगाथं आह ‘‘नत्थि वसा’’ति. एत्थ चेस अधिप्पायो – इध अम्हाकं सासने अदमितट्ठेन वुड्ढट्ठेन च वसासङ्खाता परियुट्ठाना वा, तरुणवच्छके सन्धाय वसानं मूलट्ठेन खीरदायिनियो सन्धाय पग्घरणट्ठेन धेनुपासङ्खाता अनुसया वा, पटिसन्धिगब्भधारणट्ठेन गोधरणिसङ्खाता पुञ्ञापुञ्ञानेञ्जाभिसङ्खारचेतना वा, संयोगपत्थनट्ठेन पवेणिसङ्खाता पत्थना तण्हा वा, आधिपच्चट्ठेन पुब्बङ्गमट्ठेन सेट्ठट्ठेन च गवम्पतिउसभसङ्खातं अभिसङ्खारविञ्ञाणं वा नत्थि, स्वाहं इमाय सब्बयोगक्खेमभूताय नत्थिताय तुट्ठो. त्वं पन सोकादिवत्थुभूताय अत्थिताय तुट्ठो. तस्मा सब्बयोगक्खेमताय तुट्ठस्स ममेवेतं युत्तं वत्तुं ‘‘अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति.

२८. तम्पि सुत्वा धनियो ततुत्तरिपि सुभासितं अमतरसं अधिगन्तुकामो अत्तनो गोगणस्स खिलबन्धनसम्पत्तिं दस्सेन्तो आह ‘‘खिला निखाता’’ति. तत्थ खिलाति गुन्नं बन्धनत्थम्भा. निखाताति आकोटेत्वा भूमियं पवेसिता खुद्दका महन्ता खणित्वा ठपिता. असम्पवेधीति अकम्पका. दामाति वच्छकानं बन्धनत्थाय कता गन्थितपासयुत्ता रज्जुबन्धनविसेसा. मुञ्जमयाति मुञ्जतिणमया. नवाति अचिरकता. सुसण्ठानाति सुट्ठु सण्ठाना, सुवट्टितसण्ठाना वा. न हि सक्खिन्तीति नेव सक्खिस्सन्ति. धेनुपापि छेत्तुन्ति तरुणवच्छकापि छिन्दितुं.

२९. एवं वुत्ते भगवा धनियस्स इन्द्रिय-परिपाककालं ञत्वा पुरिमनयेनेव तं ओवदन्तो इमं चतुसच्चदीपिकं गाथं अभासि ‘‘उसभोरिव छेत्वा’’ति. तत्थ उसभोति गोपिता गोपरिणायको गोयूथपति बलीबद्दो. केचि पन भणन्ति ‘‘गवसतजेट्ठो उसभो, सहस्सजेट्ठो वसभो, सतसहस्सजेट्ठो निसभो’’ति. अपरे ‘‘एकगामखेत्ते जेट्ठो उसभो, द्वीसु जेट्ठो वसभो, सब्बत्थ अप्पटिहतो निसभो’’ति. सब्बेपेते पपञ्चा, अपिच खो पन उसभोति वा वसभोति वा निसभोति वा सब्बेपेते अप्पटिसमट्ठेन वेदितब्बा. यथाह – ‘‘निसभो वत भो समणो गोतमो’’ति (सं. नि. १.३८). र-कारो पदसन्धिकरो. बन्धनानीति रज्जुबन्धनानि किलेसबन्धनानि च. नागोति हत्थी. पूतिलतन्ति गळोचीलतं. यथा हि सुवण्णवण्णोपि कायो पूतिकायो, वस्ससतिकोपि सुनखो कुक्कुरो, तदहुजातोपि सिङ्गालो ‘‘जरसिङ्गालो’’ति वुच्चति, एवं अभिनवापि गळोचीलता असारकत्तेन ‘‘पूतिलता’’ति वुच्चति. दालयित्वाति छिन्दित्वा. गब्भञ्च सेय्यञ्च गब्भसेय्यं. तत्थ गब्भग्गहणेन जलाबुजयोनि, सेय्यग्गहणेन अवसेसा. गब्भसेय्यमुखेन वा सब्बापि ता वुत्ताति वेदितब्बा. सेसमेत्थ पदत्थतो उत्तानमेव.

अयं पनेत्थ अधिप्पायो – धनिय, त्वं बन्धनेन तुट्ठो, अहं पन बन्धनेन अट्टीयन्तो थामवीरियूपेतो महाउसभोरिव बन्धनानि पञ्चुद्धम्भागियसंयोजनानि चतुत्थअरियमग्गथामवीरियेन छेत्वा, नागो पूतिलतंव पञ्चोरम्भागियसंयोजनबन्धनानि हेट्ठामग्गत्तयथामवीरियेन दालयित्वा, अथ वा उसभोरिव बन्धनानि अनुसये नागो पूतिलतंव परियुट्ठानानि छेत्वा दालयित्वाव ठितो. तस्मा न पुन गब्भसेय्यं उपेस्सं. सोहं जातिदुक्खवत्थुकेहि सब्बदुक्खेहि परिमुत्तो सोभामि – ‘‘अथ चे पत्थयसी पवस्स देवा’’ति वदमानो. तस्मा सचे त्वम्पि अहं विय वत्तुमिच्छसि, छिन्द तानि बन्धनानीति. एत्थ च बन्धनानि समुदयसच्चं, गब्भसेय्या दुक्खसच्चं, ‘‘न उपेस्स’’न्ति एत्थ अनुपगमो अनुपादिसेसवसेन, ‘‘छेत्वा दालयित्वा’’ति एत्थ छेदो पदालनञ्च सउपादिसेसवसेन निरोधसच्चं, येन छिन्दति पदालेति च, तं मग्गसच्चन्ति.

एवमेतं चतुसच्चदीपिकं गाथं सुत्वा गाथापरियोसाने धनियो च पजापति चस्स द्वे च धीतरोति चत्तारो जना सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु. अथ धनियो अवेच्चप्पसादयोगेन तथागते मूलजाताय पतिट्ठिताय सद्धाय पञ्ञाचक्खुना भगवतो धम्मकायं दिस्वा धम्मताय चोदितहदयो चिन्तेसि – ‘‘बन्धनानि छिन्दिं, गब्भसेय्यो च मे नत्थी’’ति अवीचिं परियन्तं कत्वा याव भवग्गा को अञ्ञो एवं सीहनादं नदिस्सति अञ्ञत्र भगवता, आगतो नु खो मे सत्थाति. ततो भगवा छब्बण्णरस्मिजालविचित्रं सुवण्णरससेकपिञ्जरं विय सरीराभं धनियस्स निवेसने मुञ्चि ‘‘पस्स दानि यथासुख’’न्ति.

३०. अथ धनियो अन्तो पविट्ठचन्दिमसूरियं विय समन्ता पज्जलितपदीपसहस्ससमुज्जलितमिव च निवेसनं दिस्वा ‘‘आगतो भगवा’’ति चित्तं उप्पादेसि. तस्मिंयेव च समये मेघोपि पावस्सि. तेनाहु सङ्गीतिकारा ‘‘निन्नञ्च थलञ्च पूरयन्तो’’ति. तत्थ निन्नन्ति पल्ललं. थलन्ति उक्कूलं. एवमेतं उक्कूलविकूलं सब्बम्पि समं कत्वा पूरयन्तो महामेघो पावस्सि, वस्सितुं आरभीति वुत्तं होति. तावदेवाति यं खणं भगवा सरीराभं मुञ्चि, धनियो च ‘‘सत्था मे आगतो’’ति सद्धामयं चित्ताभं मुञ्चि, तं खणं पावस्सीति. केचि पन ‘‘सूरियुग्गमनम्पि तस्मिंयेव खणे’’ति वण्णयन्ति.

३१-३२. एवं तस्मिं धनियस्स सद्धुप्पादतथागतोभासफरणसूरियुग्गमनक्खणे वस्सतो देवस्स सद्दं सुत्वा धनियो पीतिसोमनस्सजातो इममत्थं अभासथ ‘‘लाभा वत नो अनप्पका’’ति द्वे गाथा वत्तब्बा.

तत्थ यस्मा धनियो सपुत्तदारो भगवतो अरियमग्गपटिवेधेन धम्मकायं दिस्वा, लोकुत्तरचक्खुना रूपकायं दिस्वा, लोकियचक्खुना सद्धापटिलाभं लभि. तस्मा आह – ‘‘लाभा वत नो अनप्पका, ये मयं भगवन्तं अद्दसामा’’ति. तत्थ वत इति विम्हयत्थे निपातो. नो इति अम्हाकं. अनप्पकाति विपुला. सेसं उत्तानमेव. सरणं तं उपेमाति एत्थ पन किञ्चापि मग्गपटिवेधेनेवस्स सिद्धं सरणगमनं, तत्थ पन निच्छयगमनमेव गतो, इदानि वाचाय अत्तसन्निय्यातनं करोति. मग्गवसेन वा सन्निय्यातनसरणतं अचलसरणतं पत्तो, तं परेसं वाचाय पाकटं करोन्तो पणिपातसरणगमनं गच्छति. चक्खुमाति भगवा पकतिदिब्बपञ्ञासमन्तबुद्धचक्खूहि पञ्चहि चक्खूहि चक्खुमा. तं आलपन्तो आह – ‘‘सरणं तं उपेम चक्खुमा’’ति. ‘‘सत्था नो होहि तुवं महामुनी’’ति इदं पन वचनं सिस्सभावूपगमनेनापि सरणगमनं पूरेतुं भणति, गोपी च अहञ्च अस्सवा, ब्रह्मचरियं सुगते चरामसेति इदं समादानवसेन.

तत्थ ब्रह्मचरियन्ति मेथुनविरतिमग्गसमणधम्मसासनसदारसन्तोसानमेतं अधिवचनं. ‘‘ब्रह्मचारी’’ति एवमादीसु (म. नि. १.८३) हि मेथुनविरति ब्रह्मचरियन्ति वुच्चति. ‘‘इदं खो पन मे पञ्चसिख, ब्रह्मचरियं एकन्तनिब्बिदाया’’ति एवमादीसु (दी. नि. २.३२९) मग्गो. ‘‘अभिजानामि खो पनाहं, सारिपुत्त, चतुरङ्गसमन्नागतं ब्रह्मचरियं चरिता’’ति एवमादीसु (म. नि. १.१५५) समणधम्मो. ‘‘तयिदं ब्रह्मचरियं इद्धञ्चेव फीतञ्चा’’ति एवमादीसु (दी. नि. ३.१७४) सासनं.

‘‘मयञ्च भरिया नातिक्कमाम, अम्हे च भरिया नातिक्कमन्ति;

अञ्ञत्र ताहि ब्रह्मचरियं चराम, तस्मा हि अम्हं दहरा न मीयरे’’ति. (जा. १.१०.९७) –

एवमादीसु सदारसन्तोसो. इध पन समणधम्मब्रह्मचरियपुब्बङ्गमं उपरिमग्गब्रह्मचरियमधिप्पेतं. सुगतेति सुगतस्स सन्तिके. भगवा हि अन्तद्वयमनुपग्गम्म सुट्ठु गतत्ता, सोभणेन च अरियमग्गगमनेन समन्नागतत्ता, सुन्दरञ्च निब्बानसङ्खातं ठानं गतत्ता सुगतोति वुच्चति. समीपत्थे चेत्थ भुम्मवचनं, तस्मा सुगतस्स सन्तिकेति अत्थो. चरामसेति चराम. यञ्हि तं सक्कते चरामसीति वुच्चति, तं इध चरामसेति. अट्ठकथाचरिया पन ‘‘सेति निपातो’’ति भणन्ति. तेनेव चेत्थ आयाचनत्थं सन्धाय ‘‘चरेम से’’तिपि पाठं विकप्पेन्ति. यं रुच्चति, तं गहेतब्बं.

एवं धनियो ब्रह्मचरियचरणापदेसेन भगवन्तं पब्बज्जं याचित्वा पब्बज्जपयोजनं दीपेन्तो आह ‘‘जातीमरणस्स पारगू, दुक्खस्सन्तकरा भवामसे’’ति. जातिमरणस्स पारं नाम निब्बानं, तं अरहत्तमग्गेन गच्छाम. दुक्खस्साति वट्टदुक्खस्स. अन्तकराति अभावकरा. भवामसेति भवाम, अथ वा अहो वत मयं भवेय्यामाति. ‘‘चरामसे’’ति एत्थ वुत्तनयेनेव तं वेदितब्बं. एवं वत्वापि च पुन उभोपि किर भगवन्तं वन्दित्वा ‘‘पब्बाजेथ नो भगवा’’ति एवं पब्बज्जं याचिंसूति.

३३. अथ मारो पापिमा एवं ते उभोपि वन्दित्वा पब्बज्जं याचन्ते दिस्वा – ‘‘इमे मम विसयं अतिक्कमितुकामा, हन्द नेसं अन्तरायं करोमी’’ति आगन्त्वा घरावासे गुणं दस्सेन्तो इमं गाथमाह ‘‘नन्दति पुत्तेहि पुत्तिमा’’ति. तत्थ नन्दतीति तुस्सति मोदति. पुत्तेहीति पुत्तेहिपि धीतरेहिपि, सहयोगत्थे, करणत्थे वा करणवचनं, पुत्तेहि सह नन्दति, पुत्तेहि करणभूतेहि नन्दतीति वुत्तं होति. पुत्तिमाति पुत्तवा पुग्गलो. इतीति एवमाह. मारोति वसवत्तिभूमियं अञ्ञतरो दामरिकदेवपुत्तो. सो हि सट्ठानातिक्कमितुकामं जनं यं सक्कोति, तं मारेति. यं न सक्कोति, तस्सपि मरणं इच्छति. तेन ‘‘मारो’’ति वुच्चति. पापिमाति लामकपुग्गलो, पापसमाचारो वा. सङ्गीतिकारानमेतं वचनं, सब्बगाथासु च ईदिसानि. यथा च पुत्तेहि पुत्तिमा, गोपियो गोहि तथेव नन्दति. यस्स गावो अत्थि, सोपि गोपियो, गोहि सह, गोहि वा करणभूतेहि तथेव नन्दतीति अत्थो.

एवं वत्वा इदानि तस्सत्थस्स साधककारणं निद्दिसति, ‘‘उपधी हि नरस्स नन्दना’’ति. तत्थ उपधीति चत्तारो उपधयो – कामूपधि, खन्धूपधि, किलेसूपधि, अभिसङ्खारूपधीति. कामा हि ‘‘यं पञ्चकामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं कामानं अस्सादो’’ति (म. नि. १.१६६) एवं वुत्तस्स सुखस्स अधिट्ठानभावतो उपधीयति एत्थ सुखन्ति इमिना वचनत्थेन उपधीति वुच्चन्ति. खन्धापि खन्धमूलकदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, किलेसापि अपायदुक्खस्स अधिट्ठानभावतो, अभिसङ्खारापि भवदुक्खस्स अधिट्ठानभावतोति. इध पन कामूपधि अधिप्पेतो. सो सत्तसङ्खारवसेन दुविधो. तत्थ सत्तपटिबद्धो पधानो, तं दस्सेन्तो ‘‘पुत्तेहि गोही’’ति वत्वा कारणमाह – ‘‘उपधी हि नरस्स नन्दना’’ति. तस्सत्थो – यस्मा इमे कामूपधी नरस्स नन्दना, नन्दयन्ति नरं पीतिसोमनस्सं उपसंहरन्ता, तस्मा वेदितब्बमेतं ‘‘नन्दति पुत्तेहि पुत्तिमा, गोपियो गोहि तथेव नन्दति, त्वञ्च पुत्तिमा गोपियो च, तस्मा एतेहि, नन्द, मा पब्बज्जं पाटिकङ्खि. पब्बजितस्स हि एते उपधयो न सन्ति, एवं सन्ते त्वं दुक्खस्सन्तं पत्थेन्तोपि दुक्खितोव भविस्ससी’’ति.

इदानि तस्सपि अत्थस्स साधककारणं निद्दिसति ‘‘न हि सो नन्दति, यो निरूपधी’’ति. तस्सत्थो – यस्मा यस्सेते उपधयो नत्थि, सो पियेहि ञातीहि विप्पयुत्तो निब्भोगूपकरणो न नन्दति, तस्मा त्वं इमे उपधयो वज्जेत्वा पब्बजितो दुक्खितोव भविस्ससीति.

३४. अथ भगवा ‘‘मारो अयं पापिमा इमेसं अन्तरायाय आगतो’’ति विदित्वा फलेन फलं पातेन्तो विय तायेव मारेनाभताय उपमाय मारवादं भिन्दन्तो तमेव गाथं परिवत्तेत्वा ‘‘उपधि सोकवत्थू’’ति दस्सेन्तो आह ‘‘सोचति पुत्तेहि पुत्तिमा’’ति. तत्थ सब्बं पदत्थतो उत्तानमेव. अयं पन अधिप्पायो – मा, पापिम, एवं अवच ‘‘नन्दति पुत्तेहि पुत्तिमा’’ति. सब्बेहेव हि पियेहि, मनापेहि नानाभावो विनाभावो, अनतिक्कमनीयो अयं विधि, तेसञ्च पियमनापानं पुत्तदारानं गवास्सवळवहिरञ्ञसुवण्णादीनं विनाभावेन अधिमत्तसोकसल्लसमप्पितहदया सत्ता उम्मत्तकापि होन्ति खित्तचित्ता, मरणम्पि निगच्छन्ति मरणमत्तम्पि दुक्खं. तस्मा एवं गण्ह – सोचति पुत्तेहि पुत्तिमा. यथा च पुत्तेहि पुत्तिमा, गोपियो गोहि तथेव सोचतीति. किं कारणा? उपधी हि नरस्स सोचना. यस्मा च उपधी हि नरस्स सोचना, तस्मा एव ‘‘न हि सो सोचति, यो निरूपधि’’. यो उपधीसु सङ्गप्पहानेन निरुपधि होति, सो सन्तुट्ठो होति कायपरिहारिकेन चीवरेन, कुच्छिपरिहारिकेन पिण्डपातेन, येन येनेव पक्कमति, समादायेव पक्कमति. सेय्यथापि नाम पक्खी सकुणो …पे… नापरं इत्थत्तायाति पजानाति. एवं सब्बसोकसमुग्घाता ‘‘न हि सो सोचति, यो निरुपधी’’ति. इति भगवा अरहत्तनिकूटेन देसनं वोसापेसि. अथ वा यो निरुपधि, यो निक्किलेसो, सो न सोचति. यावदेव हि किलेसा सन्ति, तावदेव सब्बे उपधयो सोकप्फलाव होन्ति. किलेसप्पहाना पन नत्थि सोकोति. एवम्पि अरहत्तनिकूटेनेव देसनं वोसापेसि. देसनापरियोसाने धनियो च गोपी च उभोपि पब्बजिंसु. भगवा आकासेनेव जेतवनं अगमासि. ते पब्बजित्वा अरहत्तं सच्छिकरिंसु. वसनट्ठाने च नेसं गोपालका विहारं कारेसुं. सो अज्जापि गोपालकविहारोत्वेव पञ्ञायतीति.

परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय

सुत्तनिपात-अट्ठकथाय धनियसुत्तवण्णना निट्ठिता.