३. खग्गविसाणसुत्तवण्णना

सब्बेसु भूतेसूति खग्गविसाणसुत्तं. का उप्पत्ति? सब्बसुत्तानं चतुब्बिधा उप्पत्ति – अत्तज्झासयतो, परज्झासयतो, अट्ठुप्पत्तितो, पुच्छावसितो चाति. द्वयतानुपस्सनादीनञ्हि अत्तज्झासयतो उप्पत्ति, मेत्तसुत्तादीनं परज्झासयतो, उरगसुत्तादीनं अट्ठुप्पत्तितो, धम्मिकसुत्तादीनं पुच्छावसितो. तत्थ खग्गविसाणसुत्तस्स अविसेसेन पुच्छावसितो उप्पत्ति. विसेसेन पन यस्मा एत्थ काचि गाथा तेन तेन पच्चेकसम्बुद्धेन पुट्ठेन वुत्ता, काचि अपुट्ठेन अत्तना अधिगतमग्गनयानुरूपं उदानंयेव उदानेन्तेन, तस्मा कायचि गाथाय पुच्छावसितो, कायचि अत्तज्झासयतो उप्पत्ति.

तत्थ या अयं अविसेसेन पुच्छावसितो उप्पत्ति, सा आदितो पभुति एवं वेदितब्बा – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति. अथ खो आयस्मतो आनन्दस्स रहोगतस्स पटिसल्लीनस्स एवं चेतसो परिवितक्को उदपादि – ‘‘बुद्धानं पत्थना च अभिनीहारो च दिस्सति; तथा सावकानं, पच्चेकबुद्धानं न दिस्सति; यंनूनाहं भगवन्तं उपसङ्कमित्वा पुच्छेय्य’’न्ति. सो पटिसल्लाना वुट्ठितो भगवन्तं उपसङ्कमित्वा यथाक्कमेन एतमत्थं पुच्छि. अथस्स भगवा पुब्बयोगावचरसुत्तं अभासि –

‘‘पञ्चिमे, आनन्द, आनिसंसा पुब्बयोगावचरे दिट्ठेव धम्मे पटिकच्चेव अञ्ञं आराधेति. नो चे दिट्ठेव धम्मे पटिकच्चेव अञ्ञं आराधेति, अथ मरणकाले अञ्ञं आराधेति. नो चे मरणकाले अञ्ञं आराधेति, अथ देवपुत्तो समानो अञ्ञं आराधेति, अथ बुद्धानं सम्मुखीभावे खिप्पाभिञ्ञो होति, अथ पच्छिमे काले पच्चेकसम्बुद्धो होती’’ति –

एवं वत्वा पुन आह –

‘‘पच्चेकबुद्धा नाम, आनन्द, अभिनीहारसम्पन्ना पुब्बयोगावचरा होन्ति. तस्मा बुद्धपच्चेकबुद्धसावकानं सब्बेसं पत्थना च अभिनीहारो च इच्छितब्बो’’ति.

सो आह – ‘‘बुद्धानं, भन्ते, पत्थना कीव चिरं वट्टती’’ति? बुद्धानं, आनन्द, हेट्ठिमपरिच्छेदेन चत्तारि असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च, मज्झिमपरिच्छेदेन अट्ठ असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च, उपरिमपरिच्छेदेन सोळस असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च. एते च भेदा पञ्ञाधिकसद्धाधिकवीरियाधिकवसेन ञातब्बा. पञ्ञाधिकानञ्हि सद्धा मन्दा होति, पञ्ञा तिक्खा. सद्धाधिकानं पञ्ञा मज्झिमा होति, सद्धा बलवा. वीरियाधिकानं सद्धापञ्ञा मन्दा, वीरियं बलवन्ति. अप्पत्वा पन चत्तारि असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च दिवसे दिवसे वेस्सन्तरदानसदिसं दानं देन्तोपि तदनुरूपसीलादिसब्बपारमिधम्मे आचिनन्तोपि अन्तरा बुद्धो भविस्सतीति नेतं ठानं विज्जति. कस्मा? ञाणं गब्भं न गण्हाति, वेपुल्लं नापज्जति, परिपाकं न गच्छतीति. यथा नाम तिमासचतुमासपञ्चमासच्चयेन निप्फज्जनकं सस्सं तं तं कालं अप्पत्वा दिवसे दिवसे सहस्सक्खत्तुं केळायन्तोपि उदकेन सिञ्चन्तोपि अन्तरा पक्खेन वा मासेन वा निप्फादेस्सतीति नेतं ठानं विज्जति. कस्मा? सस्सं गब्भं न गण्हाति, वेपुल्लं नापज्जति, परिपाकं न गच्छतीति. एवमेवं अप्पत्वा चत्तारि असङ्ख्येय्यानि…पे… नेतं ठानं विज्जतीति. तस्मा यथावुत्तमेव कालं पारमिपूरणं कातब्बं ञाणपरिपाकत्थाय. एत्तकेनपि च कालेन बुद्धत्तं पत्थयतो अभिनीहारकरणे अट्ठ सम्पत्तियो इच्छितब्बा. अयञ्हि –

‘‘मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, हेतु सत्थारदस्सनं;

पब्बज्जा गुणसम्पत्ति, अधिकारो च छन्दता;

अट्ठधम्मसमोधाना, अभिनीहारो समिज्झती’’ति. (बु. वं. २.५९);

अभिनीहारोति च मूलपणिधानस्सेतं अधिवचनं. तत्थ मनुस्सत्तन्ति मनुस्सजाति. अञ्ञत्र हि मनुस्सजातिया अवसेसजातीसु देवजातियम्पि ठितस्स पणिधि न इज्झति. एत्थ ठितेन पन बुद्धत्तं पत्थेन्तेन दानादीनि पुञ्ञकम्मानि कत्वा मनुस्सत्तंयेव पत्थेतब्बं. तत्थ ठत्वा पणिधि कातब्बो. एवञ्हि समिज्झति. लिङ्गसम्पत्तीति पुरिसभावो. मातुगामनपुंसकउभतोब्यञ्जनकानञ्हि मनुस्सजातियं ठितानम्पि पणिधि न समिज्झति. तत्थ ठितेन पन बुद्धत्तं पत्थेन्तेन दानादीनि पुञ्ञकम्मानि कत्वा पुरिसभावोयेव पत्थेतब्बो. तत्थ ठत्वा पणिधि कातब्बो. एवञ्हि समिज्झति. हेतूति अरहत्तस्स उपनिस्सयसम्पत्ति. यो हि तस्मिं अत्तभावे वायमन्तो अरहत्तं पापुणितुं समत्थो, तस्स समिज्झति, नो इतरस्स, यथा सुमेधपण्डितस्स. सो हि दीपङ्करपादमूले पब्बजित्वा तेनत्तभावेन अरहत्तं पापुणितुं समत्थो अहोसि. सत्थारदस्सनन्ति बुद्धानं सम्मुखादस्सनं. एवञ्हि इज्झति, नो अञ्ञथा; यथा सुमेधपण्डितस्स. सो हि दीपङ्करं सम्मुखा दिस्वा पणिधेसि. पब्बज्जाति अनगारियभावो. सो च खो सासने वा कम्मवादिकिरियवादितापसपरिब्बाजकनिकाये वा वट्टति यथा सुमेधपण्डितस्स. सो हि सुमेधो नाम तापसो हुत्वा पणिधेसि. गुणसम्पत्तीति झानादिगुणपटिलाभो. पब्बजितस्सापि हि गुणसम्पन्नस्सेव इज्झति, नो इतरस्स; यथा सुमेधपण्डितस्स. सो हि पञ्चाभिञ्ञो अट्ठसमापत्तिलाभी च हुत्वा पणिधेसि. अधिकारोति अधिककारो, परिच्चागोति अत्थो. जीवितादिपरिच्चागञ्हि कत्वा पणिदहतोयेव इज्झति, नो इतरस्स; यथा सुमेधपण्डितस्स. सो हि –

‘‘अक्कमित्वान मं बुद्धो, सह सिस्सेहि गच्छतु;

मा नं कलले अक्कमित्थ, हिताय मे भविस्सती’’ति. (बु. वं. २.५३) –

एवं जीवितपरिच्चागं कत्वा पणिधेसि. छन्दताति कत्तुकम्यता. सा यस्स बलवती होति, तस्स इज्झति. सा च, सचे कोचि वदेय्य ‘‘को चत्तारि असङ्ख्येय्यानि सतसहस्सञ्च कप्पे निरये पच्चित्वा बुद्धत्तं इच्छती’’ति, तं सुत्वा यो ‘‘अह’’न्ति वत्तुं उस्सहति, तस्स बलवतीति वेदितब्बा. तथा यदि कोचि वदेय्य ‘‘को सकलचक्कवाळं वीतच्चिकानं अङ्गारानं पूरं अक्कमन्तो अतिक्कमित्वा बुद्धत्तं इच्छति, को सकलचक्कवाळं सत्तिसूलेहि आकिण्णं अक्कमन्तो अतिक्कमित्वा बुद्धत्तं इच्छति, को सकलचक्कवाळं समतित्तिकं उदकपुण्णं उत्तरित्वा बुद्धत्तं इच्छति, को सकलचक्कवाळं निरन्तरं वेळुगुम्बसञ्छन्नं मद्दन्तो अतिक्कमित्वा बुद्धत्तं इच्छती’’ति तं सुत्वा यो ‘‘अह’’न्ति वत्तुं उस्सहति, तस्स बलवतीति वेदितब्बा. एवरूपेन च कत्तुकम्यताछन्देन समन्नागतो सुमेधपण्डितो पणिधेसीति.

एवं समिद्धाभिनीहारो च बोधिसत्तो इमानि अट्ठारस अभब्बट्ठानानि न उपेति. सो हि ततो पभुति न जच्चन्धो होति, न जच्चबधिरो, न उम्मत्तको, न एळमूगो, न पीठसप्पी, न मिलक्खूसु उप्पज्जति, न दासिकुच्छिया निब्बत्तति, न नियतमिच्छादिट्ठिको होति, नास्स लिङ्गं परिवत्तति, न पञ्चानन्तरियकम्मानि करोति, न कुट्ठी होति, न तिरच्छानयोनियं वट्टकतो पच्छिमत्तभावो होति, न खुप्पिपासिकनिज्झामतण्हिकपेतेसु उप्पज्जति, न कालकञ्चिकासुरेसु, न अवीचिनिरये, न लोकन्तरिकेसु, कामावचरेसु न मारो होति, रूपावचरेसु न असञ्ञीभवे, न सुद्धावासभवेसु उप्पज्जति, न अरूपभवेसु, न अञ्ञं चक्कवाळं सङ्कमति.

या चिमा उस्साहो उम्मङ्गो अवत्थानं हितचरिया चाति चतस्सो बुद्धभूमियो, ताहि समन्नागतो होति. तत्थ –

‘‘उस्साहो वीरियं वुत्तं, उम्मङ्गो पञ्ञा पवुच्चति;

अवत्थानं अधिट्ठानं, हितचरिया मेत्ताभावना’’ति. –

वेदितब्बा. ये चापि इमे नेक्खम्मज्झासयो, पविवेकज्झासयो, अलोभज्झासयो, अदोसज्झासयो, अमोहज्झासयो, निस्सरणज्झासयोति छ अज्झासया बोधिपरिपाकाय संवत्तन्ति, येहि समन्नागतत्ता नेक्खम्मज्झासया च बोधिसत्ता कामे दोसदस्साविनो, पविवेकज्झासया च बोधिसत्ता सङ्गणिकाय दोसदस्साविनो, अलोभज्झासया च बोधिसत्ता लोभे दोसदस्साविनो, अदोसज्झासया च बोधिसत्ता दोसे दोसदस्साविनो, अमोहज्झासया च बोधिसत्ता मोहे दोसदस्साविनो, निस्सरणज्झासया च बोधिसत्ता सब्बभवेसु दोसदस्साविनोति वुच्चन्ति, तेहि च समन्नागतो होति.

पच्चेकबुद्धानं पन कीव चिरं पत्थना वट्टतीति? पच्चेकबुद्धानं द्वे असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च. ततो ओरं न सक्का. पुब्बे वुत्तनयेनेवेत्थ कारणं वेदितब्बं. एत्तकेनापि च कालेन पच्चेकबुद्धत्तं पत्थयतो अभिनीहारकरणे पञ्च सम्पत्तियो इच्छितब्बा. तेसञ्हि –

मनुस्सत्तं लिङ्गसम्पत्ति, विगतासवदस्सनं;

अधिकारो छन्दता एते, अभिनीहारकारणा.

तत्थ विगतासवदस्सनन्ति बुद्धपच्चेकबुद्धसावकानं यस्स कस्सचि दस्सनन्ति अत्थो. सेसं वुत्तनयमेव.

अथ सावकानं पत्थना कित्तकं वट्टतीति? द्विन्नं अग्गसावकानं एकं असङ्ख्येय्यं कप्पसतसहस्सञ्च, असीतिमहासावकानं कप्पसतसहस्सं, तथा बुद्धस्स मातापितूनं उपट्ठाकस्स पुत्तस्स चाति. ततो ओरं न सक्का. वुत्तनयमेवेत्थ कारणं. इमेसं पन सब्बेसम्पि अधिकारो छन्दताति द्वङ्गसम्पन्नोयेव अभिनीहारो होति.

एवं इमाय पत्थनाय इमिना च अभिनीहारेन यथावुत्तप्पभेदं कालं पारमियो पूरेत्वा बुद्धा लोके उप्पज्जन्ता खत्तियकुले वा ब्राह्मणकुले वा उप्पज्जन्ति, पच्चेकबुद्धा खत्तियब्राह्मणगहपतिकुलानं अञ्ञतरस्मिं, अग्गसावका पन खत्तियब्राह्मणकुलेस्वेव बुद्धा इव सब्बबुद्धा संवट्टमाने कप्पे न उप्पज्जन्ति, विवट्टमाने कप्पे उप्पज्जन्ति. पच्चेकबुद्धा बुद्धे अप्पत्वा बुद्धानं उप्पज्जनकालेयेव उप्पज्जन्ति. बुद्धा सयञ्च बुज्झन्ति, परे च बोधेन्ति. पच्चेकबुद्धा सयमेव बुज्झन्ति, न परे बोधेन्ति. अत्थरसमेव पटिविज्झन्ति, न धम्मरसं. न हि ते लोकुत्तरधम्मं पञ्ञत्तिं आरोपेत्वा देसेतुं सक्कोन्ति, मूगेन दिट्ठसुपिनो विय वनचरकेन नगरे सायितब्यञ्जनरसो विय च नेसं धम्माभिसमयो होति. सब्बं इद्धिसमापत्तिपटिसम्भिदापभेदं पापुणन्ति, गुणविसिट्ठताय बुद्धानं हेट्ठा सावकानं उपरि होन्ति, अञ्ञे पब्बाजेत्वा आभिसमाचारिकं सिक्खापेन्ति, ‘‘चित्तसल्लेखो कातब्बो, वोसानं नापज्जितब्ब’’न्ति इमिना उद्देसेन उपोसथं करोन्ति, ‘अज्जुपोसथो’ति वचनमत्तेन वा. उपोसथं करोन्ता च गन्धमादने मञ्जूसकरुक्खमूले रतनमाळे सन्निपतित्वा करोन्तीति. एवं भगवा आयस्मतो आनन्दस्स पच्चेकबुद्धानं सब्बाकारपरिपूरं पत्थनञ्च अभिनीहारञ्च कथेत्वा, इदानि इमाय पत्थनाय इमिना च अभिनीहारेन समुदागते ते ते पच्चेकबुद्धे कथेतुं ‘‘सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्ड’’न्तिआदिना नयेन इमं खग्गविसाणसुत्तं अभासि. अयं ताव अविसेसेन पुच्छावसितो खग्गविसाणसुत्तस्स उप्पत्ति.

३५. इदानि विसेसेन वत्तब्बा. तत्थ इमिस्सा ताव गाथाय एवं उप्पत्ति वेदितब्बा – अयं किर पच्चेकबुद्धो पच्चेकबोधिसत्तभूमिं ओगाहन्तो द्वे असङ्ख्येय्यानि कप्पसतसहस्सञ्च पारमियो पूरेत्वा कस्सपस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा आरञ्ञिको हुत्वा गतपच्चागतवत्तं पूरेन्तो समणधम्मं अकासि. एतं किर वत्तं अपरिपूरेत्वा पच्चेकबोधिं पापुणन्ता नाम नत्थि. किं पनेतं गतपच्चागतवत्तं नाम? हरणपच्चाहरणन्ति. तं यथा विभूतं होति, तथा कथेस्साम.

इधेकच्चो भिक्खु हरति, न पच्चाहरति; एकच्चो पच्चाहरति, न हरति; एकच्चो पन नेव हरति, न पच्चाहरति; एकच्चो हरति च पच्चाहरति च. तत्थ यो भिक्खु पगेव वुट्ठाय चेतियङ्गणबोधियङ्गणवत्तं कत्वा, बोधिरुक्खे उदकं आसिञ्चित्वा, पानीयघटं पूरेत्वा पानीयमाळे ठपेत्वा, आचरियवत्तं उपज्झायवत्तं कत्वा, द्वेअसीति खुद्दकवत्तानि चुद्दस महावत्तानि च समादाय वत्तति, सो सरीरपरिकम्मं कत्वा, सेनासनं पविसित्वा, याव भिक्खाचारवेला ताव विवित्तासने वीतिनामेत्वा, वेलं ञत्वा, निवासेत्वा, कायबन्धनं बन्धित्वा, उत्तरासङ्गं करित्वा, सङ्घाटिं खन्धे करित्वा, पत्तं अंसे आलग्गेत्वा, कम्मट्ठानं मनसि करोन्तो चेतियङ्गणं पत्वा, चेतियञ्च बोधिञ्च वन्दित्वा, गामसमीपे चीवरं पारुपित्वा, पत्तमादाय गामं पिण्डाय पविसति, एवं पविट्ठो च लाभी भिक्खु पुञ्ञवा उपासकेहि सक्कतगरुकतो उपट्ठाककुले वा पटिक्कमनसालायं वा पटिक्कमित्वा उपासकेहि तं तं पञ्हं पुच्छियमानो तेसं पञ्हविस्सज्जनेन धम्मदेसनाविक्खेपेन च तं मनसिकारं छड्डेत्वा निक्खमति, विहारं आगतोपि भिक्खूनं पञ्हं पुट्ठो कथेति, धम्मं भणति, तं तं ब्यापारमापज्जति, पच्छाभत्तम्पि पुरिमयामम्पि मज्झिमयामम्पि एवं भिक्खूहि सद्धिं पपञ्चित्वा कायदुट्ठुल्लाभिभूतो पच्छिमयामेपि सयति, नेव कम्मट्ठानं मनसि करोति, अयं वुच्चति हरति, न पच्चाहरतीति.

यो पन ब्याधिबहुलो होति, भुत्ताहारो पच्चूससमये न सम्मा परिणमति, पगेव वुट्ठाय यथावुत्तं वत्तं कातुं न सक्कोति कम्मट्ठानं वा मनसि कातुं, अञ्ञदत्थु यागुं वा भेसज्जं वा पत्थयमानो कालस्सेव पत्तचीवरमादाय गामं पविसति. तत्थ यागुं वा भेसज्जं वा भत्तं वा लद्धा भत्तकिच्चं निट्ठापेत्वा, पञ्ञत्तासने निसिन्नो कम्मट्ठानं मनसि कत्वा, विसेसं पत्वा वा अप्पत्वा वा, विहारं आगन्त्वा, तेनेव मनसिकारेन विहरति. अयं वुच्चति पच्चाहरति न हरतीति. एदिसा च भिक्खू यागुं पिवित्वा, विपस्सनं आरभित्वा, बुद्धसासने अरहत्तं पत्ता गणनपथं वीतिवत्ता. सीहळदीपेयेव तेसु तेसु गामेसु आसनसालाय न तं आसनं अत्थि, यत्थ यागुं पिवित्वा अरहत्तं पत्तो भिक्खु नत्थीति.

यो पन पमादविहारी होति निक्खित्तधुरो, सब्बवत्तानि भिन्दित्वा पञ्चविधचेतोखिलविनिबन्धनबद्धचित्तो विहरन्तो कम्मट्ठानमनसिकारमननुयुत्तो गामं पिण्डाय पविसित्वा गिहिपपञ्चेन पपञ्चितो तुच्छको निक्खमति, अयं वुच्चति नेव हरति न पच्चाहरतीति.

यो पन पगेव वुट्ठाय पुरिमनयेनेव सब्बवत्तानि परिपूरेत्वा याव भिक्खाचारवेला, ताव पल्लङ्कं आभुजित्वा कम्मट्ठानं मनसि करोति. कम्मट्ठानं नाम दुविधं – सब्बत्थकं, पारिहारियञ्च. सब्बत्थकं नाम मेत्ता च मरणस्सति च. तं सब्बत्थ इच्छितब्बतो ‘‘सब्बत्थक’’न्ति वुच्चति. मेत्ता नाम आवासादीसु सब्बत्थ इच्छितब्बा. आवासेसु हि मेत्ताविहारी भिक्खु सब्रह्मचारीनं पियो होति, तेन फासु असङ्घट्ठो विहरति. देवतासु मेत्ताविहारी देवताहि रक्खितगोपितो सुखं विहरति. राजराजमहामत्तादीसु मेत्ताविहारी, तेहि ममायितो सुखं विहरति. गामनिगमादीसु मेत्ताविहारी सब्बत्थ भिक्खाचरियादीसु मनुस्सेहि सक्कतगरुकतो सुखं विहरति. मरणस्सतिभावनाय जीवितनिकन्तिं पहाय अप्पमत्तो विहरति.

यं पन सदा परिहरितब्बं चरितानुकूलेन गहितत्ता दसासुभकसिणानुस्सतीसु अञ्ञतरं, चतुधातुववत्थानमेव वा, तं सदा परिहरितब्बतो, रक्खितब्बतो, भावेतब्बतो च पारिहारियन्ति वुच्चति, मूलकम्मट्ठानन्तिपि तदेव. तत्थ यं पठमं सब्बत्थककम्मट्ठानं मनसि करित्वा पच्छा पारिहारियकम्मट्ठानं मनसि करोति, तं चतुधातुववत्थानमुखेन दस्सेस्साम.

अयञ्हि यथाठितं यथापणिहितं कायं धातुसो पच्चवेक्खति – यं इमस्मिं सरीरे वीसतिकोट्ठासेसु कक्खळं खरगतं, सा पथवीधातु. यं द्वादससु आबन्धनकिच्चकरं स्नेहगतं, सा आपोधातु. यं चतूसु परिपाचनकरं उसुमगतं, सा तेजोधातु. यं पन छसु वित्थम्भनकरं वायोगतं, सा वायोधातु. यं पनेत्थ चतूहि महाभूतेहि असम्फुट्ठं छिद्दं विवरं, सा आकासधातु. तंविजाननकं चित्तं विञ्ञाणधातु. ततो उत्तरि अञ्ञो सत्तो वा पुग्गलो वा नत्थि. केवलं सुद्धसङ्खारपुञ्जोव अयन्ति.

एवं आदिमज्झपरियोसानतो कम्मट्ठानं मनसि करित्वा, कालं ञत्वा, उट्ठायासना निवासेत्वा, पुब्बे वुत्तनयेनेव गामं पिण्डाय गच्छति. गच्छन्तो च यथा अन्धपुथुज्जना अभिक्कमादीसु ‘‘अत्ता अभिक्कमति, अत्तना अभिक्कमो निब्बत्तितो’’ति वा, ‘‘अहं अभिक्कमामि, मया अभिक्कमो निब्बत्तितो’’ति वा सम्मुय्हन्ति, तथा असम्मुय्हन्तो ‘‘अभिक्कमामीति चित्ते उप्पज्जमाने तेनेव चित्तेन सद्धिं चित्तसमुट्ठाना सन्धारणवायोधातु उप्पज्जति. सा इमं पथवीधात्वादिसन्निवेसभूतं कायसम्मतं अट्ठिकसङ्घाटं विप्फरति, ततो चित्तकिरियावायोधातुविप्फारवसेन अयं कायसम्मतो अट्ठिकसङ्घाटो अभिक्कमति. तस्सेवं अभिक्कमतो एकेकपादुद्धारणे चतूसु धातूसु वायोधातुअनुगता तेजोधातु अधिका उप्पज्जति, मन्दा इतरा. अतिहरणवीतिहरणापहरणेसु पन तेजोधातुअनुगता वायोधातु अधिका उप्पज्जति, मन्दा इतरा. ओरोहणे पन पथवीधातुअनुगता आपोधातु अधिका उप्पज्जति, मन्दा इतरा. सन्निक्खेपनसमुप्पीळनेसु आपोधातुअनुगता पथवीधातु अधिका उप्पज्जति, मन्दा इतरा. इच्चेता धातुयो तेन तेन अत्तनो उप्पादकचित्तेन सद्धिं तत्थ तत्थेव भिज्जन्ति. तत्थ को एको अभिक्कमति, कस्स वा एकस्स अभिक्कमन’’न्ति एवं एकेकपादुद्धारणादिप्पकारेसु एकेकस्मिं पकारे उप्पन्नधातुयो, तदविनिब्भुत्ता च सेसा रूपधम्मा, तंसमुट्ठापकं चित्तं, तंसम्पयुत्ता च सेसा अरूपधम्माति एते रूपारूपधम्मा. ततो परं अतिहरणवीतिहरणादीसु अञ्ञं पकारं न सम्पापुणन्ति, तत्थ तत्थेव भिज्जन्ति. तस्मा अनिच्चा. यञ्च अनिच्चं, तं दुक्खं. यं दुक्खं, तदनत्ताति एवं सब्बाकारपरिपूरं कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तोव गच्छति. अत्थकामा हि कुलपुत्ता सासने पब्बजित्वा दसपि वीसम्पि तिंसम्पि चत्तालीसम्पि पञ्ञासम्पि सट्ठिपि सत्ततिपि सतम्पि एकतो वसन्ता कतिकवत्तं कत्वा विहरन्ति – ‘‘आवुसो, तुम्हे न इणट्ठा, न भयट्ठा, न जीविकापकता पब्बजिता; दुक्खा मुच्चितुकामा पनेत्थ पब्बजिता. तस्मा गमने उप्पन्नकिलेसं गमनेयेव निग्गण्हथ, ठाने निसज्जाय, सयने उप्पन्नकिलेसं गमनेयेव निग्गण्हथा’’ति. ते एवं कतिकवत्तं कत्वा भिक्खाचारं गच्छन्ता अड्ढउसभउसभअड्ढगावुतगावुतन्तरेसु पासाणा होन्ति, ताय सञ्ञाय कम्मट्ठानं मनसिकरोन्ताव गच्छन्ति. सचे कस्सचि गमने किलेसो उप्पज्जति, तत्थेव नं निग्गण्हाति. तथा असक्कोन्तो तिट्ठति. अथस्स पच्छतो आगच्छन्तोपि तिट्ठति. सो – ‘‘अयं भिक्खु तुय्हं उप्पन्नवितक्कं जानाति, अननुच्छविकं ते एत’’न्ति अत्तानं पटिचोदेत्वा विपस्सनं वड्ढेत्वा तत्थेव अरियभूमिं ओक्कमति. तथा असक्कोन्तो निसीदति. अथस्स पच्छतो आगच्छन्तोपि निसीदतीति सोयेव नयो. अरियभूमि ओक्कमितुं असक्कोन्तोपि तं किलेसं विक्खम्भेत्वा कम्मट्ठानं मनसिकरोन्तोव गच्छति. न कम्मट्ठानविप्पयुत्तेन चित्तेन पादं उद्धरति. उद्धरति चे, पटिनिवत्तित्वा पुरिमप्पदेसंयेव एति सीहळदीपे आलिन्दकवासी महाफुस्सदेवत्थेरो विय.

सो किर एकूनवीसति वस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेन्तो एव विहासि. मनुस्सापि सुदं अन्तरामग्गे कसन्ता च वपन्ता च मद्दन्ता च कम्मानि करोन्ता थेरं तथा गच्छन्तं दिस्वा – ‘‘अयं थेरो पुनप्पुनं निवत्तित्वा गच्छति, किं नु खो मग्गमूळ्हो, उदाहु किञ्चि पमुट्ठो’’ति समुल्लपन्ति. सो तं अनादियित्वा कम्मट्ठानयुत्तेनेव चित्तेन समणधम्मं करोन्तो वीसतिवस्सब्भन्तरे अरहत्तं पापुणि. अरहत्तप्पत्तदिवसे चस्स चङ्कमनकोटियं अधिवत्था देवता अङ्गुलीहि दीपं उज्जालेत्वा अट्ठासि. चत्तारोपि महाराजानो सक्को च देवानमिन्दो, ब्रह्मा च सहम्पति उपट्ठानं आगमंसु. तञ्च ओभासं दिस्वा वनवासी महातिस्सत्थेरो तं दुतियदिवसे पुच्छि ‘‘रत्तिभागे आयस्मतो सन्तिके ओभासो अहोसि, किं सो ओभासो’’ति? थेरो विक्खेपं करोन्तो ‘‘ओभासो नाम दीपोभासोपि होति, मणिओभासोपी’’ति एवमादिं आह. सो ‘‘पटिच्छादेथ तुम्हे’’ति निबद्धो ‘‘आमा’’ति पटिजानित्वा आरोचेसि.

काळवल्लिमण्डपवासी महानागत्थेरो विय च. सोपि किर गतपच्चागतवत्तं पूरेन्तो ‘‘पठमं ताव भगवतो महापधानं पूजेमी’’ति सत्त वस्सानि ठानचङ्कममेव अधिट्ठासि. पुन सोळस वस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा अरहत्तं पापुणि. एवं कम्मट्ठानयुत्तेनेव चित्तेन पादं उद्धरन्तो विप्पयुत्तेन चित्तेन उद्धटे पन पटिनिवत्तन्तो गामसमीपं गन्त्वा, ‘‘गावी नु पब्बजितो नू’’ति आसङ्कनीयप्पदेसे ठत्वा, सङ्घाटिं पारुपित्वा पत्तं गहेत्वा, गामद्वारं पत्वा, कच्छकन्तरतो उदकं गहेत्वा, गण्डूसं कत्वा गामं पविसति ‘‘भिक्खं दातुं वा वन्दितुं वा उपगते मनुस्से ‘दीघायुका होथा’ति वचनमत्तेनपि मा मे कम्मट्ठानविक्खेपो अहोसी’’ति सचे पन ‘‘अज्ज, भन्ते, किं सत्तमी, उदाहु अट्ठमी’’ति दिवसं पुच्छन्ति, उदकं गिलित्वा आरोचेति. सचे दिवसपुच्छका न होन्ति, निक्खमनवेलायं गामद्वारे निट्ठुभित्वाव याति.

सीहळदीपेयेव कलम्बतित्थविहारे वस्सूपगता पञ्ञासभिक्खू विय च. ते किर वस्सूपनायिकउपोसथदिवसे कतिकवत्तं अकंसु – ‘‘अरहत्तं अप्पत्वा अञ्ञमञ्ञं नालपिस्सामा’’ति. गामञ्च पिण्डाय पविसन्ता गामद्वारे उदकगण्डूसं कत्वा पविसिंसु, दिवसे पुच्छिते उदकं गिलित्वा आरोचेसुं, अपुच्छिते गामद्वारे निट्ठुभित्वा विहारं आगमंसु. तत्थ मनुस्सा निट्ठुभनट्ठानं दिस्वा जानिंसु ‘‘अज्ज एको आगतो, अज्ज द्वे’’ति. एवञ्च चिन्तेसुं ‘‘किं नु खो एते अम्हेहेव सद्धिं न सल्लपन्ति, उदाहु अञ्ञमञ्ञम्पि? यदि अञ्ञमञ्ञम्पि न सल्लपन्ति, अद्धा विवादजाता भविस्सन्ति, हन्द नेसं अञ्ञमञ्ञं खमापेस्सामा’’ति सब्बे विहारं अगमंसु. तत्थ पञ्ञासभिक्खूसु वस्सं उपगतेसु द्वे भिक्खू एकोकासे नाद्दसंसु. ततो यो तेसु चक्खुमा पुरिसो, सो एवमाह – ‘‘न, भो, कलहकारकानं वसनोकासो ईदिसो होति, सुसम्मट्ठं चेतियङ्गणं बोधियङ्गणं, सुनिक्खित्ता सम्मज्जनियो, सूपट्ठपितं पानीयपरिभोजनीय’’न्ति. ते ततोव निवत्ता. ते भिक्खू अन्तोतेमासेयेव विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तं पत्वा महापवारणाय विसुद्धिपवारणं पवारेसुं.

एवं काळवल्लिमण्डपवासी महानागत्थेरो विय कलम्बतित्थविहारे वस्सूपगतभिक्खू विय च कम्मट्ठानयुत्तेनेव चित्तेन पादं उद्धरन्तो गामसमीपं पत्वा, उदकगण्डूसं कत्वा, वीथियो सल्लक्खेत्वा, यत्थ सुरासोण्डधुत्तादयो कलहकारका चण्डहत्थिअस्सादयो वा नत्थि, तं वीथिं पटिपज्जति. तत्थ च पिण्डाय चरमानो न तुरिततुरितो विय जवेन गच्छति, जवनपिण्डपातिकधुतङ्गं नाम नत्थि. विसमभूमिभागप्पत्तं पन उदकभरितसकटमिव निच्चलोव हुत्वा गच्छति. अनुघरं पविट्ठो च दातुकामं अदातुकामं वा सल्लक्खेतुं तदनुरूपं कालं आगमेन्तो भिक्खं गहेत्वा, पतिरूपे ओकासे निसीदित्वा, कम्मट्ठानं मनसि करोन्तो आहारे पटिकूलसञ्ञं उपट्ठपेत्वा, अक्खब्भञ्जनवणालेपनपुत्तमंसूपमावसेन पच्चवेक्खन्तो अट्ठङ्गसमन्नागतं आहारं आहारेति, नेव दवाय न मदाय…पे… भुत्तावी च उदककिच्चं कत्वा, मुहुत्तं भत्तकिलमथं पटिप्पस्सम्भेत्वा, यथा पुरे भत्तं, एवं पच्छा भत्तं पुरिमयामं पच्छिमयामञ्च कम्मट्ठानं मनसि करोति. अयं वुच्चति हरति चेव पच्चाहरति चाति. एवमेतं हरणपच्चाहरणं गतपच्चागतवत्तन्ति वुच्चति.

एतं पूरेन्तो यदि उपनिस्सयसम्पन्नो होति, पठमवये एव अरहत्तं पापुणाति. नो चे पठमवये पापुणाति, अथ मज्झिमवये पापुणाति. नो चे मज्झिमवये पापुणाति, अथ मरणसमये पापुणाति. नो चे मरणसमये पापुणाति, अथ देवपुत्तो हुत्वा पापुणाति. नो चे देवपुत्तो हुत्वा पापुणाति, अथ पच्चेकसम्बुद्धो हुत्वा परिनिब्बाति. नो चे पच्चेकसम्बुद्धो हुत्वा परिनिब्बाति, अथ बुद्धानं सन्तिके खिप्पाभिञ्ञो होति; सेय्यथापि – थेरो बाहियो, महापञ्ञो वा होति; सेय्यथापि थेरो सारिपुत्तो.

अयं पन पच्चेकबोधिसत्तो कस्सपस्स भगवतो सासने पब्बजित्वा, आरञ्ञिको हुत्वा, वीसति वस्ससहस्सानि एतं गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा, कालं कत्वा, कामावचरदेवलोके उप्पज्जि. ततो चवित्वा बाराणसिरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि पटिसन्धिं अग्गहेसि. कुसला इत्थियो तदहेव गब्भसण्ठानं जानन्ति, सा च तासमञ्ञतरा, तस्मा तं गब्भपतिट्ठानं रञ्ञो निवेदेसि. धम्मता एसा, यं पुञ्ञवन्ते सत्ते गब्भे उप्पन्ने मातुगामो गब्भपरिहारं लभति. तस्मा राजा तस्सा गब्भपरिहारं अदासि. सा ततो पभुति नाच्चुण्हं किञ्चि अज्झोहरितुं लभति, नातिसीतं, नातिअम्बिलं, नातिलोणं, नातिकटुकं, नातितित्तकं. अच्चुण्हे हि मातरा अज्झोहटे गब्भस्स लोहकुम्भिवासो विय होति, अतिसीते लोकन्तरिकवासो विय, अच्चम्बिललोणकटुकतित्तकेसु भुत्तेसु सत्थेन फालेत्वा अम्बिलादीहि सित्तानि विय गब्भसेय्यकस्स अङ्गानि तिब्बवेदनानि होन्ति. अतिचङ्कमनट्ठाननिसज्जासयनतोपि नं निवारेन्ति – ‘‘कुच्छिगतस्स सञ्चलनदुक्खं मा अहोसी’’ति. मुदुकत्थरणत्थताय भूमियं चङ्कमनादीनि मत्ताय कातुं लभति, वण्णगन्धादिसम्पन्नं सादुसप्पायं अन्नपानं लभति. परिग्गहेत्वाव नं चङ्कमापेन्ति, निसीदापेन्ति, वुट्ठापेन्ति.

सा एवं परिहरियमाना गब्भपरिपाककाले सूतिघरं पविसित्वा पच्चूससमये पुत्तं विजायि पक्कतेलमद्दितमनोसिलापिण्डिसदिसं धञ्ञपुञ्ञलक्खणूपेतं. ततो नं पञ्चमदिवसे अलङ्कतप्पटियत्तं रञ्ञो दस्सेसुं, राजा तुट्ठो छसट्ठिया धातीहि उपट्ठापेसि. सो सब्बसम्पत्तीहि वड्ढमानो न चिरस्सेव विञ्ञुतं पापुणि. तं सोळसवस्सुद्देसिकमेव समानं राजा रज्जे अभिसिञ्चि, विविधनाटकानि चस्स उपट्ठापेसि. अभिसित्तो राजपुत्तो रज्जं कारेसि नामेन ब्रह्मदत्तो सकलजम्बुदीपे वीसतिया नगरसहस्सेसु. जम्बुदीपे हि पुब्बे चतुरासीति नगरसहस्सानि अहेसुं. तानि परिहायन्तानि सट्ठि अहेसुं, ततो परिहायन्तानि चत्तालीसं, सब्बपरिहायनकाले पन वीसति होन्ति. अयञ्च ब्रह्मदत्तो सब्बपरिहायनकाले उप्पज्जि. तेनस्स वीसति नगरसहस्सानि अहेसुं, वीसति पासादसहस्सानि, वीसति हत्थिसहस्सानि, वीसति अस्ससहस्सानि, वीसति रथसहस्सानि, वीसति पत्तिसहस्सानि, वीसति इत्थिसहस्सानि – ओरोधा च नाटकित्थियो च, वीसति अमच्चसहस्सानि. सो महारज्जं कारयमानो एव कसिणपरिकम्मं कत्वा पञ्च अभिञ्ञायो, अट्ठ समापत्तियो च निब्बत्तेसि. यस्मा पन अभिसित्तरञ्ञा नाम अवस्सं अट्टकरणे निसीदितब्बं, तस्मा एकदिवसं पगेव पातरासं भुञ्जित्वा विनिच्छयट्ठाने निसीदि. तत्थ उच्चासद्दमहासद्दं अकंसु. सो ‘‘अयं सद्दो समापत्तिया उपक्किलेसो’’ति पासादतलं अभिरुहित्वा ‘‘समापत्तिं अप्पेमी’’ति निसिन्नो नासक्खि अप्पेतुं, रज्जविक्खेपेन समापत्ति परिहीना. ततो चिन्तेसि ‘‘किं रज्जं वरं, उदाहु समणधम्मो’’ति. ततो ‘‘रज्जसुखं परित्तं अनेकादीनवं, समणधम्मसुखं पन विपुलमनेकानिसंसं उत्तमपुरिससेवितञ्चा’’ति ञत्वा अञ्ञतरं अमच्चं आणापेसि – ‘‘इमं रज्जं धम्मेन समेन अनुसास, मा खो अधम्मकारं अकासी’’ति सब्बं निय्यातेत्वा पासादं अभिरुहित्वा समापत्तिसुखेन विहरति, न कोचि उपसङ्कमितुं लभति अञ्ञत्र मुखधोवनदन्तकट्ठदायकभत्तनीहारकादीहि.

ततो अद्धमासमत्ते वीतिक्कन्ते महेसी पुच्छि ‘‘राजा उय्यानगमनबलदस्सननाटकादीसु कत्थचि न दिस्सति, कुहिं गतो’’ति? तस्सा तमत्थं आरोचेसुं. सा अमच्चस्स पाहेसि ‘‘रज्जे पटिच्छिते अहम्पि पटिच्छिता होमि, एतु मया सद्धिं संवासं कप्पेतू’’ति. सो उभो कण्णे थकेत्वा ‘‘असवनीयमेत’’न्ति पटिक्खिपि. सा पुनपि द्वत्तिक्खत्तुं पेसेत्वा अनिच्छमानं तज्जापेसि – ‘‘यदि न करोसि, ठानापि ते चावेमि, जीवितापि वोरोपेमी’’ति. सो भीतो ‘‘मातुगामो नाम दळ्हनिच्छयो, कदाचि एवम्पि कारापेय्या’’ति एकदिवसं रहो गन्त्वा ताय सद्धिं सिरिसयने संवासं कप्पेसि. सा पुञ्ञवती सुखसम्फस्सा. सो तस्सा सम्फस्सरागेन रत्तो तत्थ अभिक्खणं सङ्कितसङ्कितोव अगमासि. अनुक्कमेन अत्तनो घरसामिको विय निब्बिसङ्को पविसितुमारद्धो.

ततो राजमनुस्सा तं पवत्तिं रञ्ञो आरोचेसुं. राजा न सद्दहति. दुतियम्पि ततियम्पि आरोचेसुं. ततो निलीनो सयमेव दिस्वा सब्बामच्चे सन्निपातापेत्वा आरोचेसि. ते – ‘‘अयं राजापराधिको हत्थच्छेदं अरहति, पादच्छेदं अरहती’’ति याव सूले उत्तासनं, ताव सब्बकम्मकारणानि निद्दिसिंसु. राजा – ‘‘एतस्स वधबन्धनताळने मय्हं विहिंसा उप्पज्जेय्य, जीविता वोरोपने पाणातिपातो भवेय्य, धनहरणे अदिन्नादानं, अलं एवरूपेहि कतेहि, इमं मम रज्जा निक्कड्ढथा’’ति आह. अमच्चा तं निब्बिसयं अकंसु. सो अत्तनो धनसारञ्च पुत्तदारञ्च गहेत्वा परविसयं अगमासि. तत्थ राजा सुत्वा ‘‘किं आगतोसी’’ति पुच्छि. ‘‘देव, इच्छामि तं उपट्ठातु’’न्ति. सो तं सम्पटिच्छि. अमच्चो कतिपाहच्चयेन लद्धविस्सासो तं राजानं एतदवोच – ‘‘महाराज, अमक्खिकमधुं पस्सामि, तं खादन्तो नत्थी’’ति. राजा ‘‘किं एतं उप्पण्डेतुकामो भणती’’ति न सुणाति. सो अन्तरं लभित्वा पुनपि सुट्ठुतरं वण्णेत्वा आरोचेसि. राजा ‘‘किं एत’’न्ति पुच्छि. ‘‘बाराणसिरज्जं, देवा’’ति. राजा ‘‘मं नेत्वा मारेतुकामोसी’’ति आह. सो ‘‘मा, देव, एवं अवच, यदि न सद्दहसि, मनुस्से पेसेही’’ति. सो मनुस्से पेसेसि. ते गन्त्वा गोपुरं खणित्वा रञ्ञो सयनघरे उट्ठहिंसु.

राजा दिस्वा ‘‘किस्स आगतात्था’’ति पुच्छि. ‘‘चोरा मयं, महाराजा’’ति. राजा तेसं धनं दापेत्वा ‘‘मा पुन एवमकत्था’’ति ओवदित्वा विस्सज्जेसि. ते आगन्त्वा तस्स रञ्ञो आरोचेसुं. सो पुनपि द्वत्तिक्खत्तुं तथेव वीमंसित्वा ‘‘सीलवा राजा’’ति चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा सीमन्तरे एकं नगरं उपगम्म तत्थ अमच्चस्स पाहेसि ‘‘नगरं वा मे देहि युद्धं वा’’ति. सो ब्रह्मदत्तस्स तमत्थं आरोचापेसि ‘‘आणापेतु देवो किं युज्झामि, उदाहु नगरं देमी’’ति. राजा ‘‘न युज्झितब्बं, नगरं दत्वा इधागच्छा’’ति पेसेसि. सो तथा अकासि. पटिराजापि तं नगरं गहेत्वा अवसेसनगरेसुपि तथेव दूतं पाहेसि. तेपि अमच्चा तथेव ब्रह्मदत्तस्स आरोचेत्वा तेन ‘‘न युज्झितब्बं, इधागन्तब्ब’’न्ति वुत्ता बाराणसिं आगमंसु.

ततो अमच्चा ब्रह्मदत्तं आहंसु – ‘‘महाराज, तेन सह युज्झामा’’ति. राजा – ‘‘मम पाणातिपातो भविस्सती’’ति वारेसि. अमच्चा – ‘‘मयं, महाराज, तं जीवग्गाहं गहेत्वा इधेव आनेस्सामा’’ति नानाउपायेहि राजानं सञ्ञापेत्वा ‘‘एहि महाराजा’’ति गन्तुं आरद्धा. राजा ‘‘सचे सत्तमारणप्पहरणविलुम्पनकम्मं न करोथ, गच्छामी’’ति भणति. अमच्चा ‘‘न, देव, करोम, भयं दस्सेत्वा पलापेमा’’ति चतुरङ्गिनिं सेनं सन्नय्हित्वा घटेसु दीपे पक्खिपित्वा रत्तिं गच्छिंसु. पटिराजा तं दिवसं बाराणसिसमीपे नगरं गहेत्वा इदानि किन्ति रत्तिं सन्नाहं मोचापेत्वा पमत्तो निद्दं ओक्कमि सद्धिं बलकायेन. ततो अमच्चा बाराणसिराजानं गहेत्वा पटिरञ्ञो खन्धावारं गन्त्वा सब्बघटेहि दीपे निहरापेत्वा एकपज्जोताय सेनाय सद्दं अकंसु. पटिरञ्ञो अमच्चो महाबलं दिस्वा भीतो अत्तनो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘उट्ठेहि अमक्खिकमधुं खादाही’’ति महासद्दं अकासि. तथा दुतियोपि, ततियोपि. पटिराजा तेन सद्देन पटिबुज्झित्वा भयं सन्तासं आपज्जि. उक्कुट्ठिसतानि पवत्तिंसु. सो ‘‘परवचनं सद्दहित्वा अमित्तहत्थं पत्तोम्ही’’ति सब्बरत्तिं तं तं विप्पलपित्वा दुतियदिवसे ‘‘धम्मिको राजा, उपरोधं न करेय्य, गन्त्वा खमापेमी’’ति चिन्तेत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा जण्णुकेहि पतिट्ठहित्वा ‘‘खम, महाराज, मय्हं अपराध’’न्ति आह. राजा तं ओवदित्वा ‘‘उट्ठेहि, खमामि ते’’ति आह. सो रञ्ञा एवं वुत्तमत्तेयेव परमस्सासप्पत्तो अहोसि, बाराणसिरञ्ञो समीपेयेव जनपदे रज्जं लभि. ते अञ्ञमञ्ञं सहायका अहेसुं.

अथ ब्रह्मदत्तो द्वेपि सेना सम्मोदमाना एकतो ठिता दिस्वा ‘‘ममेकस्स चित्तानुरक्खणाय अस्मिं जनकाये खुद्दकमक्खिकाय पिवनमत्तम्पि लोहितबिन्दु न उप्पन्नं. अहो साधु, अहो सुट्ठु, सब्बे सत्ता सुखिता होन्तु, अवेरा होन्तु, अब्यापज्झा होन्तू’’ति मेत्ताझानं उप्पादेत्वा, तदेव पादकं कत्वा, सङ्खारे सम्मसित्वा, पच्चेकबोधिञाणं सच्छिकत्वा, सयम्भुतं पापुणि. तं मग्गसुखेन फलसुखेन सुखितं हत्थिक्खन्धे निसिन्नं अमच्चा पणिपातं कत्वा आहंसु – ‘‘यानकालो, महाराज, विजितबलकायस्स सक्कारो कातब्बो, पराजितबलकायस्स भत्तपरिब्बयो दातब्बो’’ति. सो आह – ‘‘नाहं, भणे, राजा, पच्चेकबुद्धो नामाह’’न्ति. किं देवो भणति, न एदिसा पच्चेकबुद्धा होन्तीति? कीदिसा, भणे, पच्चेकबुद्धाति? पच्चेकबुद्धा नाम द्वङ्गुलकेसमस्सु अट्ठपरिक्खारयुत्ता भवन्तीति. सो दक्खिणहत्थेन सीसं परामसि, तावदेव गिहिलिङ्गं अन्तरधायि, पब्बजितवेसो पातुरहोसि, द्वङ्गुलकेसमस्सु अट्ठपरिक्खारसमन्नागतो वस्ससतिकत्थेरसदिसो अहोसि. सो चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा हत्थिक्खन्धतो वेहासं अब्भुग्गन्त्वा पदुमपुप्फे निसीदि. अमच्चा वन्दित्वा ‘‘किं, भन्ते, कम्मट्ठानं, कथं अधिगतोसी’’ति पुच्छिंसु. सो यतो अस्स मेत्ताझानकम्मट्ठानं अहोसि, तञ्च विपस्सनं विपस्सित्वा अधिगतो, तस्मा तमत्थं दस्सेन्तो उदानगाथञ्च ब्याकरणगाथञ्च इमञ्ञेव गाथं अभासि ‘‘सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्ड’’न्ति.

तत्थ सब्बेसूति अनवसेसेसु. भूतेसूति सत्तेसु. अयमेत्थ सङ्खेपो, वित्थारं पन रतनसुत्तवण्णनायं वक्खाम. निधायाति निक्खिपित्वा. दण्डन्ति कायवचीमनोदण्डं, कायदुच्चरितादीनमेतं अधिवचनं. कायदुच्चरितञ्हि दण्डयतीति दण्डो, बाधेति अनयब्यसनं पापेतीति वुत्तं होति. एवं वचीदुच्चरितं मनोदुच्चरितं च. पहरणदण्डो एव वा दण्डो, तं निधायातिपि वुत्तं होति. अविहेठयन्ति अविहेठयन्तो. अञ्ञतरम्पीति यंकिञ्चि एकम्पि. तेसन्ति तेसं सब्बभूतानं. न पुत्तमिच्छेय्याति अत्रजो, खेत्रजो, दिन्नको, अन्तेवासिकोति इमेसु चतूसु पुत्तेसु यं किञ्चि पुत्तं न इच्छेय्य. कुतो सहायन्ति सहायं पन इच्छेय्याति कुतो एव एतं.

एकोति पब्बज्जासङ्खातेन एको, अदुतियट्ठेन एको, तण्हापहानेन एको, एकन्तविगतकिलेसोति एको, एको पच्चेकसम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको. समणसहस्सस्सापि हि मज्झे वत्तमानो गिहिसञ्ञोजनस्स छिन्नत्ता एको – एवं पब्बज्जासङ्खातेन एको. एको तिट्ठति, एको गच्छति, एको निसीदति, एको सेय्यं कप्पेति, एको इरियति वत्ततीति – एवं अदुतियट्ठेन एको.

‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धानसंसरं;

इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तति.

‘‘एवमादीनवं ञत्वा, तण्हं दुक्खस्स सम्भवं;

वीततण्हो अनादानो, सतो भिक्खु परिब्बजे’’ति. (इतिवु. १५, १०५; महानि. १९१; चूळनि. पारायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७) –

एवं तण्हापहानट्ठेन एको. सब्बकिलेसास्स पहीना उच्छिन्नमूला तालावत्थुकता अनभावंकता आयतिं अनुप्पादधम्माति – एवं एकन्तविगतकिलेसोति एको. अनाचरियको हुत्वा सयम्भू सामञ्ञेव पच्चेकसम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति – एवं एको पच्चेकसम्बोधिं अभिसम्बुद्धोति एको.

चरेति या इमा अट्ठ चरियायो; सेय्यथिदं – पणिधिसम्पन्नानं चतूसु इरियापथेसु इरियापथचरिया, इन्द्रियेसु गुत्तद्वारानं अज्झत्तिकायतनेसु आयतनचरिया, अप्पमादविहारीनं चतूसु सतिपट्ठानेसु सतिचरिया, अधिचित्तमनुयुत्तानं चतूसु झानेसु समाधिचरिया, बुद्धिसम्पन्नानं चतूसु अरियसच्चेसु ञाणचरिया, सम्मा पटिपन्नानं चतूसु अरियमग्गेसु मग्गचरिया, अधिगतप्फलानं चतूसु सामञ्ञफलेसु पत्तिचरिया, तिण्णं बुद्धानं सब्बसत्तेसु लोकत्थचरिया, तत्थ पदेसतो पच्चेकबुद्धसावकानन्ति. यथाह – ‘‘चरियाति अट्ठ चरियायो इरियापथचरिया’’ति (पटि. म. १.१९७; ३.२८) वित्थारो. ताहि चरियाहि समन्नागतो भवेय्याति अत्थो. अथ वा या इमा ‘‘अधिमुच्चन्तो सद्धाय चरति, पग्गण्हन्तो वीरियेन चरति, उपट्ठहन्तो सतिया चरति, अविक्खित्तो समाधिना चरति, पजानन्तो पञ्ञाय चरति, विजानन्तो विञ्ञाणेन चरति, एवं पटिपन्नस्स कुसला धम्मा आयतन्तीति आयतनचरियाय चरति, एवं पटिपन्नो विसेसमधिगच्छतीति विसेसचरियाय चरती’’ति (पटि. म. १.१९७; ३.२९) एवं अपरापि अट्ठ चरिया वुत्ता. ताहिपि समन्नागतो भवेय्याति अत्थो. खग्गविसाणकप्पोति एत्थ खग्गविसाणं नाम खग्गमिगसिङ्गं. कप्पसद्दस्स अत्थं वित्थारतो मङ्गलसुत्तवण्णनायं पकासयिस्साम. इध पनायं ‘‘सत्थुकप्पेन वत, भो, किर सावकेन सद्धिं मन्तयमाना’’ति (म. नि. १.२६०) एवमादीसु विय पटिभागो वेदितब्बो. खग्गविसाणकप्पोति खग्गविसाणसदिसोति वुत्तं होति. अयं तावेत्थ पदतो अत्थवण्णना.

अधिप्पायानुसन्धितो पन एवं वेदितब्बा – य्वायं वुत्तप्पकारो दण्डो भूतेसु पवत्तियमानो अहितो होति, तं तेसु अप्पवत्तनेन तप्पटिपक्खभूताय मेत्ताय परहितूपसंहारेन च सब्बेसु भूतेसु निधाय दण्डं, निहितदण्डत्ता एव च. यथा अनिहितदण्डा सत्ता भूतानि दण्डेन वा सत्थेन वा पाणिना वा लेड्डुना वा विहेठयन्ति, तथा अविहेठयं अञ्ञतरम्पि तेसं. इमं मेत्ताकम्मट्ठानमागम्म यदेव तत्थ वेदनागतं सञ्ञासङ्खारविञ्ञाणगतं तञ्च तदनुसारेनेव तदञ्ञञ्च सङ्खारगतं विपस्सित्वा इमं पच्चेकबोधिं अधिगतोम्हीति अयं ताव अधिप्पायो.

अयं पन अनुसन्धि – एवं वुत्ते ते अमच्चा आहंसु – ‘‘इदानि, भन्ते, कुहिं गच्छथा’’ति? ततो तेन ‘‘पुब्बपच्चेकसम्बुद्धा कत्थ वसन्ती’’ति आवज्जेत्वा ञत्वा ‘‘गन्धमादनपब्बते’’ति वुत्ते पुनाहंसु – ‘‘अम्हे दानि, भन्ते, पजहथ, न इच्छथा’’ति. अथ पच्चेकबुद्धो आह – ‘‘न पुत्तमिच्छेय्या’’ति सब्बं. तत्राधिप्पायो – अहं इदानि अत्रजादीसु यं किञ्चि पुत्तम्पि न इच्छेय्यं, कुतो पन तुम्हादिसं सहायं? तस्मा तुम्हेसुपि यो मया सद्धिं गन्तुं मादिसो वा होतुं इच्छति, सो एको चरे खग्गविसाणकप्पो. अथ वा तेहि ‘‘अम्हे दानि, भन्ते, पजहथ न इच्छथा’’ति वुत्ते सो पच्चेकबुद्धो ‘‘न पुत्तमिच्छेय्य कुतो सहाय’’न्ति वत्वा अत्तनो यथावुत्तेनत्थेन एकचरियाय गुणं दिस्वा पमुदितो पीतिसोमनस्सजातो इमं उदानं उदानेसि – ‘‘एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति. एवं वत्वा पेक्खमानस्सेव महाजनस्स आकासे उप्पतित्वा गन्धमादनं अगमासि.

गन्धमादनो नाम हिमवति चूळकाळपब्बतं, महाकाळपब्बतं, नागपलिवेठनं, चन्दगब्भं, सूरियगब्भं, सुवण्णपस्सं, हिमवन्तपब्बतन्ति सत्त पब्बते अतिक्कम्म होति. तत्थ नन्दमूलकं नाम पब्भारं पच्चेकबुद्धानं वसनोकासो. तिस्सो च गुहायो – सुवण्णगुहा, मणिगुहा, रजतगुहाति. तत्थ मणिगुहाद्वारे मञ्जूसको नाम रुक्खो योजनं उब्बेधेन, योजनं वित्थारेन. सो यत्तकानि उदके वा थले वा पुप्फानि, सब्बानि तानि पुप्फयति विसेसेन पच्चेकबुद्धागमनदिवसे. तस्सूपरितो सब्बरतनमाळो होति. तत्थ सम्मज्जनकवातो कचवरं छड्डेति, समकरणवातो सब्बरतनमयं वालिकं समं करोति, सिञ्चनकवातो अनोतत्तदहतो आनेत्वा उदकं सिञ्चति, सुगन्धकरणवातो हिमवन्ततो सब्बेसं गन्धरुक्खानं गन्धे आनेति, ओचिनकवातो पुप्फानि ओचिनित्वा पातेति, सन्थरकवातो सब्बत्थ सन्थरति. सदा पञ्ञत्तानेव चेत्थ आसनानि होन्ति, येसु पच्चेकबुद्धुप्पाददिवसे उपोसथदिवसे च सब्बपच्चेकबुद्धा सन्निपतित्वा निसीदन्ति. अयं तत्थ पकति. अभिसम्बुद्ध-पच्चेकबुद्धो तत्थ गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदति. ततो सचे तस्मिं काले अञ्ञेपि पच्चेकबुद्धा संविज्जन्ति, तेपि तङ्खणं सन्निपतित्वा पञ्ञत्तासनेसु निसीदन्ति. निसीदित्वा च किञ्चिदेव समापत्तिं समापज्जित्वा वुट्ठहन्ति, ततो सङ्घत्थेरो अधुनागतपच्चेकबुद्धं सब्बेसं अनुमोदनत्थाय ‘‘कथमधिगत’’न्ति कम्मट्ठानं पुच्छति. तदापि सो तमेव अत्तनो उदानब्याकरणगाथं भासति. पुन भगवापि आयस्मता आनन्देन पुट्ठो तमेव गाथं भासति, आनन्दो च सङ्गीतियन्ति एवमेकेका गाथा पच्चेकसम्बोधिअभिसम्बुद्धट्ठाने, मञ्जूसकमाळे, आनन्देन पुच्छितकाले, सङ्गीतियन्ति चतुक्खत्तुं भासिता होतीति.

पठमगाथावण्णना समत्ता.

३६. संसग्गजातस्साति का उप्पत्ति? अयम्पि पच्चेकबोधिसत्तो कस्सपस्स भगवतो सासने वीसति वस्ससहस्सानि पुरिमनयेनेव समणधम्मं करोन्तो कसिणपरिकम्मं कत्वा, पठमज्झानं निब्बत्तेत्वा, नामरूपं ववत्थपेत्वा, लक्खणसम्मसनं कत्वा, अरियमग्गं अनधिगम्म ब्रह्मलोके निब्बत्ति. सो ततो चुतो बाराणसिरञ्ञो अग्गमहेसिया कुच्छिम्हि उप्पज्जित्वा पुरिमनयेनेव वड्ढमानो यतो पभुति ‘‘अयं इत्थी अयं पुरिसो’’ति विसेसं अञ्ञासि, ततुपादाय इत्थीनं हत्थे न रमति, उच्छादनन्हापनमण्डनादिमत्तम्पि न सहति. तं पुरिसा एव पोसेन्ति, थञ्ञपायनकाले धातियो कञ्चुकं पटिमुञ्चित्वा पुरिसवेसेन थञ्ञं पायेन्ति. सो इत्थीनं गन्धं घायित्वा सद्दं वा सुत्वा रोदति, विञ्ञुतं पत्तोपि इत्थियो पस्सितुं न इच्छति, तेन तं अनित्थिगन्धोत्वेव सञ्जानिंसु.

तस्मिं सोळसवस्सुद्देसिके जाते राजा ‘‘कुलवंसं सण्ठपेस्सामी’’ति नानाकुलेहि तस्स अनुरूपा कञ्ञायो आनेत्वा अञ्ञतरं अमच्चं आणापेसि ‘‘कुमारं रमापेही’’ति. अमच्चो उपायेन तं रमापेतुकामो तस्स अविदूरे साणिपाकारं परिक्खिपापेत्वा नाटकानि पयोजापेसि. कुमारो गीतवादितसद्दं सुत्वा – ‘‘कस्सेसो सद्दो’’ति आह. अमच्चो ‘‘तवेसो, देव, नाटकित्थीनं सद्दो, पुञ्ञवन्तानं ईदिसानि नाटकानि होन्ति, अभिरम, देव, महापुञ्ञोसि त्व’’न्ति आह. कुमारो अमच्चं दण्डेन ताळापेत्वा निक्कड्ढापेसि. सो रञ्ञो आरोचेसि. राजा कुमारस्स मातरा सह गन्त्वा, कुमारं खमापेत्वा, पुन अमच्चं अप्पेसि. कुमारो तेहि अतिनिप्पीळियमानो सेट्ठसुवण्णं दत्वा सुवण्णकारे आणापेसि – ‘‘सुन्दरं इत्थिरूपं करोथा’’ति. ते विस्सकम्मुना निम्मितसदिसं सब्बालङ्कारविभूसितं इत्थिरूपं कत्वा दस्सेसुं. कुमारो दिस्वा विम्हयेन सीसं चालेत्वा मातापितूनं पेसेसि ‘‘यदि ईदिसिं इत्थिं लभिस्सामि, गण्हिस्सामी’’ति. मातापितरो ‘‘अम्हाकं पुत्तो महापुञ्ञो, अवस्सं तेन सह कतपुञ्ञा काचि दारिका लोके उप्पन्ना भविस्सती’’ति तं सुवण्णरूपं रथं आरोपेत्वा अमच्चानं अप्पेसुं ‘‘गच्छथ, ईदिसिं दारिकं गवेसथा’’ति. ते गहेत्वा सोळस महाजनपदे विचरन्ता तं तं गामं गन्त्वा उदकतित्थादीसु यत्थ यत्थ जनसमूहं पस्सन्ति, तत्थ तत्थ देवतं विय सुवण्णरूपं ठपेत्वा नानापुप्फवत्थालङ्कारेहि पूजं कत्वा, वितानं बन्धित्वा, एकमन्तं तिट्ठन्ति – ‘‘यदि केनचि एवरूपा दिट्ठपुब्बा भविस्सति, सो कथं समुट्ठापेस्सती’’ति? एतेनुपायेन अञ्ञत्र मद्दरट्ठा सब्बे जनपदे आहिण्डित्वा तं ‘‘खुद्दकरट्ठ’’न्ति अवमञ्ञमाना तत्थ पठमं अगन्त्वा निवत्तिंसु.

ततो नेसं अहोसि ‘‘मद्दरट्ठम्पि ताव गच्छाम, मा नो बाराणसिं पविट्ठेपि राजा पुन पाहेसी’’ति मद्दरट्ठे सागलनगरं अगमंसु. सागलनगरे च मद्दवो नाम राजा. तस्स धीता सोळसवस्सुद्देसिका अभिरूपा होति. तस्सा वण्णदासियो न्हानोदकत्थाय तित्थं गता. तत्थ अमच्चेहि ठपितं तं सुवण्णरूपं दूरतोव दिस्वा ‘‘अम्हे उदकत्थाय पेसेत्वा राजपुत्ती सयमेव आगता’’ति भणन्तियो समीपं गन्त्वा ‘‘नायं सामिनी, अम्हाकं सामिनी इतो अभिरूपतरा’’ति आहंसु. अमच्चा तं सुत्वा राजानं उपसङ्कमित्वा अनुरूपेन नयेन दारिकं याचिंसु, सोपि अदासि. ततो बाराणसिरञ्ञो पाहेसुं ‘‘लद्धा दारिका, सामं आगच्छिस्सति, उदाहु अम्हेव आनेमा’’ति? सो च ‘‘मयि आगच्छन्ते जनपदपीळा भविस्सति, तुम्हेव आनेथा’’ति पेसेसि.

अमच्चा दारिकं गहेत्वा नगरा निक्खमित्वा कुमारस्स पाहेसुं – ‘‘लद्धा सुवण्णरूपसदिसी दारिका’’ति. कुमारो सुत्वाव रागेन अभिभूतो पठमज्झाना परिहायि. सो दूतपरम्परं पेसेसि ‘‘सीघं आनेथ, सीघं आनेथा’’ति. ते सब्बत्थ एकरत्तिवासेनेव बाराणसिं पत्वा बहिनगरे ठिता रञ्ञो पाहेसुं – ‘‘अज्ज पविसितब्बं, नो’’ति? राजा ‘‘सेट्ठकुला आनीता दारिका, मङ्गलकिरियं कत्वा महासक्कारेन पवेसेस्साम, उय्यानं ताव नं नेथा’’ति आणापेसि. ते तथा अकंसु. सा अच्चन्तसुखुमाला यानुग्घातेन उब्बाळ्हा अद्धानपरिस्समेन उप्पन्नवातरोगा मिलातमाला विय हुत्वा रत्तिंयेव कालमकासि. अमच्चा ‘‘सक्कारा परिभट्ठम्हा’’ति परिदेविंसु. राजा च नागरा च ‘‘कुलवंसो विनट्ठो’’ति परिदेविंसु. नगरे महाकोलाहलं अहोसि. कुमारस्स सुतमत्तेयेव महासोको उदपादि. ततो कुमारो सोकस्स मूलं खणितुमारद्धो. सो चिन्तेसि – ‘‘अयं सोको नाम न अजातस्स होति, जातस्स पन होति, तस्मा जातिं पटिच्च सोको’’ति. ‘‘जाति पन किं पटिच्चा’’ति? ततो ‘‘भवं पटिच्च जाती’’ति एवं पुब्बभावनानुभावेन योनिसो मनसिकरोन्तो अनुलोमपटिलोमपटिच्चसमुप्पादं दिस्वा सङ्खारे सम्मसन्तो तत्थेव निसिन्नो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि. तं मग्गफलसुखेन सुखितं सन्तिन्द्रियं सन्तमानसं निसिन्नं दिस्वा, पणिपातं कत्वा, अमच्चा आहंसु – ‘‘मा सोचि, देव, महन्तो जम्बुदीपो, अञ्ञं ततो सुन्दरतरं आनेस्सामा’’ति. सो आह – ‘‘नाहं सोचको, निस्सोको पच्चेकबुद्धो अह’’न्ति. इतो परं सब्बं पुरिमगाथासदिसमेव ठपेत्वा गाथावण्णनं.

गाथावण्णनायं पन संसग्गजातस्साति जातसंसग्गस्स. तत्थ दस्सन, सवन, काय, समुल्लपन, सम्भोगसंसग्गवसेन पञ्चविधो संसग्गो. तत्थ अञ्ञमञ्ञं दिस्वा चक्खुविञ्ञाणवीथिवसेन उप्पन्नरागो दस्सनसंसग्गो नाम. तत्थ सीहळदीपे काळदीघवापीगामे पिण्डाय चरन्तं कल्याणविहारवासीदीघभाणकदहरभिक्खुं दिस्वा पटिबद्धचित्ता केनचि उपायेन तं अलभित्वा, कालकता कुटुम्बियधीता, तस्सा निवासनचोळखण्डं दिस्वा ‘‘एवरूपवत्थधारिनिया नाम सद्धिं संवासं नालत्थ’’न्ति हदयं फालेत्वा कालकतो. सो एव च दहरो निदस्सनं.

परेहि पन कथियमानं रूपादिसम्पत्तिं अत्तना वा हसितलपितगीतसद्दं सुत्वा सोतविञ्ञाणवीथिवसेन उप्पन्नो रागो सवनसंसग्गो नाम. तत्रापि गिरिगामवासीकम्मारधीताय पञ्चहि कुमारीहि सद्धिं पदुमस्सरं गन्त्वा, न्हत्वा मालं आरोपेत्वा, उच्चासद्देन गायन्तिया आकासेन गच्छन्तो सद्दं सुत्वा कामरागेन विसेसा परिहायित्वा अनयब्यसनं पत्तो पञ्चग्गळलेणवासी तिस्सदहरो निदस्सनं.

अञ्ञमञ्ञं अङ्गपरामसनेन उप्पन्नरागो कायसंसग्गो नाम. धम्मगायनदहरभिक्खु चेत्थ निदस्सनं. महाविहारे किर दहरभिक्खु धम्मं भासति. तत्थ महाजने आगते राजापि अगमासि सद्धिं अन्तेपुरेन. ततो राजधीताय तस्स रूपञ्च सद्दञ्च आगम्म बलवरागो उप्पन्नो, तस्स च दहरस्सापि. तं दिस्वा राजा सल्लक्खेत्वा साणिपाकारेन परिक्खिपापेसि. ते अञ्ञमञ्ञं परामसित्वा आलिङ्गिंसु. पुन साणिपाकारं अपनेत्वा पस्सन्ता द्वेपि कालकतेयेव अद्दसंसूति.

अञ्ञमञ्ञं आलपनसमुल्लपने उप्पन्नो रागो पन समुल्लपनसंसग्गो नाम. भिक्खुभिक्खुनीहि सद्धिं परिभोगकरणे उप्पन्नरागो सम्भोगसंसग्गो नाम. द्वीसुपि चेतेसु पाराजिकप्पत्तो भिक्खु च भिक्खुनी च निदस्सनं. मरिचिवट्टिनाममहाविहारमहे किर दुट्ठगामणि अभयमहाराजा महादानं पटियादेत्वा उभतोसङ्घं परिविसति. तत्थ उण्हयागुया दिन्नाय सङ्घनवकसामणेरी अनाधारकस्स सङ्घनवकसामणेरस्स दन्तवलयं दत्वा समुल्लापं अकासि. ते उभोपि उपसम्पज्जित्वा सट्ठिवस्सा हुत्वा परतीरं गता अञ्ञमञ्ञं समुल्लापेन पुब्बसञ्ञं पटिलभित्वा तावदेव जातसिनेहा सिक्खापदं वीतिक्कमित्वा पाराजिका अहेसुन्ति.

एवं पञ्चविधे संसग्गे येन केनचि संसग्गेन जातसंसग्गस्स भवति स्नेहो, पुरिमरागपच्चया बलवरागो उप्पज्जति. ततो स्नेहन्वयं दुक्खमिदं पहोति तमेव स्नेहं अनुगच्छन्तं सन्दिट्ठिकसम्परायिकसोकपरिदेवादिनानप्पकारकं दुक्खमिदं पहोति, निब्बत्तति, भवति, जायति. अपरे पन ‘‘आरम्मणे चित्तस्स वोस्सग्गो संसग्गो’’ति भणन्ति. ततो स्नेहो, स्नेहा दुक्खमिदन्ति.

एवमत्थप्पभेदं इमं अड्ढगाथं वत्वा सो पच्चेकबुद्धो आह – ‘‘स्वाहं यमिदं स्नेहन्वयं सोकादिदुक्खं पहोति, तस्स दुक्खस्स मूलं खनन्तो पच्चेकसम्बोधिमधिगतो’’ति. एवं वुत्ते ते अमच्चा आहंसु – ‘‘अम्हेहि दानि, भन्ते, किं कातब्ब’’न्ति? ततो सो आह – ‘‘तुम्हे वा अञ्ञे वा यो इमम्हा दुक्खा मुच्चितुकामो, सो सब्बोपि आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति. एत्थ च यं ‘‘स्नेहन्वयं दुक्खमिदं पहोती’’ति वुत्तं ‘‘तदेव सन्धाय आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो’’ति इदं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अथ वा यथावुत्तेन संसग्गेन संसग्गजातस्स भवति स्नेहो, स्नेहन्वयं दुक्खमिदं पहोति, एतं यथाभूतं आदीनवं स्नेहजं पेक्खमानो अहं अधिगतोति. एवं अभिसम्बन्धित्वा चतुत्थपादो पुब्बे वुत्तनयेनेव उदानवसेन वुत्तोपि वेदितब्बो. ततो परं सब्बं पुरिमगाथाय वुत्तसदिसमेवाति.

संसग्गगाथावण्णना समत्ता.

३७. मित्ते सुहज्जेति का उप्पत्ति? अयं पच्चेकबोधिसत्तो पुरिमगाथाय वुत्तनयेनेव उप्पज्जित्वा बाराणसियं रज्जं कारेन्तो पठमं झानं निब्बत्तेत्वा ‘‘किं समणधम्मो वरो, रज्जं वर’’न्ति वीमंसित्वा चतुन्नं अमच्चानं हत्थे रज्जं निय्यातेत्वा समणधम्मं करोति. अमच्चा ‘‘धम्मेन समेन करोथा’’ति वुत्तापि लञ्जं गहेत्वा अधम्मेन करोन्ति. ते लञ्जं गहेत्वा सामिके पराजेन्ता एकदा अञ्ञतरं राजवल्लभं पराजेसुं. सो रञ्ञो भत्तहारकेन सद्धिं पविसित्वा सब्बं आरोचेसि. राजा दुतियदिवसे सयं विनिच्छयट्ठानं अगमासि. ततो महाजनकाया – ‘‘अमच्चा सामिके असामिके करोन्ती’’ति महासद्दं करोन्ता महायुद्धं विय अकंसु. अथ राजा विनिच्छयट्ठाना वुट्ठाय पासादं अभिरुहित्वा समापत्तिं अप्पेतुं निसिन्नो तेन सद्देन विक्खित्तचित्तो न सक्कोति अप्पेतुं. सो ‘‘किं मे रज्जेन, समणधम्मो वरो’’ति रज्जसुखं पहाय पुन समापत्तिं निब्बत्तेत्वा पुब्बे वुत्तनयेनेव विपस्सन्तो पच्चेकसम्बोधिं सच्छाकासि. कम्मट्ठानञ्च पुच्छितो इमं गाथं अभासि –

‘‘मित्ते सुहज्जे अनुकम्पमानो, हापेति अत्थं पटिबद्धचित्तो;

एतं भयं सन्थवे पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

तत्थ मेत्तायनवसेन मित्ता. सुहदयभावेन सुहज्जा. केचि हि एकन्तहितकामताय मित्ताव होन्ति, न सुहज्जा. केचि गमनागमनट्ठाननिसज्जासमुल्लापादीसु हदयसुखजननेन सुहज्जाव होन्ति, न मित्ता. केचि तदुभयवसेन सुहज्जा चेव मित्ता च. ते दुविधा होन्ति – अगारिया अनगारिया च. तत्थ अगारिया तिविधा होन्ति – उपकारो, समानसुखदुक्खो, अनुकम्पकोति. अनगारिया विसेसेन अत्थक्खायिनो एव. ते चतूहि अङ्गेहि समन्नागता होन्ति. यथाह –

‘‘चतूहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि उपकारो मित्तो सुहदो वेदितब्बो – पमत्तं रक्खति, पमत्तस्स सापतेय्यं रक्खति, भीतस्स सरणं होति, उप्पन्नेसु किच्चकरणीयेसु तद्दिगुणं भोगं अनुप्पदेति’’ (दी. नि. ३.२६१).

तथा –

‘‘चतूहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि समानसुखदुक्खो मित्तो सुहदो वेदितब्बो – गुय्हमस्स आचिक्खति, गुय्हमस्स परिगूहति, आपदासु न विजहति, जीवितम्पिस्स अत्थाय परिच्चत्तं होति’’ (दी. नि. ३.२६२).

तथा –

‘‘चतूहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि अनुकम्पको मित्तो सुहदो वेदितब्बो – अभवेनस्स न नन्दति, भवेनस्स नन्दति, अवण्णं भणमानं निवारेति, वण्णं भणमानं पसंसति’’ (दी. नि. ३.२६४).

तथा –

‘‘चतूहि खो, गहपतिपुत्त, ठानेहि अत्थक्खायी मित्तो सुहदो वेदितब्बो – पापा निवारेति, कल्याणे निवेसेति, अस्सुतं सावेति, सग्गस्स मग्गं आचिक्खती’’ति (दी. नि. ३.२६३).

तेस्विध अगारिया अधिप्पेता. अत्थतो पन सब्बेपि युज्जन्ति. ते मित्ते सुहज्जे. अनुकम्पमानोति अनुदयमानो. तेसं सुखं उपसंहरितुकामो दुक्खं अपहरितुकामो च.

हापेति अत्थन्ति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थवसेन तिविधं, तथा अत्तत्थपरत्थउभयत्थवसेनापि तिविधं. अत्थं लद्धविनासनेन अलद्धानुप्पादनेनाति द्विधापि हापेति विनासेति. पटिबद्धचित्तोति ‘‘अहं इमं विना न जीवामि, एस मे गति, एस मे परायण’’न्ति एवं अत्तानं नीचे ठाने ठपेन्तोपि पटिबद्धचित्तो होति. ‘‘इमे मं विना न जीवन्ति, अहं तेसं गति, तेसं परायण’’न्ति एवं अत्तानं उच्चे ठाने ठपेन्तोपि पटिबद्धचित्तो होति. इध पन एवं पटिबद्धचित्तो अधिप्पेतो. एतं भयन्ति एतं अत्थहापनभयं, अत्तनो समापत्तिहानिं सन्धाय वुत्तं. सन्थवेति तिविधो सन्थवो – तण्हादिट्ठिमित्तसन्थववसेन. तत्थ अट्ठसतप्पभेदापि तण्हा तण्हासन्थवो, द्वासट्ठिभेदापि दिट्ठि दिट्ठिसन्थवो, पटिबद्धचित्तताय मित्तानुकम्पना मित्तसन्थवो. सो इधाधिप्पेतो. तेन हिस्स समापत्ति परिहीना. तेनाह – ‘‘एतं भयं सन्थवे पेक्खमानो अहमधिगतो’’ति. सेसं वुत्तसदिसमेवाति वेदितब्बन्ति.

मित्तसुहज्जगाथावण्णना समत्ता.

३८. वंसो विसालोति का उप्पत्ति? पुब्बे किर कस्सपस्स भगवतो सासने तयो पच्चेकबोधिसत्ता पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा देवलोके उप्पन्ना. ततो चवित्वा तेसं जेट्ठको बाराणसिराजकुले निब्बत्तो, इतरे पच्चन्तराजकुलेसु. ते उभोपि कम्मट्ठानं उग्गण्हित्वा, रज्जं पहाय पब्बजित्वा, अनुक्कमेन पच्चेकबुद्धा हुत्वा, नन्दमूलकपब्भारे वसन्ता एकदिवसं समापत्तितो वुट्ठाय ‘‘मयं किं कम्मं कत्वा इमं लोकुत्तरसुखं अनुप्पत्ता’’ति आवज्जेत्वा पच्चवेक्खमाना कस्सपबुद्धकाले अत्तनो चरियं अद्दसंसु. ततो ‘‘ततियो कुहि’’न्ति आवज्जेन्ता बाराणसियं रज्जं कारेन्तं दिस्वा तस्स गुणे सरित्वा ‘‘सो पकतियाव अप्पिच्छतादिगुणसमन्नागतो अहोसि, अम्हाकञ्ञेव ओवादको वत्ता वचनक्खमो पापगरही, हन्द, नं आरम्मणं दस्सेत्वा मोचेस्सामा’’ति ओकासं गवेसन्ता तं एकदिवसं सब्बालङ्कारविभूसितं उय्यानं गच्छन्तं दिस्वा आकासेनागन्त्वा उय्यानद्वारे वेळुगुम्बमूले अट्ठंसु. महाजनो अतित्तो राजदस्सनेन राजानं ओलोकेति. ततो राजा ‘‘अत्थि नु खो कोचि मम दस्सने अब्यावटो’’ति ओलोकेन्तो पच्चेकबुद्धे अद्दक्खि. सह दस्सनेनेव चस्स तेसु सिनेहो उप्पज्जि.

सो हत्थिक्खन्धा ओरुय्ह सन्तेन उपचारेन ते उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, किं नामा तुम्हे’’ति पुच्छि. ते आहंसु ‘‘मयं, महाराज, असज्जमाना नामा’’ति. ‘‘भन्ते, ‘असज्जमाना’ति एतस्स को अत्थो’’ति? ‘‘अलग्गनत्थो, महाराजा’’ति. ततो तं वेळुगुम्बं दस्सेन्ता आहंसु – ‘‘सेय्यथापि, महाराज, इमं वेळुगुम्बं सब्बसो मूलखन्धसाखानुसाखाहि संसिब्बित्वा ठितं असिहत्थो पुरिसो मूले छेत्वा आविञ्छन्तो न सक्कुणेय्य उद्धरितुं, एवमेव त्वं अन्तो च बहि च जटाय जटितो आसत्तविसत्तो तत्थ लग्गो. सेय्यथापि वा पनस्स वेमज्झगतोपि अयं वंसकळीरो असञ्जातसाखत्ता केनचि अलग्गो ठितो, सक्का च पन अग्गे वा मूले वा छेत्वा उद्धरितुं, एवमेव मयं कत्थचि असज्जमाना सब्बदिसा गच्छामा’’ति तावदेव चतुत्थज्झानं समापज्जित्वा पस्सतो एव रञ्ञो आकासेन नन्दमूलकपब्भारं अगमंसु. ततो राजा चिन्तेसि – ‘‘कदा नु खो अहम्पि एवं असज्जमानो भवेय्य’’न्ति तत्थेव निसीदित्वा विपस्सन्तो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि. पुरिमनयेनेव कम्मट्ठानं पुच्छितो इमं गाथं अभासि –

‘‘वंसो विसालोव यथा विसत्तो, पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा;

वंसक्कळीरोव असज्जमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

तत्थ वंसोति वेळु. विसालोति वित्थिण्णो. चकारो अवधारणत्थो, एवकारो वा अयं, सन्धिवसेनेत्थ एकारो नट्ठो. तस्स परपदेन सम्बन्धो, तं पच्छा योजेस्साम. यथाति पटिभागे. विसत्तोति लग्गो, जटितो संसिब्बितो. पुत्तेसु दारेसु चाति पुत्तधीतुभरियासु. या अपेक्खाति या तण्हा यो स्नेहो. वंसक्कळीरोव असज्जमानोति वंसकळीरो विय अलग्गमानो. किं वुत्तं होति? यथा वंसो विसालो विसत्तो एव होति, पुत्तेसु दारेसु च या अपेक्खा, सापि एवं तानि वत्थूनि संसिब्बित्वा ठितत्ता विसत्ता एव. स्वाहं ताय अपेक्खाय अपेक्खवा विसालो वंसो विय विसत्तोति एवं अपेक्खाय आदीनवं दिस्वा तं अपेक्खं मग्गञाणेन छिन्दन्तो अयं वंसकळीरोव रूपादीसु वा लोभादीसु वा कामभवादीसु वा दिट्ठादीसु वा तण्हामानदिट्ठिवसेन असज्जमानो पच्चेकबोधिं अधिगतोति. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बन्ति.

वंसकळीरगाथावण्णना समत्ता.

३९. मिगो अरञ्ञम्हीति का उप्पत्ति? एको किर भिक्खु कस्सपस्स भगवतो सासने योगावचरो कालं कत्वा, बाराणसियं सेट्ठिकुले उप्पन्नो अड्ढे महद्धने महाभोगे, सो सुभगो अहोसि. ततो परदारिको हुत्वा तत्थ कालकतो निरये निब्बत्तो तत्थ पच्चित्वा विपाकावसेसेन सेट्ठिभरियाय कुच्छिम्हि इत्थिपटिसन्धिं अग्गहेसि. निरयतो आगतानं गत्तानि उण्हानि होन्ति. तेन सेट्ठिभरिया डय्हमानेन उदरेन किच्छेन कसिरेन तं गब्भं धारेत्वा कालेन दारिकं विजायि. सा जातदिवसतो पभुति मातापितूनं सेसबन्धुपरिजनानञ्च देस्सा अहोसि. वयप्पत्ता च यम्हि कुले दिन्ना, तत्थापि सामिकसस्सुससुरानं देस्साव अहोसि अप्पिया अमनापा. अथ नक्खत्ते घोसिते सेट्ठिपुत्तो ताय सद्धिं कीळितुं अनिच्छन्तो वेसिं आनेत्वा कीळति. सा तं दासीनं सन्तिका सुत्वा सेट्ठिपुत्तं उपसङ्कमित्वा नानप्पकारेहि अनुनयित्वा आह – ‘‘अय्यपुत्त, इत्थी नाम सचेपि दसन्नं राजूनं कनिट्ठा होति, चक्कवत्तिनो वा धीता, तथापि सामिकस्स पेसनकरा होति. सामिके अनालपन्ते सूले आरोपिता विय दुक्खं पटिसंवेदेति. सचे अहं अनुग्गहारहा, अनुग्गहेतब्बा. नो चे, विस्सज्जेतब्बा, अत्तनो ञातिकुलं गमिस्सामी’’ति. सेट्ठिपुत्तो – ‘‘होतु, भद्दे, मा सोचि, कीळनसज्जा होहि, नक्खत्तं कीळिस्सामा’’ति आह. सेट्ठिधीता तावतकेनपि सल्लापमत्तेन उस्साहजाता ‘‘स्वे नक्खत्तं कीळिस्सामी’’ति बहुं खज्जभोज्जं पटियादेति. सेट्ठिपुत्तो दुतियदिवसे अनारोचेत्वाव कीळनट्ठानं गतो. सा ‘‘इदानि पेसेस्सति, इदानि पेसेस्सती’’ति मग्गं ओलोकेन्ती निसिन्ना उस्सूरं दिस्वा मनुस्से पेसेसि. ते पच्चागन्त्वा ‘‘सेट्ठिपुत्तो गतो’’ति आरोचेसुं. सा सब्बं तं पटियादितं आदाय यानं अभिरुहित्वा उय्यानं गन्तुं आरद्धा.

अथ नन्दमूलकपब्भारे पच्चेकसम्बुद्धो सत्तमे दिवसे निरोधा वुट्ठाय अनोतत्ते मुखं धोवित्वा नागलतादन्तपोणं खादित्वा ‘‘कत्थ अज्ज भिक्खं चरिस्सामी’’ति आवज्जेन्तो तं सेट्ठिधीतरं दिस्वा ‘‘इमिस्सा मयि सक्कारं करित्वा तं कम्मं परिक्खयं गमिस्सती’’ति ञत्वा पब्भारसमीपे सट्ठियोजनं मनोसिलातलं, तत्थ ठत्वा निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय अभिञ्ञापादकज्झानं समापज्जित्वा आकासेनागन्त्वा तस्सा पटिपथे ओरुय्ह बाराणसीभिमुखो अगमासि. तं दिस्वा दासियो सेट्ठिधीताय आरोचेसुं. सा याना ओरुय्ह सक्कच्चं वन्दित्वा, पत्तं गहेत्वा, सब्बरससम्पन्नेन खादनीयभोजनीयेन पूरेत्वा, पदुमपुप्फेन पटिच्छादेत्वा हेट्ठापि पदुमपुप्फं कत्वा, पुप्फकलापं हत्थेन गहेत्वा, पच्चेकबुद्धं उपसङ्कमित्वा, तस्स हत्थे पत्तं दत्वा, वन्दित्वा, पुप्फकलापहत्था पत्थेसि ‘‘भन्ते, यथा इदं पुप्फं, एवाहं यत्थ यत्थ उप्पज्जामि, तत्थ तत्थ महाजनस्स पिया भवेय्यं मनापा’’ति. एवं पत्थेत्वा दुतियं पत्थेसि ‘‘भन्ते, दुक्खो गब्भवासो, तं अनुपगम्म पदुमपुप्फे एवं पटिसन्धि भवेय्या’’ति. ततियम्पि पत्थेसि ‘‘भन्ते, जिगुच्छनीयो मातुगामो, चक्कवत्तिधीतापि परवसं गच्छति, तस्मा अहं इत्थिभावं अनुपगम्म पुरिसो भवेय्य’’न्ति. चतुत्थम्पि पत्थेसि ‘‘भन्ते, इमं संसारदुक्खं अतिक्कम्म परियोसाने तुम्हेहि पत्तं अमतं पापुणेय्य’’न्ति.

एवं चतुरो पणिधयो कत्वा, तं पदुमपुप्फकलापं पूजेत्वा, पच्चेकबुद्धस्स पञ्चपतिट्ठितेन वन्दित्वा ‘‘पुप्फसदिसो एव मे गन्धो चेव वण्णो च होतू’’ति इमं पञ्चमं पणिधिं अकासि. ततो पच्चेकबुद्धो पत्तं पुप्फकलापञ्च गहेत्वा आकासे ठत्वा –

‘‘इच्छितं पत्थितं तुय्हं, खिप्पमेव समिज्झतु;

सब्बे पूरेन्तु सङ्कप्पा, चन्दो पन्नरसो यथा’’ति. –

इमाय गाथाय सेट्ठिधीताय अनुमोदनं कत्वा ‘‘सेट्ठिधीता मं गच्छन्तं पस्सतू’’ति अधिट्ठहित्वा नन्दमूलकपब्भारं अगमासि. सेट्ठिधीताय तं दिस्वा महती पीति उप्पन्ना. भवन्तरे कतं अकुसलकम्मं अनोकासताय परिक्खीणं, चिञ्चम्बिलधोततम्बभाजनमिव सुद्धा जाता. तावदेव चस्सा पतिकुले ञातिकुले च सब्बो जनो तुट्ठो ‘‘किं करोमा’’ति पियवचनानि पण्णाकारानि च पेसेसि. सेट्ठिपुत्तो मनुस्से पेसेसि ‘‘सीघं सीघं आनेथ सेट्ठिधीतरं, अहं विस्सरित्वा उय्यानं आगतो’’ति. ततो पभुति च नं उरे विलित्तचन्दनं विय आमुत्तमुत्ताहारं विय पुप्फमालं विय च पियायन्तो परिहरि.

सा तत्थ यावतायुकं इस्सरियभोगसुखं अनुभवित्वा कालं कत्वा पुरिसभावेन देवलोके पदुमपुप्फे उप्पज्जि. सो देवपुत्तो गच्छन्तोपि पदुमपुप्फगब्भेयेव गच्छति, तिट्ठन्तोपि, निसीदन्तोपि, सयन्तोपि पदुमगब्भेयेव सयति. महापदुमदेवपुत्तोति चस्स नामं अकंसु. एवं सो तेन इद्धानुभावेन अनुलोमपटिलोमं छदेवलोके एव संसरति.

तेन च समयेन बाराणसिरञ्ञो वीसति इत्थिसहस्सानि होन्ति. राजा एकिस्सापि कुच्छियं पुत्तं न लभति. अमच्चा राजानं विञ्ञापेसुं ‘‘देव, कुलवंसानुपालको पुत्तो इच्छितब्बो, अत्रजे अविज्जमाने खेत्रजोपि कुलवंसधरो होती’’ति. राजा ‘‘ठपेत्वा महेसिं अवसेसा नाटकित्थियो सत्ताहं धम्मनाटकं करोथा’’ति यथाकामं बहि चरापेसि, तथापि पुत्तं नालत्थ. पुन अमच्चा आहंसु – ‘‘महाराज, महेसी नाम पुञ्ञेन च पञ्ञाय च सब्बित्थीनं अग्गा, अप्पेव नाम देवो महेसियापि कुच्छिस्मिं पुत्तं लभेय्या’’ति. राजा महेसिया एतमत्थं आरोचेसि. सा आह – ‘‘महाराज, या इत्थी सच्चवादिनी सीलवती, सा पुत्तं लभेय्य, हिरोत्तप्परहिताय कुतो पुत्तो’’ति पासादं अभिरुहित्वा पञ्च सीलानि समादियित्वा पुनप्पुनं अनुमज्जति. सीलवतिया राजधीताय पञ्च सीलानि अनुमज्जन्तिया पुत्तपत्थनाचित्ते उप्पन्नमत्ते सक्कस्स आसनं सन्तप्पि.

अथ सक्को आसनतापकारणं आवज्जेन्तो एतमत्थं विदित्वा ‘‘सीलवतिया राजधीताय पुत्तवरं देमी’’ति आकासेनागन्त्वा देविया सम्मुखे ठत्वा ‘‘किं पत्थेसि देवी’’ति पुच्छि. ‘‘पुत्तं, महाराजा’’ति. ‘‘दम्मि ते, देवि, पुत्तं, मा चिन्तयी’’ति वत्वा देवलोकं गन्त्वा ‘‘अत्थि नु खो एत्थ खीणायुको’’ति आवज्जेन्तो ‘‘अयं महापदुमो उपरिदेवलोके उप्पज्जितुं इतो चवती’’ति ञत्वा तस्स विमानं गन्त्वा ‘‘तात महापदुम, मनुस्सलोकं गच्छाही’’ति याचि. सो आह – ‘‘महाराज, मा एवं भणि, जेगुच्छो मनुस्सलोको’’ति. ‘‘तात, त्वं मनुस्सलोके पुञ्ञं कत्वा इधूपपन्नो, तत्थेव ठत्वा पारमियो पूरेतब्बा, गच्छ, ताता’’ति. ‘‘दुक्खो, महाराज, गब्भवासो, न सक्कोमि तत्थ वसितु’’न्ति. ‘‘किं ते, तात, गब्भवासेन, तथा हि त्वं कम्ममकासि, यथा पदुमगब्भेयेव निब्बत्तिस्ससि, गच्छ, ताता’’ति पुनप्पुनं वुच्चमानो अधिवासेसि.

ततो महापदुमो देवलोका चवित्वा बाराणसिरञ्ञो उय्याने सिलापट्टपोक्खरणियं पदुमगब्भे निब्बत्तो. तञ्च रत्तिं महेसी पच्चूससमये सुपिनन्तेन वीसतिइत्थिसहस्सपरिवुता उय्यानं गन्त्वा सिलापट्टपोक्खरणियं पदुमस्सरे पुत्तं लद्धा विय अहोसि. सा पभाताय रत्तिया सीलानि रक्खमाना तथेव तत्थ गन्त्वा एकं पदुमपुप्फं अद्दस. तं नेव तीरे होति न गम्भीरे. सह दस्सनेनेव चस्सा तत्थ पुत्तसिनेहो उप्पज्जि. सा सामंयेव पविसित्वा तं पुप्फं अग्गहेसि. पुप्फे गहितमत्तेयेव पत्तानि विकसिंसु. तत्थ तट्टके आसित्तसुवण्णपटिमं विय दारकं अद्दस. दिस्वाव ‘‘पुत्तो मे लद्धो’’ति सद्दं निच्छारेसि. महाजनो साधुकारसहस्सानि मुञ्चि, रञ्ञो च पेसेसि. राजा सुत्वा ‘‘कत्थ लद्धो’’ति पुच्छित्वा लद्धोकासञ्च सुत्वा ‘‘उय्यानञ्च पोक्खरणियं पदुमञ्च अम्हाकञ्ञेव खेत्तं, तस्मा अम्हाकं खेत्ते जातत्ता खेत्रजो नामायं पुत्तो’’ति वत्वा नगरं पवेसेत्वा वीसतिसहस्सइत्थियो धातिकिच्चं कारापेसि. या या कुमारस्स रुचिं ञत्वा पत्थितपत्थितं खादनीयं खादापेति, सा सा सहस्सं लभति. सकलबाराणसी चलिता, सब्बो जनो कुमारस्स पण्णाकारसहस्सानि पेसेसि. कुमारो तं तं अतिनेत्वा ‘‘इमं खाद, इमं भुञ्जा’’ति वुच्चमानो भोजनेन उब्बाळ्हो उक्कण्ठितो हुत्वा, गोपुरद्वारं गन्त्वा, लाखागुळकेन कीळति.

तदा अञ्ञतरो पच्चेकबुद्धो बाराणसिं निस्साय इसिपतने वसति. सो कालस्सेव वुट्ठाय सेनासनवत्तसरीरपरिकम्ममनसिकारादीनि सब्बकिच्चानि कत्वा, पटिसल्लाना वुट्ठितो ‘‘अज्ज कत्थ भिक्खं गहेस्सामी’’ति आवज्जेन्तो कुमारस्स सम्पत्तिं दिस्वा ‘‘एस पुब्बे किं कम्मं करी’’ति वीमंसन्तो ‘‘मादिसस्स पिण्डपातं दत्वा, चतस्सो पत्थना पत्थेसि तत्थ तिस्सो सिद्धा, एका ताव न सिज्झति, तस्स उपायेन आरम्मणं दस्सेमी’’ति भिक्खाचरियवसेन कुमारस्स सन्तिकं अगमासि. कुमारो तं दिस्वा ‘‘समण, मा इध आगच्छि, इमे हि तम्पि ‘इदं खाद, इदं भुञ्जा’ति वदेय्यु’’न्ति आह. सो एकवचनेनेव ततो निवत्तित्वा अत्तनो सेनासनं पाविसि. कुमारो परिजनं आह – ‘‘अयं समणो मया वुत्तमत्तोव निवत्तो, कुद्धो, नु, खो ममा’’ति. ततो तेहि ‘‘पब्बजिता नाम, देव, न कोधपरायणा होन्ति, परेन पसन्नमनेन यं दिन्नं होति, तेन यापेन्ती’’ति वुच्चमानोपि ‘‘कुद्धो एव ममायं समणो, खमापेस्सामि न’’न्ति मातापितूनं आरोचेत्वा हत्थिं अभिरुहित्वा, महता राजानुभावेन इसिपतनं गन्त्वा, मिगयूथं दिस्वा, पुच्छि ‘‘किं नाम एते’’ति? ‘‘एते, सामि, मिगा नामा’’ति. एतेसं ‘‘इमं खादथ, इमं भुञ्जथ, इमं सायथा’’ति वत्वा पटिजग्गन्ता अत्थीति. नत्थि सामि, यत्थ तिणोदकं सुलभं, तत्थ वसन्तीति.

कुमारो ‘‘यथा इमे अरक्खियमानाव यत्थ इच्छन्ति, तत्थ वसन्ति, कदा नु, खो, अहम्पि एवं वसेय्य’’न्ति एतमारम्मणं अग्गहेसि. पच्चेकबुद्धोपि तस्स आगमनं ञत्वा सेनासनमग्गञ्च चङ्कमञ्च सम्मज्जित्वा, मट्ठं कत्वा, एकद्विक्खत्तुं चङ्कमित्वा, पदनिक्खेपं दस्सेत्वा, दिवाविहारोकासञ्च पण्णसालञ्च सम्मज्जित्वा, मट्ठं कत्वा, पविसनपदनिक्खेपं दस्सेत्वा, निक्खमनपदनिक्खेपं अदस्सेत्वा, अञ्ञत्र अगमासि. कुमारो तत्थ गन्त्वा तं पदेसं सम्मज्जित्वा मट्ठं कतं दिस्वा ‘‘वसति मञ्ञे एत्थ सो पच्चेकबुद्धो’’ति परिजनेन भासितं सुत्वा आह – ‘‘पातोपि सो समणो कुद्धो, इदानि हत्थिअस्सादीहि अत्तनो ओकासं अक्कन्तं दिस्वा, सुट्ठुतरं कुज्झेय्य, इधेव तुम्हे तिट्ठथा’’ति हत्थिक्खन्धा ओरुय्ह एककोव सेनासनं पविट्ठो वत्तसीसेन सुसम्मट्ठोकासे पदनिक्खेपं दिस्वा, ‘‘अयं समणो एत्थ चङ्कमन्तो न वणिज्जादिकम्मं चिन्तेसि, अद्धा अत्तनो हितमेव चिन्तेसि मञ्ञे’’ति पसन्नमानसो चङ्कमं आरुहित्वा, दूरीकतपुथुवितक्को गन्त्वा, पासाणफलके निसीदित्वा, सञ्जातएकग्गो हुत्वा, पण्णसालं पविसित्वा, विपस्सन्तो पच्चेकबोधिञाणं अधिगन्त्वा, पुरिमनयेनेव पुरोहितेन कम्मट्ठाने पुच्छिते गगनतले निसिन्नो इमं गाथमाह –

‘‘मिगो अरञ्ञम्हि यथा अबद्धो, येनिच्छकं गच्छति गोचराय;

विञ्ञू नरो सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

तत्थ मिगोति द्वे मिगा एणीमिगो, पसदमिगो चाति. अपिच सब्बेसं आरञ्ञिकानं चतुप्पदानमेतं अधिवचनं. इध पन पसदमिगो अधिप्पेतो. अरञ्ञम्हीति गामञ्च गामूपचारञ्च ठपेत्वा अवसेसं अरञ्ञं, इधं पन उय्यानमधिप्पेतं, तस्मा उय्यानम्हीति वुत्तं होति. यथाति पटिभागे. अबद्धोति रज्जुबन्धनादीहि अबद्धो, एतेन विस्सत्थचरियं दीपेति. येनिच्छकं गच्छति गोचरायति येन येन दिसाभागेन गन्तुमिच्छति, तेन तेन दिसाभागेन गोचराय गच्छति. वुत्तम्पि चेतं भगवता –

‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, आरञ्ञको मिगो अरञ्ञे पवने चरमानो विस्सत्थो गच्छति, विस्सत्थो तिट्ठति, विस्सत्थो निसीदति, विस्सत्थो सेय्यं कप्पेति. तं किस्स हेतु? अनापाथगतो, भिक्खवे, लुद्दस्स; एवमेव खो, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, भिक्खु अन्धमकासि मारं अपदं, वधित्वा मारचक्खुं अदस्सनं गतो पापिमतो’’ति (म. नि. १.२८७; चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १२५) वित्थारो.

विञ्ञू नरोति पण्डितपुरिसो. सेरितन्ति सच्छन्दवुत्तितं अपरायत्ततं. पेक्खमानोति पञ्ञाचक्खुना ओलोकयमानो. अथ वा धम्मसेरितं पुग्गलसेरितञ्च. लोकुत्तरधम्मा हि किलेसवसं अगमनतो सेरिनो तेहि समन्नागता पुग्गला च, तेसं भावनिद्देसो सेरिता. तं पेक्खमानोति. किं वुत्तं होति? ‘‘यथा मिगो अरञ्ञम्हि अबद्धो येनिच्छकं गच्छति गोचराय, कदा नु खो अहम्पि एवं गच्छेय्य’’न्ति इति मे तुम्हेहि इतो चितो च परिवारेत्वा ठितेहि बद्धस्स येनिच्छकं गन्तुं अलभन्तस्स तस्मिं येनिच्छकगमनाभावेन येनिच्छकगमने चानिसंसं दिस्वा अनुक्कमेन समथविपस्सना पारिपूरिं अगमंसु. ततो पच्चेकबोधिं अधिगतोम्हि. तस्मा अञ्ञोपि विञ्ञू पण्डितो नरो सेरितं पेक्खमानो एको चरे खग्गविसाणकप्पोति. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बन्ति.

मिगअरञ्ञगाथावण्णना समत्ता.

४०. आमन्तना होतीति का उप्पत्ति? अतीते किर एकवज्जिकब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि मुदुकजातिको. यदा अमच्चा तेन सह युत्तं वा अयुत्तं वा मन्तेतुकामा होन्ति, तदा नं पाटियेक्कं पाटियेक्कं एकमन्तं नेन्ति. तं एकदिवसं दिवासेय्यं उपगतं अञ्ञतरो अमच्चो ‘‘देव, मम सोतब्बं अत्थी’’ति एकमन्तं गमनं याचि. सो उट्ठाय अगमासि. पुन एको महाउपट्ठाने निसिन्नं वरं याचि, एको हत्थिक्खन्धे, एको अस्सपिट्ठियं, एको सुवण्णरथे, एको सिविकाय निसीदित्वा उय्यानं गच्छन्तं याचि. राजा ततो ओरोहित्वा एकमन्तं अगमासि. अपरो जनपदचारिकं गच्छन्तं याचि, तस्सापि वचनं सुत्वा हत्थितो ओरुय्ह एकमन्तं अगमासि. एवं सो तेहि निब्बिन्नो हुत्वा पब्बजि. अमच्चा इस्सरियेन वड्ढन्ति. तेसु एको गन्त्वा राजानं आह – ‘‘अमुकं, महाराज, जनपदं मय्हं देही’’ति. राजा ‘‘तं इत्थन्नामो भुञ्जती’’ति भणति. सो रञ्ञो वचनं अनादियित्वा ‘‘गच्छामहं तं जनपदं गहेत्वा भुञ्जामी’’ति तत्थ गन्त्वा, कलहं कत्वा, पुन उभोपि रञ्ञो सन्तिकं आगन्त्वा, अञ्ञमञ्ञस्स दोसं आरोचेन्ति. राजा ‘‘न सक्का इमे तोसेतु’’न्ति तेसं लोभे आदीनवं दिस्वा विपस्सन्तो पच्चेकसम्बोधिं सच्छाकासि. सो पुरिमनयेनेव इमं उदानगाथं अभासि –

‘‘आमन्तना होति सहायमज्झे, वासे ठाने गमने चारिकाय;

अनभिज्झितं सेरितं पेक्खमानो, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

तस्सत्थो – सहायमज्झे ठितस्स दिवासेय्यसङ्खाते वासे च, महाउपट्ठानसङ्खाते ठाने च, उय्यानगमनसङ्खाते गमने च, जनपदचारिकसङ्खाताय चारिकाय च ‘‘इदं मे सुण, इदं मे देही’’तिआदिना नयेन तथा तथा आमन्तना होति, तस्मा अहं तत्थ निब्बिज्जित्वा यायं अरियजनसेविता अनेकानिसंसा एकन्तसुखा, एवं सन्तेपि लोभाभिभूतेहि सब्बकापुरिसेहि अनभिज्झिता अनभिपत्थिता पब्बज्जा, तं अनभिज्झितं परेसं अवसवत्तनेन धम्मपुग्गलवसेन च सेरितं पेक्खमानो विपस्सनं आरभित्वा अनुक्कमेन पच्चेकसम्बोधिं अधिगतोम्हीति. सेसं वुत्तनयमेवाति.

आमन्तनागाथावण्णना समत्ता.

४१. खिड्डा रतीति का उप्पत्ति? बाराणसियं एकपुत्तकब्रह्मदत्तो नाम राजा अहोसि. सो चस्स एकपुत्तको पियो अहोसि मनापो पाणसमो. सो सब्बिरियापथेसु पुत्तं गहेत्वाव वत्तति. सो एकदिवसं उय्यानं गच्छन्तो तं ठपेत्वा गतो. कुमारोपि तं दिवसंयेव उप्पन्नेन ब्याधिना मतो. अमच्चा ‘‘पुत्तसिनेहेन रञ्ञो हदयम्पि फलेय्या’’ति अनारोचेत्वाव नं झापेसुं. राजा उय्याने सुरामदेन मत्तो पुत्तं नेव सरि, तथा दुतियदिवसेपि न्हानभोजनवेलासु. अथ भुत्तावी निसिन्नो सरित्वा ‘‘पुत्तं मे आनेथा’’ति आह. तस्स अनुरूपेन विधानेन तं पवत्तिं आरोचेसुं. ततो सोकाभिभूतो निसिन्नो एवं योनिसो मनसाकासि ‘‘इमस्मिं सति इदं होति, इमस्सुप्पादा इदं उप्पज्जती’’ति. सो एवं अनुक्कमेन अनुलोमपटिलोमं पटिच्चसमुप्पादं सम्मसन्तो पच्चेकबोधिं सच्छाकासि. सेसं संसग्गगाथाय वुत्तसदिसमेव ठपेत्वा गाथायत्थवण्णनं.

अत्थवण्णनायं पन खिड्डाति कीळना. सा दुविधा होति – कायिका, वाचसिका च. तत्थ कायिका नाम हत्थीहिपि कीळन्ति, अस्सेहिपि, रथेहिपि, धनूहिपि, थरूहिपीति एवमादि. वाचसिका नाम गीतं, सिलोकभणनं, मुखभेरीति एवमादि. रतीति पञ्चकामगुणरति. विपुलन्ति याव अट्ठिमिञ्जं आहच्च ठानेन सकलत्तभावब्यापकं. सेसं पाकटमेव. अनुसन्धियोजनापि चेत्थ संसग्गगाथाय वुत्तनयेनेव वेदितब्बा, ततो परञ्च सब्बन्ति.

खिड्डारतिगाथावण्णना समत्ता.

४२. चातुद्दिसोति का उप्पत्ति? पुब्बे किर कस्सपस्स भगवतो सासने पञ्च पच्चेकबोधिसत्ता पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा देवलोके उप्पन्ना. ततो चवित्वा तेसं जेट्ठको बाराणसियं राजा अहोसि, सेसा पाकतिकराजानो. ते चत्तारोपि कम्मट्ठानं उग्गण्हित्वा, रज्जं पहाय पब्बजित्वा, अनुक्कमेन पच्चेकबुद्धा हुत्वा नन्दमूलकपब्भारे वसन्ता एकदिवसं समापत्तितो वुट्ठाय वंसकळीरगाथायं वुत्तनयेनेव अत्तनो कम्मञ्च सहायञ्च आवज्जेत्वा ञत्वा बाराणसिरञ्ञो उपायेन आरम्मणं दस्सेतुं ओकासं गवेसन्ति. सो च राजा तिक्खत्तुं रत्तिया उब्बिज्जति, भीतो विस्सरं करोति, महातले धावति. पुरोहितेन कालस्सेव वुट्ठाय सुखसेय्यं पुच्छितोपि ‘‘कुतो मे, आचरिय, सुख’’न्ति सब्बं तं पवत्तिं आरोचेसि. पुरोहितोपि ‘‘अयं रोगो न सक्का येन केनचि उद्धंविरेचनादिना भेसज्जकम्मेन विनेतुं, मय्हं पन खादनूपायो उप्पन्नो’’ति चिन्तेत्वा ‘‘रज्जहानिजीवितन्तरायादीनं पुब्बनिमित्तं एतं महाराजा’’ति राजानं सुट्ठुतरं उब्बेजेत्वा तस्स वूपसमनत्थं ‘‘एत्तके च एत्तके च हत्थिअस्सरथादयो हिरञ्ञसुवण्णञ्च दक्खिणं दत्वा यञ्ञो यजितब्बो’’ति तं यञ्ञयजने समादपेसि.

ततो पच्चेकबुद्धा अनेकानि पाणसहस्सानि यञ्ञत्थाय सम्पिण्डियमानानि दिस्वा ‘‘एतस्मिं कम्मे कते दुब्बोधनेय्यो भविस्सति, हन्द नं पटिकच्चेव गन्त्वा पेक्खामा’’ति वंसकळीरगाथायं वुत्तनयेनेव आगन्त्वा पिण्डाय चरमाना राजङ्गणे पटिपाटिया अगमंसु. राजा सीहपञ्जरे ठितो राजङ्गणं ओलोकयमानो ते अद्दक्खि, सह दस्सनेनेव चस्स सिनेहो उप्पज्जि. ततो ते पक्कोसापेत्वा आकासतले पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा सक्कच्चं भोजेत्वा कतभत्तकिच्चे ‘‘के तुम्हे’’ति पुच्छि. ‘‘मयं, महाराज, चातुद्दिसा नामा’’ति. ‘‘भन्ते, चातुद्दिसाति इमस्स को अत्थो’’ति? ‘‘चतूसु दिसासु कत्थचि कुतोचि भयं वा चित्तुत्रासो वा अम्हाकं नत्थि, महाराजा’’ति. ‘‘भन्ते, तुम्हाकं तं भयं किं कारणा न होती’’ति? ‘‘मयञ्हि, महाराज, मेत्तं भावेम, करुणं भावेम, मुदितं भावेम, उपेक्खं भावेम, तेन नो तं भयं न होती’’ति वत्वा उट्ठायासना अत्तनो वसतिं अगमंसु.

ततो राजा चिन्तेसि ‘‘इमे समणा मेत्तादिभावनाय भयं न होतीति भणन्ति, ब्राह्मणा पन अनेकसहस्सपाणवधं वण्णयन्ति, केसं नु खो वचनं सच्च’’न्ति. अथस्स एतदहोसि – ‘‘समणा सुद्धेन असुद्धं धोवन्ति, ब्राह्मणा पन असुद्धेन असुद्धं. न च सक्का असुद्धेन असुद्धं धोवितुं, पब्बजितानं एव वचनं सच्च’’न्ति. सो ‘‘सब्बे सत्ता सुखिता होन्तू’’तिआदिना नयेन मेत्तादयो चत्तारोपि ब्रह्मविहारे भावेत्वा हितफरणचित्तेन अमच्चे आणापेसि ‘‘सब्बे पाणे मुञ्चथ, सीतानि पानीयानि पिवन्तु, हरितानि तिणानि खादन्तु, सीतो च नेसं वातो उपवायतू’’ति. ते तथा अकंसु.

ततो राजा ‘‘कल्याणमित्तानं वचनेनेव पापकम्मतो मुत्तोम्ही’’ति तत्थेव निसिन्नो विपस्सित्वा पच्चेकसम्बोधिं सच्छाकासि. अमच्चेहि च भोजनवेलायं ‘‘भुञ्ज, महाराज, कालो’’ति वुत्ते ‘‘नाहं राजा’’ति पुरिमनयेनेव सब्बं वत्वा इमं उदानब्याकरणगाथं अभासि –

‘‘चातुद्दिसो अप्पटिघो च होति, सन्तुस्समानो इतरीतरेन;

परिस्सयानं सहिता अछम्भी, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

तत्थ चातुद्दिसोति चतूसु दिसासु यथासुखविहारी, ‘‘एकं दिसं फरित्वा विहरती’’तिआदिना (दी. नि. ३.३०८; अ. नि. ४.१२५; चूळनि. खग्गविसाणसुत्तनिद्देस १२८) वा नयेन ब्रह्मविहारभावनाफरिता चतस्सो दिसा अस्स सन्तीतिपि चातुद्दिसो. तासु दिसासु कत्थचि सत्ते वा सङ्खारे वा भयेन न पटिहञ्ञतीति अप्पटिघो. सन्तुस्समानोति द्वादसविधस्स सन्तोसस्सवसेन सन्तुस्सको, इतरीतरेनाति उच्चावचेन पच्चयेन. परिस्सयानं सहिता अछम्भीति एत्थ परिस्सयन्ति कायचित्तानि, परिहापेन्ति वा तेसं सम्पत्तिं, तानि वा पटिच्च सयन्तीति परिस्सया, बाहिरानं सीहब्यग्घादीनं अब्भन्तरानञ्च कामच्छन्दादीनं कायचित्तुपद्दवानं एतं अधिवचनं. ते परिस्सये अधिवासनखन्तिया च वीरियादीहि धम्मेहि च सहतीति परिस्सयानं सहिता. थद्धभावकरभयाभावेन अछम्भी. किं वुत्तं होति? यथा ते चत्तारो समणा, एवं इतरीतरेन पच्चयेन सन्तुस्समानो एत्थ पटिपत्तिपदट्ठाने सन्तोसे ठितो चतूसु दिसासु मेत्तादिभावनाय चातुद्दिसो, सत्तसङ्खारेसु पटिहननभयाभावेन अप्पटिघो च होति. सो चातुद्दिसत्ता वुत्तप्पकारानं परिस्सयानं सहिता, अप्पटिघत्ता अछम्भी च होतीति एवं पटिपत्तिगुणं दिस्वा योनिसो पटिपज्जित्वा पच्चेकबोधिं अधिगतोम्हीति. अथ वा ते समणा विय सन्तुस्समानो इतरीतरेन वुत्तनयेनेव चातुद्दिसो होतीति ञत्वा एवं चातुद्दिसभावं पत्थयन्तो योनिसो पटिपज्जित्वा अधिगतोम्हि. तस्मा अञ्ञोपि ईदिसं ठानं पत्थयमानो चातुद्दिसताय परिस्सयानं सहिता अप्पटिघताय च अछम्भी हुत्वा एको चरे खग्गविसाणकप्पोति. सेसं वुत्तनयमेवाति.

चातुद्दिसगाथावण्णना समत्ता.

४३. दुस्सङ्गहाति का उप्पत्ति? बाराणसिरञ्ञो किर अग्गमहेसी कालमकासि. ततो वीतिवत्तेसु सोकदिवसेसु एकं दिवसं अमच्चा ‘‘राजूनं नाम तेसु तेसु किच्चेसु अग्गमहेसी अवस्सं इच्छितब्बा, साधु, देवो, अञ्ञं देविं आनेतू’’ति याचिंसु. राजा‘‘तेन हि, भणे, जानाथा’’ति आह. ते परियेसन्ता सामन्तरज्जे राजा मतो. तस्स देवी रज्जं अनुसासति. सा च गब्भिनी होति. अमच्चा ‘‘अयं रञ्ञो अनुरूपा’’ति ञत्वा तं याचिंसु. सा ‘‘गब्भिनी नाम मनुस्सानं अमनापा होति, सचे आगमेथ, याव विजायामि, एवं होतु, नो चे, अञ्ञं परियेसथा’’ति आह. ते रञ्ञोपि एतमत्थं आरोचेसुं. राजा ‘‘गब्भिनीपि होतु आनेथा’’ति. ते आनेसुं. राजा तं अभिसिञ्चित्वा सब्बं महेसीभोगं अदासि. तस्सा परिजनञ्च नानाविधेहि पण्णाकारेहि सङ्गण्हाति. सा कालेन पुत्तं विजायि. तम्पि राजा अत्तनो जातपुत्तमिव सब्बिरियापथेसु अङ्के च उरे च कत्वा विहरति. ततो देविया परिजनो चिन्तेसि ‘‘राजा अतिविय सङ्गण्हाति कुमारं, अतिविस्सासनियानि राजहदयानि, हन्द नं परिभेदेमा’’ति.

ततो कुमारं – ‘‘त्वं, तात, अम्हाकं रञ्ञो पुत्तो, न इमस्स रञ्ञो, मा एत्थ विस्सासं आपज्जी’’ति आहंसु. अथ कुमारो ‘‘एहि पुत्ता’’ति रञ्ञा वुच्चमानोपि हत्थे गहेत्वा आकड्ढियमानोपि पुब्बे विय राजानं न अल्लीयति. राजा ‘‘किं एत’’न्ति वीमंसन्तो तं पवत्तिं ञत्वा ‘‘अरे, एते मया एवं सङ्गहितापि पटिकूलवुत्तिनो एवा’’ति निब्बिज्जित्वा रज्जं पहाय पब्बजितो. ‘‘राजा पब्बजितो’’ति अमच्चपरिजनापि बहू पब्बजिता, ‘‘सपरिजनो राजा पब्बजितो’’ति मनुस्सा पणीते पच्चये उपनेन्ति. राजा पणीते पच्चये यथावुड्ढं दापेति. तत्थ ये सुन्दरं लभन्ति, ते तुस्सन्ति. इतरे उज्झायन्ति ‘‘मयं परिवेणसम्मज्जनादीनि सब्बकिच्चानि करोन्ता लूखभत्तं जिण्णवत्थञ्च लभामा’’ति. सो तम्पि ञत्वा ‘‘अरे, यथावुड्ढं दिय्यमानेपि नाम उज्झायन्ति, अहो, अयं परिसा दुस्सङ्गहा’’ति पत्तचीवरं आदाय एको अरञ्ञं पविसित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि. तत्थ आगतेहि च कम्मट्ठानं पुच्छितो इमं गाथं अभासि –

‘‘दुस्सङ्गहा पब्बजितापि एके, अथो गहट्ठा घरमावसन्ता;

अप्पोस्सुक्को परपुत्तेसु हुत्वा, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

सा अत्थतो पाकटा एव. अयं पन योजना – दुस्सङ्गहा पब्बजितापि एके, ये असन्तोसाभिभूता, तथाविधा एव च अथो गहट्ठा घरमावसन्ता. एतमहं दुस्सङ्गहभावं जिगुच्छन्तो विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं अधिगतोम्हीति. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बन्ति.

दुस्सङ्गहगाथावण्णना समत्ता.

४४. ओरोपयित्वाति का उप्पत्ति? बाराणसियं किर चातुमासिकब्रह्मदत्तो नाम राजा गिम्हानं पठमे मासे उय्यानं गतो. तत्थ रमणीये भूमिभागे नीलघनपत्तसञ्छन्नं कोविळाररुक्खं दिस्वा ‘‘कोविळारमूले मम सयनं पञ्ञापेथा’’ति वत्वा उय्याने कीळित्वा सायन्हसमयं तत्थ सेय्यं कप्पेसि. पुन गिम्हानं मज्झिमे मासे उय्यानं गतो. तदा कोविळारो पुप्फितो होति, तदापि तथेव अकासि. पुन गिम्हानं पच्छिमे मासे गतो. तदा कोविळारो सञ्छिन्नपत्तो सुक्खरुक्खो विय होति. तदापि सो अदिस्वाव तं रुक्खं पुब्बपरिचयेन तत्थेव सेय्यं आणापेसि. अमच्चा जानन्तापि ‘‘रञ्ञा आणत्त’’न्ति भयेन तत्थ सयनं पञ्ञापेसुं. सो उय्याने कीळित्वा सायन्हसमयं तत्थ सेय्यं कप्पेन्तो तं रुक्खं दिस्वा ‘‘अरे, अयं पुब्बे सञ्छन्नपत्तो मणिमयो विय अभिरूपदस्सनो अहोसि. ततो मणिवण्णसाखन्तरे ठपितपवाळङ्कुरसदिसेहि पुप्फेहि सस्सिरिकचारुदस्सनो अहोसि. मुत्तादलसदिसवालिकाकिण्णो चस्स हेट्ठा भूमिभागो बन्धना पमुत्तपुप्फसञ्छन्नो रत्तकम्बलसन्थतो विय अहोसि. सो नामज्ज सुक्खरुक्खो विय साखामत्तावसेसो ठितो. ‘अहो, जराय उपहतो कोविळारो’’’ति चिन्तेत्वा ‘‘अनुपादिन्नम्पि ताव जरा हञ्ञति, किमङ्ग पन उपादिन्न’’न्ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभि. तदनुसारेनेव सब्बसङ्खारे दुक्खतो अनत्ततो च विपस्सन्तो ‘‘अहो वताहम्पि सञ्छिन्नपत्तो कोविळारो विय अपेतगिहिब्यञ्जनो भवेय्य’’न्ति पत्थयमानो अनुपुब्बेन तस्मिं सयनतले दक्खिणेन पस्सेन निपन्नोयेव पच्चेकबोधिं सच्छाकासि. ततो गमनकाले अमच्चेहि ‘‘कालो गन्तुं, महाराजा’’ति वुत्ते ‘‘नाहं राजा’’तिआदीनि वत्वा पुरिमनयेनेव इमं गाथं अभासि –

‘‘ओरोपयित्वा गिहिब्यञ्जनानि, सञ्छिन्नपत्तो यथा कोविळारो;

छेत्वान वीरो गिहिबन्धनानि, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

तत्थ ओरोपयित्वाति अपनेत्वा. गिहिब्यञ्जनानीति केसमस्सुओदातवत्थालङ्कारमालागन्धविलेपनइत्थिपुत्तदासिदासादीनि. एतानि हि गिहिभावं ब्यञ्जयन्ति, तस्मा ‘‘गिहिब्यञ्जनानी’’ति वुच्चन्ति. सञ्छिन्नपत्तोति पतितपत्तो. छेत्वानाति मग्गञाणेन छिन्दित्वा. वीरोति मग्गवीरियसमन्नागतो. गिहिबन्धनानीति कामबन्धनानि. कामा हि गिहीनं बन्धनानि. अयं ताव पदत्थो.

अयं पन अधिप्पायो – ‘‘अहो वताहम्पि ओरोपयित्वा गिहिब्यञ्जनानि सञ्छिन्नपत्तो यथा कोविळारो भवेय्य’’न्ति एवञ्हि चिन्तयमानो विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं अधिगतोम्हीति. सेसं पुरिमनयेनेव वेदितब्बन्ति.

कोविळारगाथावण्णना समत्ता. पठमो वग्गो निट्ठितो.

४५-४६. सचे लभेथाति का उप्पत्ति? पुब्बे किर कस्सपस्स भगवतो सासने द्वे पच्चेकबोधिसत्ता पब्बजित्वा वीसति वस्ससहस्सानि गतपच्चागतवत्तं पूरेत्वा देवलोके उप्पन्ना. ततो चवित्वा तेसं जेट्ठको बाराणसिरञ्ञो पुत्तो अहोसि, कनिट्ठो पुरोहितस्स पुत्तो अहोसि. ते एकदिवसंयेव पटिसन्धिं गहेत्वा एकदिवसमेव मातुकुच्छितो निक्खमित्वा सहपंसुकीळितसहायका अहेसुं. पुरोहितपुत्तो पञ्ञवा अहोसि. सो राजपुत्तं आह – ‘‘सम्म, त्वं पितुनो अच्चयेन रज्जं लभिस्ससि, अहं पुरोहितट्ठानं, सुसिक्खितेन च सुखं रज्जं अनुसासितुं सक्का, एहि सिप्पं उग्गहेस्सामा’’ति. ततो उभोपि पुब्बोपचितकम्मा हुत्वा गामनिगमादीसु भिक्खं चरमाना पच्चन्तजनपदगामं गता. तञ्च गामं पच्चेकबुद्धा भिक्खाचारवेलाय पविसन्ति. अथ मनुस्सा पच्चेकबुद्धे दिस्वा उस्साहजाता आसनानि पञ्ञापेन्ति, पणीतं खादनीयं भोजनीयं उपनामेन्ति, मानेन्ति, पूजेन्ति. तेसं एतदहोसि – ‘‘अम्हेहि सदिसा उच्चाकुलिका नाम नत्थि, अथ च पनिमे मनुस्सा यदि इच्छन्ति, अम्हाकं भिक्खं देन्ति, यदि च निच्छन्ति, न देन्ति, इमेसं पन पब्बजितानं एवरूपं सक्कारं करोन्ति, अद्धा एते किञ्चि सिप्पं जानन्ति, हन्द नेसं सन्तिके सिप्पं उग्गण्हामा’’ति.

ते मनुस्सेसु पटिक्कन्तेसु ओकासं लभित्वा ‘‘यं, भन्ते, तुम्हे सिप्पं जानाथ, तं अम्हेपि सिक्खापेथा’’ति याचिंसु. पच्चेकबुद्धा ‘‘न सक्का अपब्बजितेन सिक्खितु’’न्ति आहंसु. ते पब्बज्जं याचित्वा पब्बजिंसु. ततो नेसं पच्चेकबुद्धा ‘‘एवं वो निवासेतब्बं, एवं पारुपितब्ब’’न्तिआदिना नयेन आभिसमाचारिकं आचिक्खित्वा ‘‘इमस्स सिप्पस्स एकीभावाभिरति निप्फत्ति, तस्मा एकेनेव निसीदितब्बं, एकेन चङ्कमितब्बं, ठातब्बं, सयितब्ब’’न्ति पाटियेक्कं पण्णसालमदंसु. ततो ते अत्तनो अत्तनो पण्णसालं पविसित्वा निसीदिंसु. पुरोहितपुत्तो निसिन्नकालतो पभुति चित्तसमाधानं लद्धा झानं लभि. राजपुत्तो मुहुत्तेनेव उक्कण्ठितो तस्स सन्तिकं आगतो. सो तं दिस्वा ‘‘किं, सम्मा’’ति पुच्छि. ‘‘उक्कण्ठितोम्ही’’ति आह. ‘‘तेन हि इध निसीदा’’ति. सो तत्थ मुहुत्तं निसीदित्वा आह – ‘‘इमस्स किर, सम्म, सिप्पस्स एकीभावाभिरति निप्फत्ती’’ति पुरोहितपुत्तो ‘‘एवं, सम्म, तेन हि त्वं अत्तनो निसिन्नोकासं एव गच्छ, उग्गहेस्सामि इमस्स सिप्पस्स निप्फत्ति’’न्ति आह. सो गन्त्वा पुनपि मुहुत्तेनेव उक्कण्ठितो पुरिमनयेनेव तिक्खत्तुं आगतो.

ततो नं पुरोहितपुत्तो तथेव उय्योजेत्वा तस्मिं गते चिन्तेसि ‘‘अयं अत्तनो च कम्मं हापेति, मम च इधाभिक्खणं आगच्छन्तो’’ति. सो पण्णसालतो निक्खम्म अरञ्ञं पविट्ठो. इतरो अत्तनो पण्णसालायेव निसिन्नो पुनपि मुहुत्तेनेव उक्कण्ठितो हुत्वा तस्स पण्णसालं आगन्त्वा इतो चितो च मग्गन्तोपि तं अदिस्वा चिन्तेसि – ‘‘यो गहट्ठकाले पण्णाकारम्पि आदाय आगतो मं दट्ठुं न लभति, सो नाम मयि आगते दस्सनम्पि अदातुकामो पक्कामि, अहो, रे चित्त, न लज्जसि, यं मं चतुक्खत्तुं इधानेसि, सोदानि ते वसे न वत्तिस्सामि, अञ्ञदत्थु तंयेव मम वसे वत्तापेस्सामी’’ति अत्तनो सेनासनं पविसित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा आकासेन नन्दमूलकपब्भारं अगमासि. इतरोपि अरञ्ञं पविसित्वा विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छिकत्वा तत्थेव अगमासि. ते उभोपि मनोसिलातले निसीदित्वा पाटियेक्कं पाटियेक्कं इमा उदानगाथायो अभासिंसु –

‘‘सचे लभेथ निपकं सहायं, सद्धिं चरं साधुविहारि धीरं;

अभिभुय्य सब्बानि परिस्सयानि, चरेय्य तेनत्तमनो सतीमा.

‘‘नो चे लभेथ निपकं सहायं, सद्धिं चरं साधुविहारि धीरं;

राजाव रट्ठं विजितं पहाय, एको चरे मातङ्गरञ्ञेव नागो’’ति.

तत्थ निपकन्ति पकतिनिपुणं पण्डितं कसिणपरिकम्मादीसु कुसलं. साधुविहारिन्ति अप्पनाविहारेन वा उपचारेन वा समन्नागतं. धीरन्ति धितिसम्पन्नं. तत्थ निपकत्तेन धितिसम्पदा वुत्ता. इध पन धितिसम्पन्नमेवाति अत्थो. धिति नाम असिथिलपरक्कमता, ‘‘कामं तचो च न्हारु चा’’ति (म. नि. २.१८४; अ. नि. २.५; महानि. १९६) एवं पवत्तवीरियस्सेतं अधिवचनं. अपिच धिकतपापोतिपि धीरो. राजाव रट्ठं विजितं पहायाति यथा पटिराजा ‘‘विजितं रट्ठं अनत्थावह’’न्ति ञत्वा रज्जं पहाय एको चरति, एवं बालसहायं पहाय एको चरे. अथ वा राजाव रट्ठन्ति यथा सुतसोमो राजा विजितं रट्ठं पहाय एको चरि, यथा च महाजनको, एवं एको चरेति अयम्पि तस्सत्थो. सेसं वुत्तानुसारेन सक्का जानितुन्ति न वित्थारितन्ति.

सहायगाथावण्णना समत्ता.

४७. अद्धा पसंसामाति इमिस्सा गाथाय याव आकासतले पञ्ञत्तासने पच्चेकबुद्धानं निसज्जा, ताव चातुद्दिसगाथाय उप्पत्तिसदिसा एव उप्पत्ति. अयं पन विसेसो – यथा सो राजा रत्तिया तिक्खत्तुं उब्बिज्जि, न तथा अयं, नेवस्स यञ्ञो पच्चुपट्ठितो अहोसि. सो आकासतले पञ्ञत्तेसु आसनेसु पच्चेकबुद्धे निसीदापेत्वा ‘‘के तुम्हे’’ति पुच्छि. ‘‘मयं, महाराज, अनवज्जभोजिनो नामा’’ति. ‘‘भन्ते, ‘अनवज्जभोजिनो’ति इमस्स को अत्थो’’ति? ‘‘सुन्दरं वा असुन्दरं वा लद्धा निब्बिकारा भुञ्जाम, महाराजा’’ति. तं सुत्वा रञ्ञो एतदहोसि ‘‘यंनूनाहं इमे उपपरिक्खेय्यं एदिसा वा नो वा’’ति. तं दिवसं कणाजकेन बिलङ्गदुतियेन परिविसि. पच्चेकबुद्धा अमतं भुञ्जन्ता विय निब्बिकारा भुञ्जिंसु. राजा ‘‘होन्ति नाम एकदिवसं पटिञ्ञातत्ता निब्बिकारा, स्वे जानिस्सामी’’ति स्वातनायपि निमन्तेसि. ततो दुतियदिवसेपि तथेवाकासि. तेपि तथेव परिभुञ्जिंसु. अथ राजा ‘‘इदानि सुन्दरं दत्वा वीमंसिस्सामी’’ति पुनपि निमन्तेत्वा, द्वे दिवसे महासक्कारं कत्वा, पणीतेन अतिविचित्रेन खादनीयेन भोजनीयेन परिविसि. तेपि तथेव निब्बिकारा भुञ्जित्वा रञ्ञो मङ्गलं वत्वा पक्कमिंसु. राजा अचिरपक्कन्तेसु तेसु ‘‘अनवज्जभोजिनोव एते समणा, अहो वताहम्पि अनवज्जभोजी भवेय्य’’न्ति चिन्तेत्वा महारज्जं पहाय पब्बज्जं समादाय विपस्सनं आरभित्वा, पच्चेकबुद्धो हुत्वा, मञ्जूसकरुक्खमूले पच्चेकबुद्धानं मज्झे अत्तनो आरम्मणं विभावेन्तो इमं गाथं अभासि –

‘‘अद्धा पसंसाम सहायसम्पदं, सेट्ठा समा सेवितब्बा सहाया;

एते अलद्धा अनवज्जभोजी, एको चरे खग्गविसाणकप्पो’’ति.

सा पदत्थतो उत्ताना एव. केवलं पन सहायसम्पदन्ति एत्थ असेखेहि सीलादिक्खन्धेहि सम्पन्ना सहाया एव सहायसम्पदाति वेदितब्बा. अयं पनेत्थ योजना – यायं वुत्ता सहायसम्पदा, तं सहायसम्पदं अद्धा पसंसाम, एकंसेनेव थोमेमाति वुत्तं होति. कथं? सेट्ठा समा सेवितब्बा सहायाति. कस्मा? अत्तनो हि सीलादीहि सेट्ठे सेवमानस्स सीलादयो धम्मा अनुप्पन्ना उप्पज्जन्ति, उप्पन्ना वुद्धिं विरूळ्हिं वेपुल्लं पापुणन्ति. समे सेवमानस्स अञ्ञमञ्ञं समधारणेन कुक्कुच्चस्स विनोदनेन च लद्धा न परिहायन्ति. एते पन सहायके सेट्ठे च समे च अलद्धा कुहनादिमिच्छाजीवं वज्जेत्वा धम्मेन समेन उप्पन्नं भोजनं भुञ्जन्तो तत्थ च पटिघानुनयं अनुप्पादेन्तो अनवज्जभोजी हुत्वा अत्थकामो कुलपुत्तो एको चरे खग्गविसाणकप्पो. अहम्पि हि एवं चरन्तो इमं सम्पत्तिं अधिगतोम्हीति.

अनवज्जभोजिगाथावण्णना समत्ता.

४८. दिस्वा सुवण्णस्साति का उप्पत्ति? अञ्ञतरो बाराणसिराजा गिम्हसमये दिवासेय्यं उपगतो. सन्तिके चस्स वण्णदासी गोसीतचन्दनं पिसति. तस्सा एकबाहायं एकं सुवण्णवलयं, एकबाहायं द्वे, तानि सङ्घट्टन्ति इतरं न सङ्घट्टति. राजा तं दिस्वा ‘‘एवमेव गणवासे सङ्घट्टना, एकवासे असङ्घट्टना’’ति पुनप्पुनं तं दासिं ओलोकयमानो चिन्तेसि. तेन च समयेन सब्बालङ्कारभूसिता देवी तं बीजयन्ती ठिता होति. सा ‘‘वण्णदासिया पटिबद्धचित्तो मञ्ञे राजा’’ति चिन्तेत्वा तं दासिं उट्ठापेत्वा सयमेव पिसितुमारद्धा. तस्सा उभोसु बाहासु अनेके सुवण्णवलया, ते सङ्घट्टन्ता महासद्दं जनयिंसु. राजा सुट्ठुतरं निब्बिन्नो दक्खिणेन पस्सेन निपन्नोयेव विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं सच्छाकासि. तं अनुत्तरेन सुखेन सुखितं निपन्नं चन्दनहत्था देवी उपसङ्कमित्वा ‘‘आलिम्पामि, महाराजा’’ति आह. राजा – ‘‘अपेहि, मा आलिम्पाही’’ति आह. सा ‘‘किस्स, महाराजा’’ति आह. सो ‘‘नाहं राजा’’ति. एवमेतेसं तं कथासल्लापं सुत्वा अमच्चा उपसङ्कमिंसु. तेहिपि महाराजवादेन आलपितो ‘‘नाहं, भणे, राजा’’ति आह. सेसं पठमगाथाय वुत्तसदिसमेव.

अयं पन गाथावण्णना – दिस्वाति ओलोकेत्वा. सुवण्णस्साति कञ्चनस्स ‘‘वलयानी’’ति पाठसेसो. सावसेसपाठो हि अयं अत्थो. पभस्सरानीति पभासनसीलानि, जुतिमन्तानीति वुत्तं होति. सेसं उत्तानत्थमेव. अयं पन योजना – दिस्वा भुजस्मिं सुवण्णस्स वलयानि ‘‘गणवासे सति सङ्घट्टना, एकवासे असङ्घट्टना’’ति एवं चिन्तेन्तो विपस्सनं आरभित्वा पच्चेकबोधिं अधिगतोम्हीति. सेसं वुत्तनयमेवाति.