१. उरगसुत्तवण्णना
एवं समधिगतसङ्खो च यस्मा एस वग्गतो उरगवग्गो, चूळवग्गो, महावग्गो, अट्ठकवग्गो, पारायनवग्गोति पञ्च वग्गा होन्ति; तेसु उरगवग्गो आदि. सुत्ततो उरगवग्गे द्वादस सुत्तानि, चूळवग्गे चुद्दस, महावग्गे द्वादस, अट्ठकवग्गे सोळस, पारायनवग्गे सोळसाति सत्तति सुत्तानि. तेसं उरगसुत्तं आदि. परियत्तिपमाणतो अट्ठ भाणवारा. एवं वग्गसुत्तपरियत्तिपमाणवतो पनस्स –
‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं, विसटं सप्पविसंव ओसधेहि;
सो भिक्खु जहाति ओरपारं, उरगो जिण्णमिव तचं पुराण’’न्ति. –
अयं गाथा आदि. तस्मा अस्सा इतो पभुति अत्थवण्णनं कातुं इदं वुच्चति –
‘‘येन यत्थ यदा यस्मा, वुत्ता गाथा अयं इमं;
विधिं पकासयित्वास्सा, करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति.
केन पनायं गाथा वुत्ता, कत्थ, कदा, कस्मा च वुत्ताति? वुच्चते – यो सो भगवा चतुवीसतिबुद्धसन्तिके लद्धब्याकरणो याव वेस्सन्तरजातकं, ताव पारमियो पूरेत्वा तुसितभवने उप्पज्जि, ततोपि चवित्वा सक्यराजकुले उपपत्तिं गहेत्वा, अनुपुब्बेन कतमहाभिनिक्खमनो बोधिरुक्खमूले सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झित्वा, धम्मचक्कं पवत्तेत्वा देव-मनुस्सानं हिताय धम्मं देसेसि, तेन भगवता सयम्भुना अनाचरियकेन सम्मासम्बुद्धेन वुत्ता. सा च पन आळवियं. यदा च भूतगामसिक्खापदं पञ्ञत्तं, तदा तत्थ उपगतानं धम्मदेसनत्थं वुत्ताति. अयमेत्थ सङ्खेपविस्सज्जना. वित्थारतो पन दूरेनिदानअविदूरेनिदानसन्तिकेनिदानवसेन वेदितब्बा. तत्थ दूरेनिदानं नाम दीपङ्करतो याव पच्चुप्पन्नवत्थुकथा, अविदूरेनिदानं नाम तुसितभवनतो याव पच्चुप्पन्नवत्थुकथा, सन्तिकेनिदानं नाम बोधिमण्डतो याव पच्चुप्पन्नवत्थुकथाति.
तत्थ यस्मा अविदूरेनिदानं सन्तिकेनिदानञ्च दूरेनिदानेयेव समोधानं गच्छन्ति, तस्मा दूरेनिदानवसेनेवेत्थ वित्थारतो विस्सज्जना वेदितब्बा. सा पनेसा जातकट्ठकथायं वुत्ताति इध न वित्थारिता. ततो तत्थ वित्थारितनयेनेव वेदितब्बा. अयं पन विसेसो – तत्थ पठमगाथाय सावत्थियं वत्थु उप्पन्नं, इध आळवियं. यथाह –
‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा आळवियं विहरति अग्गाळवे चेतिये. तेन खो पन समयेन आळवका भिक्खू नवकम्मं करोन्ता रुक्खं छिन्दन्तिपि छेदापेन्तिपि. अञ्ञतरोपि आळवको भिक्खु रुक्खं छिन्दति. तस्मिं रुक्खे अधिवत्था देवता तं भिक्खुं एतदवोच – ‘मा, भन्ते, अत्तनो भवनं कत्तुकामो मय्हं भवनं छिन्दी’ति. सो भिक्खु अनादियन्तो छिन्दियेव. तस्सा च देवताय दारकस्स बाहुं आकोटेसि. अथ खो तस्सा देवताय एतदहोसि – ‘यंनूनाहं इमं भिक्खुं इधेव जीविता वोरोपेय्य’न्ति. अथ खो तस्सा देवताय एतदहोसि – ‘न खो मेतं पतिरूपं, याहं इमं भिक्खुं इधेव जीविता वोरोपेय्यं, यंनूनाहं भगवतो एतमत्थं आरोचेय्य’न्ति. अथ खो सा देवता येन भगवा तेनुपसङ्कमि; उपसङ्कमित्वा भगवतो एतमत्थं आरोचेसि. ‘साधु, साधु देवते, साधु खो त्वं, देवते, तं भिक्खुं जीविता न वोरोपेसि. सचज्ज त्वं, देवते, तं भिक्खुं जीविता वोरोपेय्यासि, बहुञ्च त्वं, देवते, अपुञ्ञं पसवेय्यासि. गच्छ त्वं, देवते, अमुकस्मिं ओकासे रुक्खो विवित्तो, तस्मिं उपगच्छा’’’ति (पाचि. ८९).
एवञ्च पन वत्वा पुन भगवा तस्सा देवताय उप्पन्नकोधविनयनत्थं –
‘‘यो वे उप्पतितं कोधं, रथं भन्तंव वारये’’ति. (ध. प. २२२) –
इमं गाथं अभासि. ततो ‘‘कथञ्हि नाम समणा सक्यपुत्तिया रुक्खं छिन्दिस्सन्तिपि, छेदापेस्सन्तिपि, एकिन्द्रियं समणा सक्यपुत्तिया जीवं विहेठेन्ती’’ति एवं मनुस्सानं उज्झायितं सुत्वा भिक्खूहि आरोचितो भगवा – ‘‘भूतगामपातब्यताय पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ९०) इमं सिक्खापदं पञ्ञापेत्वा तत्थ उपगतानं धम्मदेसनत्थं –
‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं,
विसटं सप्पविसंव ओसधेही’’ति. –
इमं गाथं अभासि. एवमिदं एकंयेव वत्थु तीसु ठानेसु सङ्गहं गतं – विनये, धम्मपदे, सुत्तनिपातेति. एत्तावता च या सा मातिका ठपिता –
‘‘येन यत्थ यदा यस्मा, वुत्ता गाथा अयं इमं;
विधि पकासयित्वास्सा, करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति. –
सा सङ्खेपतो वित्थारतो च पकासिता होति ठपेत्वा अत्थवण्णनं.
१. अयं पनेत्थ अत्थवण्णना. योति यो यादिसो खत्तियकुला वा पब्बजितो, ब्राह्मणकुला वा पब्बजितो, नवो वा मज्झिमो वा थेरो वा. उप्पतितन्ति उद्धमुद्धं पतितं गतं, पवत्तन्ति अत्थो, उप्पन्नन्ति वुत्तं होति. उप्पन्नञ्च नामेतं वत्तमानभुत्वापगतोकासकतभूमिलद्धवसेन अनेकप्पभेदं. तत्थ सब्बम्पि सङ्खतं उप्पादादिसमङ्गि वत्तमानुप्पन्नं नाम, यं सन्धाय ‘‘उप्पन्ना धम्मा, अनुप्पन्ना धम्मा, उप्पादिनो धम्मा’’ति (ध. स. तिकमातिका १७) वुत्तं. आरम्मणरसमनुभवित्वा निरुद्धं अनुभुत्वापगतसङ्खातं कुसलाकुसलं, उप्पादादित्तयमनुप्पत्वा निरुद्धं भुत्वापगतसङ्खातं सेससङ्खतञ्च भुत्वापगतुप्पन्नं नाम. तदेतं ‘‘एवरूपं पापकं दिट्ठिगतं उप्पन्नं होती’’ति (म. नि. १.२३४; पाचि. ४१७) च, ‘‘यथा च उप्पन्नस्स सतिसम्बोज्झङ्गस्स भावनापारिपूरी होती’’ति च एवमादीसु सुत्तन्तेसु दट्ठब्बं. ‘‘यानिस्स तानि पुब्बे कतानि कम्मानी’’ति एवमादिना (म. नि. ३.२४८; नेत्ति. १२०) नयेन वुत्तं कम्मं अतीतम्पि समानं अञ्ञस्स विपाकं पटिबाहित्वा अत्तनो विपाकस्सोकासं कत्वा ठितत्ता, तथा कतोकासञ्च विपाकं अनुप्पन्नम्पि एवं कते ओकासे अवस्समुप्पत्तितो ओकासकतुप्पन्नं नाम. तासु तासु भूमीसु असमूहतमकुसलं भूमिलद्धुप्पन्नं नाम.
एत्थ च भूमिया भूमिलद्धस्स च नानत्तं वेदितब्बं. सेय्यथिदं – भूमि नाम विपस्सनाय आरम्मणभूता तेभूमका पञ्चक्खन्धा. भूमिलद्धं नाम तेसु उप्पत्तारहं किलेसजातं. तेन हि सा भूमिलद्धा नाम होतीति. तस्मा ‘‘भूमिलद्ध’’न्ति वुच्चति. तञ्च पन न आरम्मणवसेन. आरम्मणवसेन हि सब्बेपि अतीतादिभेदे परिञ्ञातेपि च खीणासवानं खन्धे आरब्भ किलेसा उप्पज्जन्ति महाकच्चायनउप्पलवण्णादीनं खन्धे आरब्भ सोरेय्यसेट्ठिपुत्तनन्दमाणवकादीनं विय. यदि चेतं भूमिलद्धं नाम सिया, तस्स अप्पहेय्यतो न कोचि भवमूलं जहेय्य. वत्थुवसेन पन भूमिलद्धं नाम वेदितब्बं. यत्थ यत्थ हि विपस्सनाय अपरिञ्ञाता खन्धा उप्पज्जन्ति, तत्थ तत्थ उप्पादतो पभुति तेसु वट्टमूलं किलेसजातं अनुसेति. तं अप्पहीनट्ठेन भूमिलद्धुप्पन्नं नामाति वेदितब्बं. तत्थ च यस्स खन्धेसु अप्पहीनानुसयिता किलेसा, तस्स ते एव खन्धा तेसं किलेसानं वत्थु, न इतरे खन्धा. अतीतक्खन्धेसु चस्स अप्पहीनानुसयितानं किलेसानं अतीतक्खन्धा एव वत्थु, न इतरे. एसेव नयो अनागतादीसु. तथा कामावचरक्खन्धेसु अप्पहीनानुसयितानं किलेसानं कामावचरक्खन्धा एव वत्थु, न इतरे. एस नयो रूपारूपावचरेसु.
सोतापन्नादीनं पन यस्स यस्स अरियपुग्गलस्स खन्धेसु तं तं वट्टमूलं किलेसजातं तेन तेन मग्गेन पहीनं, तस्स तस्स ते ते खन्धा पहीनानं तेसं तेसं वट्टमूलकिलेसानं अवत्थुतो भूमीति सङ्खं न लभन्ति. पुथुज्जनस्स पन सब्बसो वट्टमूलानं किलेसानं अप्पहीनत्ता यं किञ्चि करियमानं कम्मं कुसलं वा अकुसलं वा होति, इच्चस्स किलेसप्पच्चया वट्टं वड्ढति. तस्सेतं वट्टमूलं रूपक्खन्धे एव, न वेदनाक्खन्धादीसु…पे… विञ्ञाणक्खन्धे एव वा, न रूपक्खन्धादीसूति न वत्तब्बं. कस्मा? अविसेसेन पञ्चसु खन्धेसु अनुसयितत्ता. कथं? पथवीरसादिमिव रुक्खे. यथा हि महारुक्खे पथवीतलं अधिट्ठाय पथवीरसञ्च आपोरसञ्च निस्साय तप्पच्चया मूलखन्धसाखपसाखपत्तपल्लवपलासपुप्फफलेहि वड्ढित्वा नभं पूरेत्वा यावकप्पावसानं बीजपरम्पराय रुक्खपवेणीसन्ताने ठिते ‘‘तं पथवीरसादि मूले एव, न खन्धादीसु, फले एव वा, न मूलादीसू’’ति न वत्तब्बं. कस्मा? अविसेसेन सब्बेस्वेव मूलादीसु अनुगतत्ता, एवं. यथा पन तस्सेव रुक्खस्स पुप्फफलादीसु निब्बिन्नो कोचि पुरिसो चतूसु दिसासु मण्डूककण्टकं नाम रुक्खे विसं पयोजेय्य, अथ सो रुक्खो तेन विससम्फस्सेन फुट्ठो पथवीरसआपोरसपरियादिन्नेन अप्पसवनधम्मतं आगम्म पुन सन्तानं निब्बत्तेतुं समत्थो न भवेय्य, एवमेवं खन्धप्पवत्तियं निब्बिन्नो कुलपुत्तो तस्स पुरिसस्स चतूसु दिसासु रुक्खे विसप्पयोजनं विय अत्तनो सन्ताने चतुमग्गभावनं आरभति. अथस्स सो खन्धसन्तानो तेन चतुमग्गविससम्फस्सेन सब्बसो वट्टमूलकिलेसानं परियादिन्नत्ता किरियभावमत्तमुपगतकायकम्मादि सब्बकम्मप्पभेदो आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तधम्मतमागम्म भवन्तरसन्तानं निब्बत्तेतुं समत्थो न होति. केवलं पन चरिमविञ्ञाणनिरोधेन निरिन्धनो विय जातवेदो अनुपादानो परिनिब्बाति. एवं भूमिया भूमिलद्धस्स च नानत्तं वेदितब्बं.
अपिच अपरम्पि समुदाचारारम्मणाधिग्गहिताविक्खम्भितासमूहतवसेन चतुब्बिधमुप्पन्नं. तत्थ वत्तमानुप्पन्नमेव समुदाचारुप्पन्नं. चक्खादीनं पन आपाथगते आरम्मणे पुब्बभागे अनुप्पज्जमानम्पि किलेसजातं आरम्मणस्स अधिग्गहितत्ता एव अपरभागे अवस्समुप्पत्तितो आरम्मणाधिग्गहितुप्पन्नन्ति वुच्चति. कल्याणिगामे पिण्डाय चरतो महातिस्सत्थेरस्स विसभागरूपदस्सनेन उप्पन्नकिलेसजातञ्चेत्थ निदस्सनं. तस्स ‘‘उप्पन्नं कामवितक्क’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२६; अ. नि. ६.५८) पयोगो दट्ठब्बो. समथविपस्सनानं अञ्ञतरवसेन अविक्खम्भितकिलेसजातं चित्तसन्ततिमनारूळ्हं उप्पत्तिनिवारकस्स हेतुनो अभावा अविक्खम्भितुप्पन्नं नाम. तं ‘‘अयम्पि खो, भिक्खवे, आनापानस्सतिसमाधि भावितो बहुलीकतो सन्तो चेव पणीतो च असेचनको च सुखो च विहारो उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे ठानसो अन्तरधापेती’’तिआदीसु (पारा. १६५) दट्ठब्बं. समथविपस्सनावसेन विक्खम्भितम्पि किलेसजातं अरियमग्गेन असमूहतत्ता उप्पत्तिधम्मतं अनतीतन्ति कत्वा असमूहतुप्पन्नन्ति वुच्चति. आकासेन गच्छन्तस्स अट्ठसमापत्तिलाभिनो थेरस्स कुसुमितरुक्खे उपवने पुप्फानि ओचिनन्तस्स मधुरस्सरेन गायतो मातुगामस्स गीतस्सरं सुतवतो उप्पन्नकिलेसजातञ्चेत्थ निदस्सनं. तस्स ‘‘अरियं अट्ठङ्गिकं मग्गं बहुलीकरोन्तो उप्पन्नुप्पन्ने पापके अकुसले धम्मे अन्तरायेव अन्तरधापेती’’तिआदीसु (सं. नि. ५.१५७) पयोगो दट्ठब्बो. तिविधम्पि चेतं आरम्मणाधिग्गहिताविक्खम्भितासमूहतुप्पन्नं भूमिलद्धेनेव सङ्गहं गच्छतीति वेदितब्बं.
एवमेतस्मिं यथावुत्तप्पभेदे उप्पन्ने भूमिलद्धारम्मणाधिग्गहिताविक्खम्भितासमूहतुप्पन्नवसेनायं कोधो उप्पन्नोति वेदितब्बो. कस्मा? एवंविधस्स विनेतब्बतो. एवंविधमेव हि उप्पन्नं येन केनचि विनयेन विनेतुं सक्का होति. यं पनेतं वत्तमानभुत्वापगतोकासकतसमुदाचारसङ्खातं उप्पन्नं, एत्थ अफलो च असक्यो च वायामो. अफलो हि भुत्वापगते वायामो वायामन्तरेनापि तस्स निरुद्धत्ता. तथा ओकासकते. असक्यो च वत्तमानसमुदाचारुप्पन्ने किलेसवोदानानं एकज्झमनुप्पत्तितोति.
विनेतीति एत्थ पन –
‘‘दुविधो विनयो नाम, एकमेकेत्थ पञ्चधा;
तेसु अट्ठविधेनेस, विनेतीति पवुच्चति’’.
अयञ्हि संवरविनयो, पहानविनयोति दुविधो विनयो. एत्थ च दुविधे विनये एकमेको विनयो पञ्चधा भिज्जति. संवरविनयोपि हि सीलसंवरो, सतिसंवरो, ञाणसंवरो, खन्तिसंवरो, वीरियसंवरोति पञ्चविधो. पहानविनयोपि तदङ्गप्पहानं, विक्खम्भनप्पहानं, समुच्छेदप्पहानं, पटिप्पस्सद्धिप्पहानं, निस्सरणप्पहानन्ति पञ्चविधो.
तत्थ ‘‘इमिना पातिमोक्खसंवरेन उपेतो होति समुपेतो’’तिआदीसु (विभ. ५११) सीलसंवरो, ‘‘रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जती’’तिआदीसु (दी. नि. १.२१३; म. नि. १.२९५; सं. नि. ४.२३९; अ. नि. ३.१६) सतिसंवरो.
‘‘यानि सोतानि लोकस्मिं, (अजिताति भगवा)
सति तेसं निवारणं;
सोतानं संवरं ब्रूमि,
पञ्ञायेते पिधीयरे’’ति. (सु. नि. १०४१) –
आदीसु ञाणसंवरो, ‘‘खमो होति सीतस्स उण्हस्सा’’तिआदीसु (म. नि. १.२४; अ. नि. ४.११४) खन्तिसंवरो, ‘‘उप्पन्नं कामवितक्कं नाधिवासेति, पजहति, विनोदेती’’तिआदीसु (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.११४) वीरियसंवरो वेदितब्बो. सब्बोपि चायं संवरो यथासकं संवरितब्बानं विनेतब्बानञ्च कायवचीदुच्चरितादीनं संवरणतो संवरो, विनयनतो विनयोति वुच्चति. एवं ताव संवरविनयो पञ्चधा भिज्जतीति वेदितब्बो.
तथा यं नामरूपपरिच्छेदादीसु विपस्सनङ्गेसु याव अत्तनो अपरिहानवसेन पवत्ति, ताव तेन तेन ञाणेन तस्स तस्स अनत्थसन्तानस्स पहानं. सेय्यथिदं – नामरूपववत्थानेन सक्कायदिट्ठिया, पच्चयपरिग्गहेन अहेतुविसमहेतुदिट्ठीनं, तस्सेव अपरभागेन कङ्खावितरणेन कथंकथीभावस्स, कलापसम्मसनेन ‘‘अहं ममा’’ति गाहस्स, मग्गामग्गववत्थानेन अमग्गे मग्गसञ्ञाय, उदयदस्सनेन उच्छेददिट्ठिया, वयदस्सनेन सस्सतदिट्ठिया, भयदस्सनेन सभयेसु अभयसञ्ञाय, आदीनवदस्सनेन अस्सादसञ्ञाय, निब्बिदानुपस्सनेन अभिरतिसञ्ञाय, मुच्चितुकम्यताञाणेन अमुच्चितुकम्यताय, उपेक्खाञाणेन अनुपेक्खाय, अनुलोमेन धम्मट्ठितियं निब्बाने च पटिलोमभावस्स, गोत्रभुना सङ्खारनिमित्तग्गाहस्स पहानं, एतं तदङ्गप्पहानं नाम. यं पन उपचारप्पनाभेदस्स समाधिनो याव अत्तनो अपरिहानिपवत्ति, ताव तेनाभिहतानं नीवरणानं यथासकं वितक्कादिपच्चनीकधम्मानञ्च अनुप्पत्तिसङ्खातं पहानं, एतं विक्खम्भनप्पहानं नाम. यं पन चतुन्नं अरियमग्गानं भावितत्ता तंतंमग्गवतो अत्तनो सन्ताने यथासकं ‘‘दिट्ठिगतानं पहानाया’’तिआदिना (ध. स. २७७) नयेन वुत्तस्स समुदयपक्खिकस्स किलेसगहनस्स पुन अच्चन्तअप्पवत्तिभावेन समुच्छेदसङ्खातं पहानं, इदं समुच्छेदप्पहानं नाम. यं पन फलक्खणे पटिप्पस्सद्धत्तं किलेसानं पहानं, इदं पटिप्पस्सद्धिप्पहानं नाम. यं पन सब्बसङ्खतनिस्सरणत्ता पहीनसब्बसङ्खतं निब्बानं, एतं निस्सरणप्पहानं नाम. सब्बम्पि चेतं पहानं यस्मा चागट्ठेन पहानं, विनयनट्ठेन विनयो, तस्मा ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्चति, तंतंपहानवतो वा तस्स तस्स विनयस्स सम्भवतोपेतं ‘‘पहानविनयो’’ति वुच्चति. एवं पहानविनयोपि पञ्चधा भिज्जतीति वेदितब्बो. एवमेकेकस्स पञ्चधा भिन्नत्ता दसेते विनया होन्ति.
तेसु पटिप्पस्सद्धिविनयं निस्सरणविनयञ्च ठपेत्वा अवसेसेन अट्ठविधेन विनयेनेस तेन तेन परियायेन विनेतीति पवुच्चति. कथं? सीलसंवरेन कायवचीदुच्चरितानि विनेन्तोपि हि तंसम्पयुत्तं कोधं विनेति, सतिपञ्ञासंवरेहि अभिज्झादोमनस्सादीनि विनेन्तोपि दोमनस्ससम्पयुत्तं कोधं विनेति, खन्तिसंवरेन सीतादीनि खमन्तोपि तंतंआघातवत्थुसम्भवं कोधं विनेति, वीरियसंवरेन ब्यापादवितक्कं विनेन्तोपि तंसम्पयुत्तं कोधं विनेति. येहि धम्मेहि तदङ्गविक्खम्भनसमुच्छेदप्पहानानि होन्ति, तेसं धम्मानं अत्तनि निब्बत्तनेन ते ते धम्मे पजहन्तोपि तदङ्गप्पहातब्बं विक्खम्भेतब्बं समुच्छिन्दितब्बञ्च कोधं विनेति. कामञ्चेत्थ पहानविनयेन विनयो न सम्भवति. येहि पन धम्मेहि पहानं होति, तेहि विनेन्तोपि परियायतो ‘‘पहानविनयेन विनेती’’ति वुच्चति. पटिप्पस्सद्धिप्पहानकाले पन विनेतब्बाभावतो निस्सरणप्पहानस्स च अनुप्पादेतब्बतो न तेहि किञ्चि विनेतीति वुच्चति. एवं तेसु पटिप्पस्सद्धिविनयं निस्सरणविनयञ्च ठपेत्वा अवसेसेन अट्ठविधेन विनयेनेस तेन तेन परियायेन विनेतीति पवुच्चतीति. ये वा –
‘‘पञ्चिमे, भिक्खवे, आघातपटिविनया, यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बो. कतमे पञ्च? यस्मिं, भिक्खवे, पुग्गले आघातो जायेथ, मेत्ता तस्मिं पुग्गले भावेतब्बा…पे… करुणा… उपेक्खा… असति-अमनसिकारो तस्मिं पुग्गले आपज्जितब्बो, एवं तस्मिं पुग्गले आघातो पटिविनेतब्बो. कम्मस्सकता एव वा तस्मिं पुग्गले अधिट्ठातब्बा कम्मस्सको अयमायस्मा…पे… दायादो भविस्सती’’ति (अ. नि. ५.१६१) –
एवं पञ्च आघातपटिविनया वुत्ता. ये च –
‘‘पञ्चिमे, आवुसो, आघातपटिविनया, यत्थ भिक्खुनो उप्पन्नो आघातो सब्बसो पटिविनेतब्बो. कतमे पञ्च? इधावुसो, एकच्चो पुग्गलो अपरिसुद्धकायसमाचारो होति, परिसुद्धवचीसमाचारो, एवरूपेपि, आवुसो, पुग्गले आघातो पटिविनेतब्बो’’ति (अ. नि. ५.१६२) –
एवमादिनापि नयेन पञ्च आघातपटिविनया वुत्ता. तेसु येन केनचि आघातपटिविनयेन विनेन्तोपेस विनेतीति पवुच्चति. अपिच यस्मा –
‘‘उभतोदण्डकेन चेपि, भिक्खवे, ककचेन चोरा ओचरका अङ्गमङ्गानि ओक्कन्तेय्युं, तत्रापि यो मनो पदोसेय्य, न मे सो तेन सासनकरो’’ति (म. नि. १.२३२) –-
एवं सत्थु ओवादं,
‘‘तस्सेव तेन पापियो, यो कुद्धं पटिकुज्झति;
कुद्धं अप्पटिकुज्झन्तो, सङ्गामं जेति दुज्जयं.
‘‘उभिन्नमत्थं चरति, अत्तनो च परस्स च;
परं सङ्कुपितं ञत्वा, यो सतो उपसम्मति’’. (सं. नि. १.१८८);
‘‘सत्तिमे, भिक्खवे, धम्मा सपत्तकन्ता सपत्तकरणा कोधनं आगच्छन्ति इत्थिं वा पुरिसं वा. कतमे सत्त? इध, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति – ‘अहो, वतायं दुब्बण्णो अस्सा’ति. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स वण्णवताय नन्दति. कोधनायं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो किञ्चापि सो होति सुन्हातो सुविलित्तो कप्पितकेसमस्सु ओदातवत्थवसनो, अथ खो सो दुब्बण्णोव होति कोधाभिभूतो. अयं, भिक्खवे, पठमो धम्मो सपत्तकन्तो सपत्तकरणो कोधनं आगच्छति इत्थिं वा पुरिसं वा (अ. नि. ७.६४).
‘‘पुन चपरं, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स एवं इच्छति – ‘अहो, वतायं दुक्खं सयेय्या’ति…पे… ‘न पचुरत्थो अस्सा’ति…पे… ‘न भोगवा अस्सा’ति…पे… ‘न यसवा अस्सा’ति…पे… ‘न मित्तवा अस्सा’ति…पे… ‘कायस्स भेदा परं मरणा अपायं दुग्गतिं विनिपातं निरयं उपपज्जेय्या’ति. तं किस्स हेतु? न, भिक्खवे, सपत्तो सपत्तस्स सुगतिगमनेन नन्दति. कोधनायं, भिक्खवे, पुरिसपुग्गलो कोधाभिभूतो कोधपरेतो कायेन दुच्चरितं चरति, वाचाय… मनसा दुच्चरितं चरति. सो कायेन दुच्चरितं चरित्वा…पे… वाचाय…पे… मनसा दुच्चरितं चरित्वा कायस्स भेदा परं मरणा…पे… निरयं उपपज्जति कोधाभिभूतो’’ति (अ. नि. ७.६४).
‘‘कुद्धो अत्थं न जानाति, कुद्धो धम्मं न पस्सति…पे…. (अ. नि. ७.६४; महानि. ५);
‘‘येन कोधेन कुद्धासे, सत्ता गच्छन्ति दुग्गतिं;
तं कोधं सम्मदञ्ञाय, पजहन्ति विपस्सिनो. (इतिवु. ४);
‘‘कोधं जहे विप्पजहेय्य मानं, संयोजनं सब्बमतिक्कमेय्य. (ध. प. २२१);
‘‘अनत्थजननो कोधो, कोधो चित्तप्पकोपनो. (अ. नि. ७.६४; इतिवु. ८८);
‘‘एकापराधं खम भूरिपञ्ञ, न पण्डिता कोधबला भवन्ती’’ति. (जा. १.१५.१९) –
एवमादिना नयेन कोधे आदीनवञ्च पच्चवेक्खतोपि कोधो विनयं उपेति. तस्मा एवं पच्चवेक्खित्वा कोधं विनेन्तोपि एस विनेतीति वुच्चति.
कोधन्ति ‘‘अनत्थं मे अचरीति आघातो जायती’’तिआदिना (दी. नि. ३.३४०; अ. नि. ९.२९) नयेन सुत्ते वुत्तानं नवन्नं, ‘‘अत्थं मे न चरी’’ति आदीनञ्च तप्पटिपक्खतो सिद्धानं नवन्नमेवाति अट्ठारसन्नं, खाणुकण्टकादिना अट्ठानेन सद्धिं एकूनवीसतिया आघातवत्थूनं अञ्ञतराघातवत्थुसम्भवं आघातं. विसटन्ति वित्थतं. सप्पविसन्ति सप्पस्स विसं. इवाति ओपम्मवचनं, इ-कार लोपं कत्वा व-इच्चेव वुत्तं. ओसधेहीति अगदेहि. इदं वुत्तं होति – यथा विसतिकिच्छको वेज्जो सप्पेन दट्ठं सब्बं कायं फरित्वा ठितं विसटं सप्पविसं मूलखन्धतचपत्तपुप्फादीनं अञ्ञतरेहि नानाभेसज्जेहि पयोजेत्वा कतेहि वा ओसधेहि खिप्पमेव विनेय्य, एवमेवं यो यथावुत्तेनत्थेन उप्पतितं चित्तसन्तानं ब्यापेत्वा ठितं कोधं यथावुत्तेसु विनयनूपायेसु येन केनचि उपायेन विनेति नाधिवासेति पजहति विनोदेति ब्यन्तीकरोतीति.
सो भिक्खु जहाति ओरपारन्ति सो एवं कोधं विनेन्तो भिक्खु यस्मा कोधो ततियमग्गेन सब्बसो पहीयति, तस्मा ओरपारसञ्ञितानि पञ्चोरम्भागियसंयोजनानि जहातीति वेदितब्बो. अविसेसेन हि पारन्ति तीरस्स नामं, तस्मा ओरानि च तानि संसारसागरस्स पारभूतानि चाति कत्वा ‘‘ओरपार’’न्ति वुच्चति. अथ वा ‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं विसटं सप्पविसंव ओसधेहि’’, सो ततियमग्गेन सब्बसो कोधं विनेत्वा अनागामिफले ठितो भिक्खु जहाति ओरपारं. तत्थ ओरन्ति सकत्तभावो, पारन्ति परत्तभावो. ओरं वा छ अज्झत्तिकानि आयतनानि, पारं छ बाहिरायतनानि. तथा ओरं मनुस्सलोको, पारं देवलोको. ओरं कामधातु, पारं रूपारूपधातु. ओरं कामरूपभवो, पारं अरूपभवो. ओरं अत्तभावो, पारं अत्तभावसुखूपकरणानि. एवमेतस्मिं ओरपारे चतुत्थमग्गेन छन्दरागं पजहन्तो ‘‘जहाति ओरपार’’न्ति वुच्चति. एत्थ च किञ्चापि अनागामिनो कामरागस्स पहीनत्ता इधत्तभावादीसु छन्दरागो एव नत्थि; अपिच खो पनस्स ततियमग्गादीनं विय वण्णप्पकासनत्थं सब्बमेतं ओरपारभेदं सङ्गहेत्वा तत्थ छन्दरागप्पहानेन ‘‘जहाति ओरपार’’न्ति वुत्तं.
इदानि तस्सत्थस्स विभावनत्थाय उपमं आह ‘‘उरगो जिण्णमिव तचं पुराण’’न्ति. तत्थ उरेन गच्छतीति उरगो, सप्पस्सेतं अधिवचनं. सो दुविधो – कामरूपी च अकामरूपी च. कामरूपीपि दुविधो – जलजो थलजो च. जलजो जले एव कामरूपं लभति, न थले, सङ्खपालजातके सङ्खपालनागराजा विय. थलजो थले एव, न जले. सो जज्जरभावेन जिण्णं, चिरकालताय पुराणञ्चाति सङ्खं गतं. तचं जहन्तो चतुब्बिधेन जहाति – सजातियं ठितो, जिगुच्छन्तो, निस्साय, थामेनाति. सजाति नाम सप्पजाति दीघत्तभावो. उरगा हि पञ्चसु ठानेसु सजातिं नातिवत्तन्ति – उपपत्तियं, चुतियं, विस्सट्ठनिद्दोक्कमने, समानजातिया मेथुनपटिसेवने, जिण्णतचापनयने चाति. सप्पो हि यदा तचं जहाति, तदा सजातियंयेव ठत्वा जहाति. सजातियं ठितोपि च जिगुच्छन्तो जहाति. जिगुच्छन्तो नाम यदा उपड्ढट्ठाने मुत्तो होति, उपड्ढट्ठाने अमुत्तो ओलम्बति, तदा नं अट्टीयन्तो जहाति. एवं जिगुच्छन्तोपि च दण्डन्तरं वा मूलन्तरं वा पासाणन्तरं वा निस्साय जहाति. निस्साय जहन्तोपि च थामं जनेत्वा, उस्साहं कत्वा, वीरियेन वङ्कं नङ्गुट्ठं कत्वा, पस्ससन्तोव फणं करित्वा जहाति. एवं जहित्वा येनकामं पक्कमति. एवमेवं अयम्पि भिक्खु ओरपारं जहितुकामो चतुब्बिधेन जहाति – सजातियं ठितो, जिगुच्छन्तो, निस्साय, थामेनाति. सजाति नाम भिक्खुनो ‘‘अरियाय जातिया जातो’’ति (म. नि. २.३५१) वचनतो सीलं. तेनेवाह ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सप्पञ्ञो’’ति (सं. नि. १.२३; पेटको. २२). एवमेतिस्सं सजातियं ठितो भिक्खु तं सकत्तभावादिभेदं ओरपारं जिण्णपुराणतचमिव दुक्खं जनेन्तं तत्थ तत्थ आदीनवदस्सनेन जिगुच्छन्तो कल्याणमित्ते निस्साय अधिमत्तवायामसङ्खातं थामं जनेत्वा ‘‘दिवसं चङ्कमेन निसज्जाय आवरणीयेहि धम्मेहि चित्तं परिसोधेती’’ति (अ. नि. ३.१६; विभ. ५१९) वुत्तनयेन रत्तिन्दिवं छधा विभजित्वा घटेन्तो वायमन्तो उरगो विय, वङ्कं नङ्गुट्ठं पल्लङ्कं आभुजित्वा उरगो विय पस्ससन्तो, अयम्पि असिथिलपरक्कमताय वायमन्तो उरगो विय फणं करित्वा, अयम्पि ञाणविप्फारं जनेत्वा उरगोव तचं ओरपारं जहाति. जहित्वा च उरगो विय ओहिततचो येनकामं अयम्पि ओहितभारो अनुपादिसेसनिब्बानधातुदिसं पक्कमतीति. तेनाह भगवा –
‘‘यो उप्पतितं विनेति कोधं, विसटं सप्पविसंव ओसधेहि;
सो भिक्खु जहाति ओरपारं, उरगो जिण्णमिव तचं पुराण’’न्ति.
एवमेसा भगवता अरहत्तनिकूटेन पठमगाथा देसिताति.
२. इदानि दुतियगाथाय अत्थवण्णनाक्कमो अनुप्पत्तो. तत्रापि –
‘‘येन यत्थ यदा यस्मा, वुत्ता गाथा अयं इमं;
विधिं पकासयित्वास्सा, करिस्सामत्थवण्णन’’न्ति. –
अयमेव मातिका. ततो परञ्च सब्बगाथासु. अतिवित्थारभयेन पन इतो पभुति मातिकं अनिक्खिपित्वा उप्पत्तिदस्सननयेनेव तस्सा तस्सा अत्थं दस्सेन्तो अत्थवण्णनं करिस्सामि. सेय्यथिदं यो रागमुदच्छिदा असेसन्ति अयं दुतियगाथा.
तस्सुप्पत्ति – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे. तेन खो पन समयेन आयस्मतो सारिपुत्तत्थेरस्स उपट्ठाको अञ्ञतरो सुवण्णकारपुत्तो थेरस्स सन्तिके पब्बजितो. थेरो तस्स ‘‘दहरानं असुभं सप्पाय’’न्ति मन्त्वा रागविघातत्थं असुभकम्मट्ठानं अदासि. तस्स तस्मिं आसेवनमत्तम्पि चित्तं न लभति. सो ‘‘अनुपकारं ममेत’’न्ति थेरस्स आरोचेसि. थेरो ‘‘दहरानमेतं सप्पाय’’न्ति मन्त्वा पुनपि तदेवाचिक्खि. एवं चत्तारो मासा अतीता, सो किञ्चिमत्तम्पि विसेसं न लभति. ततो नं थेरो भगवतो सन्तिकं नेसि. भगवा ‘‘अविसयो, सारिपुत्त, तुय्हेतस्स सप्पायं जानितुं, बुद्धवेनेय्यो एसो’’ति वत्वा पभस्सरवण्णं पदुमं इद्धिया निम्मिनित्वा तस्स हत्थे पादासि – ‘‘हन्द, भिक्खु, इमं विहारपच्छायायं वालिकातले नाळेन विज्झित्वा ठपेहि, अभिमुखञ्चस्स पल्लङ्केन निसीद ‘लोहितं लोहित’न्ति आवज्जेन्तो’’ति. अयं किर पञ्च जातिसतानि सुवण्णकारोव अहोसि. तेनस्स ‘‘लोहितकनिमित्तं सप्पाय’’न्ति ञत्वा भगवा लोहितककम्मट्ठानं अदासि. सो तथा कत्वा मुहुत्तेनेव यथाक्कमं तत्थ चत्तारिपि झानानि अधिगन्त्वा अनुलोमपटिलोमादिना नयेन झानकीळं आरभि. अथ भगवा ‘तं पदुमं मिलायतू’ति अधिट्ठासि. सो झाना वुट्ठितो तं मिलातं काळवण्णं दिस्वा ‘‘पभस्सररूपं जराय परिमद्दित’’न्ति अनिच्चसञ्ञं पटिलभि. ततो नं अज्झत्तम्पि उपसंहरि. ततो ‘‘यदनिच्चं तं दुक्खं, यं दुक्खं तदनत्ता’’ति तयोपि भवे आदित्ते विय पस्सि. एवं पस्सतो चस्साविदूरे पदुमस्सरो अत्थि. तत्थ दारका ओरोहित्वा पदुमानि भञ्जित्वा भञ्जित्वा रासिं करोन्ति. तस्स तानि उदके पदुमानि नळवने अग्गिजाला विय खायिंसु, पत्तानि पतन्तानि पपातं पविसन्तानि विय खायिंसु, थले निक्खित्तपदुमानं अग्गानि मिलातानि अग्गिडड्ढानि विय खायिंसु. अथस्स तदनुसारेन सब्बधम्मे उपनिज्झायतो भिय्योसोमत्ताय तयो भवा आदित्तमिव अगारं अप्पटिसरणा हुत्वा उपट्ठहिंसु. ततो भगवा गन्धकुटियं निसिन्नोव तस्स भिक्खुनो उपरि सरीराभं मुञ्चि. सा चस्स मुखंयेव अज्झोत्थरि. ततो सो ‘‘किमेत’’न्ति आवज्जेन्तो भगवन्तं आगन्त्वा समीपे ठितमिव दिस्वा उट्ठायासना अञ्जलिं पणामेसि. अथस्स भगवा सप्पायं विदित्वा धम्मं देसेन्तो इमं ओभासगाथं अभासि ‘‘यो रागमुदच्छिदा असेस’’न्ति.
तत्थ रञ्जनवसेन रागो, पञ्चकामगुणरागस्सेतं अधिवचनं. उदच्छिदाति उच्छिन्दति, भञ्जति, विनासेति. अतीतकालिकानम्पि हि छन्दसि वत्तमानवचनं अक्खरचिन्तका इच्छन्ति. असेसन्ति सानुसयं. भिसपुप्फंव सरोरुहन्ति सरे विरूळ्हं पदुमपुप्फं विय. विगय्हाति ओगय्ह, पविसित्वाति अत्थो. सेसं पुब्बसदिसमेव. किं वुत्तं होति? यथा नाम एते दारका सरं ओरुय्ह भिसपुप्फं सरोरुहं छिन्दन्ति, एवमेवं यो भिक्खु इमं तेधातुकलोकसन्निवासं ओगय्ह –
‘‘नत्थि रागसमो अग्गि’’; (ध. प. २०२);
‘‘कामरागेन दय्हामि, चित्तं मे परिदय्हति’’; (सं. नि. १.२१२);
‘‘ये रागरत्तानुपतन्ति सोतं, सयं कतं मक्कटकोव जालं’’. (ध. प. ३४७);
‘‘रत्तो खो, आवुसो, रागेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो पाणम्पि हनती’’ति (अ. नि. ३.५६, ७२) –
एवमादिनयमनुगन्त्वा रागादीनवपच्चवेक्खणेन यथावुत्तप्पकारेहि सीलसंवरादीहि संवरेहि सविञ्ञाणकाविञ्ञाणकेसु वत्थूसु असुभसञ्ञाय च थोकं थोकं रागं समुच्छिन्दन्तो अनागामिमग्गेन अवसेसं अरहत्तमग्गेन च ततो अनवसेसम्पि उच्छिन्दति पुब्बे वुत्तप्पकारेनेव सो भिक्खु जहाति ओरपारं उरगो जिण्णमिव तचं पुराणन्ति. एवमेसा भगवता अरहत्तनिकूटेन गाथा देसिता. देसनापरियोसाने च सो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठितोति.
३. यो तण्हमुदच्छिदाति का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति. अञ्ञतरो भिक्खु गग्गराय पोक्खरणिया तीरे विहरन्तो तण्हावसेन अकुसलवितक्कं वितक्केति. भगवा तस्सज्झासयं विदित्वा इमं ओभासगाथमभासि.
तत्थ तस्सतीति तण्हा. विसयेहि तित्तिं न उपेतीति अत्थो. कामभवविभवतण्हानमेतं अधिवचनं. सरितन्ति गतं पवत्तं, याव भवग्गा अज्झोत्थरित्वा ठितन्ति वुत्तं होति. सीघसरन्ति सीघगामिनिं, सन्दिट्ठिकसम्परायिकं आदीनवं अगणेत्वा मुहुत्तेनेव परचक्कवाळम्पि भवग्गम्पि सम्पापुणितुं समत्थन्ति वुत्तं होति. एवमेतं सरितं सीघसरं सब्बप्पकारम्पि तण्हं –
‘‘उपरिविसाला दुप्पूरा, इच्छा विसटगामिनी;
ये च तं अनुगिज्झन्ति, ते होन्ति चक्कधारिनो’’ति.
‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धानसंसरं;
इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तती’’ति. (इतिवु. १५, १०५; महानि. १९१; चूळनि. पारायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७);
‘‘ऊनो लोको अतित्तो तण्हादासोति खो, महाराजा’’ति (म. नि. २.३०५) च –
एवमादीनवपच्चवेक्खणेन वुत्तप्पकारेहि सीलसंवरादीहि च यो थोकं थोकं विसोसयित्वा अरहत्तमग्गेन असेसं उच्छिज्जति, सो भिक्खु तस्मिंयेव खणे सब्बप्पकारम्पि जहाति ओरपारन्ति. देसनापरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठितोति.
४. यो मानमुदब्बधीति का उप्पत्ति? भगवा सावत्थियं विहरति. अञ्ञतरो भिक्खु गङ्गाय तीरे विहरन्तो गिम्हकाले अप्पोदके सोते कतं नळसेतुं पच्छा आगतेन महोघेन वुय्हमानं दिस्वा ‘‘अनिच्चा सङ्खारा’’ति संविग्गो अट्ठासि. तस्सज्झासयं विदित्वा भगवा इमं ओभासगाथं अभासि.
तत्थ मानोति जातिआदिवत्थुको चेतसो उण्णामो. सो ‘‘सेय्योहमस्मी’’ति मानो, ‘‘सदिसोहमस्मी’’ति मानो, ‘‘हीनोहमस्मी’’ति मानोति एवं तिविधो होति. पुन ‘‘सेय्यस्स सेय्योहमस्मीति, सेय्यस्स सदिसो, सेय्यस्स हीनो, सदिसस्स सेय्यो, सदिसस्स सदिसो, सदिसस्स हीनो, हीनस्स सेय्यो, हीनस्स सदिसो, हीनस्स हीनोहमस्मी’’ति मानोति एवं नवविधो होति. तं सब्बप्पकारम्पि मानं –
‘‘येन मानेन मत्तासे, सत्ता गच्छन्ति दुग्गति’’न्ति. (इतिवु. ६) –
आदिना नयेन तत्थ आदीनवपच्चवेक्खणेन वुत्तप्पकारेहि सीलसंवरादीहि च यो थोकं थोकं वधेन्तो किलेसानं अबलदुब्बलत्ता नळसेतुसदिसं लोकुत्तरधम्मानं अतिबलत्ता महोघसदिसेन अरहत्तमग्गेन असेसं उदब्बधि, अनवसेसप्पहानवसेन उच्छिन्दन्तो वधेतीति वुत्तं होति. सो भिक्खु तस्मिंयेव खणे सब्बप्पकारम्पि जहाति ओरपारन्ति. देसनापरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठितोति.
५. ति का उप्पत्ति? इमिस्सा गाथाय इतो परानञ्च द्वादसन्नं एकायेव उप्पत्ति. एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति. तेन खो पन समयेन अञ्ञतरो ब्राह्मणो अत्तनो धीतुया वारेय्ये पच्चुपट्ठिते चिन्तेसि – ‘‘केनचि वसलेन अपरिभुत्तपुब्बेहि पुप्फेहि दारिकं अलङ्करित्वा पतिकुलं पेसेस्सामी’’ति. सो सन्तरबाहिरं सावत्थिं विचिनन्तो किञ्चि तिणपुप्फम्पि अपरिभुत्तपुब्बं नाद्दस. अथ सम्बहुले धुत्तकजातिके ब्राह्मणदारके सन्निपतिते दिस्वा ‘‘एते पुच्छिस्सामि, अवस्सं सम्बहुलेसु कोचि जानिस्सती’’ति उपसङ्कमित्वा पुच्छि. ते तं ब्राह्मणं उप्पण्डेन्ता आहंसु – ‘‘उदुम्बरपुप्फं नाम, ब्राह्मण, लोके न केनचि परिभुत्तपुब्बं. तेन धीतरं अलङ्करित्वा देही’’ति. सो दुतियदिवसे कालस्सेव वुट्ठाय भत्तविस्सग्गं कत्वा अचिरवतिया नदिया तीरे उदुम्बरवनं गन्त्वा एकमेकं रुक्खं विचिनन्तो पुप्फस्स वण्टमत्तम्पि नाद्दस. अथ वीतिवत्ते मज्झन्हिके दुतियतीरं अगमासि. तत्थ च अञ्ञतरो भिक्खु अञ्ञतरस्मिं मनुञ्ञे रुक्खमूले दिवाविहारं निसिन्नो कम्मट्ठानं मनसि करोति. सो तत्थ उपसङ्कमित्वा अमनसिकरित्वा, सकिं निसीदित्वा, सकिं उक्कुटिको हुत्वा, सकिं ठत्वा, तं रुक्खं सब्बसाखाविटपपत्तन्तरेसु विचिनन्तो किलमति. ततो नं सो भिक्खु आह – ‘‘ब्राह्मण, किं मग्गसी’’ति? ‘‘उदुम्बरपुप्फं, भो’’ति. ‘‘उदुम्बरपुप्फं नाम, ब्राह्मण, लोके नत्थि, मुसा एतं वचनं, मा किलमा’’ति. अथ भगवा तस्स भिक्खुनो अज्झासयं विदित्वा ओभासं मुञ्चित्वा समुप्पन्नसमन्नाहारबहुमानस्स इमा ओभासगाथायो अभासि ‘‘यो नाज्झगमा भवेसु सार’’न्ति सब्बा वत्तब्बा.
तत्थ पठमगाथाय ताव नाज्झगमाति नाधिगच्छि, नाधिगच्छति वा. भवेसूति कामरूपारूपसञ्ञीअसञ्ञीनेवसञ्ञीनासञ्ञीएकवोकारचतुवोकारपञ्चवोकारभवेसु. सारन्ति निच्चभावं अत्तभावं वा. विचिनन्ति पञ्ञाय गवेसन्तो. पुप्फमिव उदुम्बरेसूति यथा उदुम्बररुक्खेसु पुप्फं विचिनन्तो एस ब्राह्मणो नाज्झगमा, एवं यो योगावचरोपि पञ्ञाय विचिनन्तो सब्बभवेसु किञ्चि सारं नाज्झगमा. सो असारकट्ठेन ते धम्मे अनिच्चतो अनत्ततो च विपस्सन्तो अनुपुब्बेन लोकुत्तरधम्मे अधिगच्छन्तो जहाति ओरपारं उरगो जिण्णमिव तचं पुराणन्ति अयमत्थो योजना च. अवसेसगाथासु पनस्स योजनं अवत्वा विसेसत्थमत्तमेव वक्खाम.
६. ‘‘यस्सन्तरतो न सन्ति कोपा,
इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तो’’ति. (उदा. २०) –
एत्थ ताव अयं ‘अन्तरसद्दो’ –
‘‘नदीतीरेसु सण्ठाने, सभासु रथियासु च;
जना सङ्गम्म मन्तेन्ति, मञ्च तञ्च किमन्तर’’न्ति. (सं. नि. १.२२८);
‘‘अप्पमत्तकेन विसेसाधिगमेन अन्तरा वोसानमापादि’’ (अ. नि. १०.८४);
‘‘अनत्थजननो कोधो, कोधो चित्तप्पकोपनो;
भयमन्तरतो जातं, तं जनो नावबुज्झती’’ति. (अ. नि. ७.६४; इतिवु. ८८) –
एवं कारणवेमज्झचित्तादीसु सम्बहुलेसु अत्थेसु दिस्सति. इध पन चित्ते. ततो यस्सन्तरतो न सन्ति कोपाति ततियमग्गेन समूहतत्ता यस्स चित्ते न सन्ति कोपाति अत्थो. यस्मा पन भवोति सम्पत्ति, विभवोति विपत्ति. तथा भवोति वुद्धि, विभवोति हानि. भवोति सस्सतो, विभवोति उच्छेदो. भवोति पुञ्ञं, विभवोति पापं. विभवो अभवोति च अत्थतो एकमेव. तस्मा इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तोति एत्थ या एसा सम्पत्तिविपत्तिवुड्ढिहानिसस्सतुच्छेदपुञ्ञपापवसेन इति अनेकप्पकारा भवाभवता वुच्चति. चतूहिपि मग्गेहि यथासम्भवं तेन तेन नयेन तं इतिभवाभवतञ्च वीतिवत्तोति एवमत्थो ञातब्बो.
७. यस्स वितक्काति एत्थ पन यस्स भिक्खुनो तयो कामब्यापादविहिंसावितक्का, तयो ञातिजनपदामरवितक्का, तयो परानुद्दयतापटिसंयुत्तलाभसक्कारसिलोकअनवञ्ञत्तिपटिसंयुत्तवितक्काति एते नव वितक्का समन्तभद्दके वुत्तनयेन तत्थ तत्थ आदीनवं पच्चवेक्खित्वा पटिपक्खववत्थानेन तस्स तस्स पहानसमत्थेहि तीहि हेट्ठिममग्गेहि च विधूपिता भुसं धूपिता सन्तापिता दड्ढाति अत्थो. एवं विधूपेत्वा च अज्झत्तं सुविकप्पिता असेसा, नियकज्झत्तभूते अत्तनो खन्धसन्ताने अज्झत्तज्झत्तभूते चित्ते च यथा न पुन सम्भवन्ति, एवं अरहत्तमग्गेन असेसा छिन्ना. छिन्नञ्हि कप्पितन्ति वुच्चति. यथाह ‘‘कप्पितकेसमस्सू’’ति (सं. नि. १.१२२; ४.३६५). एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो.
८. इदानि यो नाच्चसारीति एत्थ यो नाच्चसारीति यो नातिधावि. न पच्चसारीति न ओहीयि. किं वुत्तं होति? अच्चारद्धवीरियेन हि उद्धच्चे पतन्तो अच्चासरति, अतिसिथिलेन कोसज्जे पतन्तो पच्चासरति. तथा भवतण्हाय अत्तानं किलमेन्तो अच्चासरति, कामतण्हाय कामसुखमनुयुञ्जन्तो पच्चासरति. सस्सतदिट्ठिया अच्चासरति, उच्छेददिट्ठिया पच्चासरति. अतीतं अनुसोचन्तो अच्चासरति, अनागत पटिकङ्खन्तो पच्चासरति. पुब्बन्तानुदिट्ठिया अच्चासरति, अपरन्तानुदिट्ठिया पच्चासरति. तस्मा यो एते उभो अन्ते वज्जेत्वा मज्झिमं पटिपदं पटिपज्जन्तो नाच्चसारी न पच्चसारीति एवं वुत्तं होति. सब्बं अच्चगमा इमं पपञ्चन्ति ताय च पन अरहत्तमग्गवोसानाय मज्झिमाय पटिपदाय सब्बं इमं वेदनासञ्ञावितक्कप्पभवं तण्हामानदिट्ठिसङ्खातं तिविधं पपञ्चं अच्चगमा अतिक्कन्तो, समतिक्कन्तोति अत्थो.
९. तदनन्तरगाथाय पन सब्बं वितथमिदन्ति ञत्वा लोकेति अयमेव विसेसो. तस्सत्थो – सब्बन्ति अनवसेसं, सकलमनूनन्ति वुत्तं होति. एवं सन्तेपि पन विपस्सनुपगं लोकियखन्धायतनधातुप्पभेदं सङ्खतमेव इधाधिप्पेतं. वितथन्ति विगततथभावं. निच्चन्ति वा सुखन्ति वा सुभन्ति वा अत्ताति वा यथा यथा किलेसवसेन बालजनेहि गय्हति, तथातथाभावतो वितथन्ति वुत्तं होति. इदन्ति तमेव सब्बं पच्चक्खभावेन दस्सेन्तो आह. ञत्वाति मग्गपञ्ञाय जानित्वा, तञ्च पन असम्मोहतो, न विसयतो. लोकेति ओकासलोके सब्बं खन्धादिभेदं धम्मजातं ‘‘वितथमिद’’न्ति ञत्वाति सम्बन्धो.
१०-१३. इदानि इतो परासु चतूसु गाथासु वीतलोभो वीतरागो वीतदोसो वीतमोहोति एते विसेसा. एत्थ लुब्भनवसेन लोभो. सब्बसङ्गाहिकमेतं पठमस्स अकुसलमूलस्स अधिवचनं, विसमलोभस्स वा. यो सो ‘‘अप्पेकदा मातुमत्तीसुपि लोभधम्मा उप्पज्जन्ति, भगिनिमत्तीसुपि लोभधम्मा उप्पज्जन्ति, धीतुमत्तीसुपि लोभधम्मा उप्पज्जन्ती’’ति (सं. नि. ४.१२७) एवं वुत्तो. रज्जनवसेन रागो, पञ्चकामगुणरागस्सेतं अधिवचनं. दुस्सनवसेन दोसो, पुब्बे वुत्तकोधस्सेतं अधिवचनं. मुय्हनवसेन मोहो, चतूसु अरियसच्चेसु अञ्ञाणस्सेतं अधिवचनं. तत्थ यस्मा अयं भिक्खु लोभं जिगुच्छन्तो विपस्सनं आरभि ‘‘कुदास्सु नामाहं लोभं विनेत्वा विगतलोभो विहरेय्य’’न्ति, तस्मा तस्स लोभप्पहानूपायं सब्बसङ्खारानं वितथभावदस्सनं लोभप्पहानानिसंसञ्च ओरपारप्पहानं दस्सेन्तो इमं गाथमाह. एस नयो इतो परासुपि. केचि पनाहु – ‘‘यथावुत्तेनेव नयेन एते धम्मे जिगुच्छित्वा विपस्सनमारद्धस्स तस्स तस्स भिक्खुनो एकमेकाव एत्थ गाथा वुत्ता’’ति. यं रुच्चति, तं गहेतब्बं. एस नयो इतो परासु चतूसु गाथासु.
१४. अयं पनेत्थ अत्थवण्णना – अप्पहीनट्ठेन सन्ताने सयन्तीति अनुसया कामरागपटिघमानदिट्ठिविचिकिच्छाभवरागाविज्जानं एतं अधिवचनं. सम्पयुत्तधम्मानं अत्तनो आकारानुविधानट्ठेन मूला; अखेमट्ठेन अकुसला; धम्मानं पतिट्ठाभूतातिपि मूला; सावज्जदुक्खविपाकट्ठेन अकुसला; उभयम्पेतं लोभदोसमोहानं अधिवचनं. ते हि ‘‘लोभो, भिक्खवे, अकुसलञ्च अकुसलमूलञ्चा’’तिआदिना नयेन एवं निद्दिट्ठा. एवमेते अनुसया तेन तेन मग्गेन पहीनत्ता यस्स केचि न सन्ति, एते च अकुसलमूला तथेव समूहतासे, समूहता इच्चेव अत्थो. पच्चत्तबहुवचनस्स हि से-कारागमं इच्छन्ति सद्दलक्खणकोविदा. अट्ठकथाचरिया पन ‘‘सेति निपातो’’ति वण्णयन्ति. यं रुच्चति, तं गहेतब्बं. एत्थ पन ‘‘किञ्चापि सो एवंविधो भिक्खु खीणासवो होति, खीणासवो च नेव आदियति, न पजहति, पजहित्वा ठितो’’ति वुत्तो. तथापि वत्तमानसमीपे वत्तमानवचनलक्खणेन ‘‘जहाति ओरपार’’न्ति वुच्चति. अथ वा अनुपादिसेसाय च निब्बानधातुया परिनिब्बायन्तो अत्तनो अज्झत्तिकबाहिरायतनसङ्खातं जहाति ओरपारन्ति वेदितब्बो.
तत्थ किलेसपटिपाटिया मग्गपटिपाटिया चाति द्विधा अनुसयानं अभावो वेदितब्बो. किलेसपटिपाटिया हि कामरागानुसयपटिघानुसयानं ततियमग्गेन अभावो होति, मानानुसयस्स चतुत्थमग्गेन, दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयानं पठममग्गेन, भवरागानुसयाविज्जानुसयानं चतुत्थमग्गेनेव. मग्गपटिपाटिया पन पठममग्गेन दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयानं अभावो होति. दुतियमग्गेन कामरागानुसयपटिघानुसयानं तनुभावो, ततियमग्गेन सब्बसो अभावो, चतुत्थमग्गेन मानानुसयभवरागानुसयाविज्जानुसयानं अभावो होति. तत्थ यस्मा न सब्बे अनुसया अकुसलमूला; कामरागभवरागानुसया एव हि लोभाकुसलमूलेन सङ्गहं गच्छन्ति. पटिघानुसयाविज्जानुसया च ‘‘दोसो अकुसलमूलं, मोहो अकुसलमूलं’’ इच्चेव सङ्खं गच्छन्ति, दिट्ठिमानविचिकिच्छानुसया पन न किञ्चि अकुसलमूलं होन्ति, यस्मा वा अनुसयाभाववसेन च अकुसलमूलसमुग्घातवसेन च किलेसप्पहानं पट्ठपेसि, तस्मा –
‘‘यस्सानुसया न सन्ति केचि, मूला च अकुसला समूहतासे’’. –
इति भगवा आह.
१५. यस्स दरथजाति एत्थ पन पठमुप्पन्ना किलेसा परिळाहट्ठेन दरथा नाम, अपरापरुप्पन्ना पन तेहि दरथेहि जातत्ता दरथजा नाम. ओरन्ति सक्कायो वुच्चति. यथाह – ‘‘ओरिमं तीरन्ति खो, भिक्खु, सक्कायस्सेतं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. ४.२३८). आगमनायाति उप्पत्तिया. पच्चयासेति पच्चया एव. किं वुत्तं होति? यस्स पन उपादानक्खन्धग्गहणाय पच्चयभूता अरियमग्गेन पहीनत्ता, केचि दरथजवेवचना किलेसा न सन्ति, पुब्बे वुत्तनयेनेव सो भिक्खु जहाति ओरपारन्ति.
१६. यस्स वनथजाति एत्थपि दरथजा विय वनथजा वेदितब्बा. वचनत्थे पन अयं विसेसो – वनुते, वनोतीति वा वनं याचति सेवति भजतीति अत्थो. तण्हायेतं अधिवचनं. सा हि विसयानं पत्थनतो सेवनतो च ‘‘वन’’न्ति वुच्चति. तं परियुट्ठानवसेन वनं थरति तनोतीति वनथो, तण्हानुसयस्सेतं अधिवचनं. वनथा जाताति वनथजाति. केचि पनाहु ‘‘सब्बेपि किलेसा गहनट्ठेन वनथोति वुच्चन्ति, अपरापरुप्पन्ना पन वनथजा’’ति. अयमेव चेत्थ उरगसुत्ते अत्थो अधिप्पेतो, इतरो पन धम्मपदगाथायं. विनिबन्धाय भवायाति भवविनिबन्धाय. अथ वा चित्तस्स विसयेसु विनिबन्धाय आयतिं उप्पत्तिया चाति अत्थो. हेतुयेव हेतुकप्पा.
१७. यो नीवरणेति एत्थ नीवरणाति चित्तं, हितपटिपत्तिं वा नीवरन्तीति नीवरणा, पटिच्छादेन्तीति अत्थो. पहायाति छड्डेत्वा. पञ्चाति तेसं सङ्ख्यापरिच्छेदो. ईघाभावतो अनीघो. कथंकथाय तिण्णत्ता तिण्णकथंकथो. विगतसल्लत्ता विसल्लो. किं वुत्तं होति? यो भिक्खु कामच्छन्दादीनि पञ्च नीवरणानि समन्तभद्दके वुत्तनयेन सामञ्ञतो विसेसतो च नीवरणेसु आदीनवं दिस्वा तेन तेन मग्गेन पहाय तेसञ्च पहीनत्ता एव किलेसदुक्खसङ्खातस्स ईघस्साभावेन अनीघो, ‘‘अहोसिं नु खो अहं अतीतमद्धान’’न्तिआदिना (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) नयेन पवत्ताय कथंकथाय तिण्णत्ता तिण्णकथंकथो, ‘‘तत्थ कतमे पञ्च सल्ला? रागसल्लो, दोससल्लो, मोहसल्लो, मानसल्लो, दिट्ठिसल्लो’’ति वुत्तानं पञ्चन्नं सल्लानं विगतत्ता विसल्लो. सो भिक्खु पुब्बे वुत्तनयेनेव जहाति ओरपारन्ति.
अत्रापि च किलेसपटिपाटिया मग्गपटिपाटिया चाति द्विधा एव नीवरणप्पहानं वेदितब्बं. किलेसपटिपाटिया हि कामच्छन्दनीवरणस्स ब्यापादनीवरणस्स च ततियमग्गेन पहानं होति, थिनमिद्धनीवरणस्स उद्धच्चनीवरणस्स च चतुत्थमग्गेन. ‘‘अकतं वत मे कुसल’’न्तिआदिना (म. नि. ३.२४८; नेत्ति. १२०) नयेन पवत्तस्स विप्पटिसारसङ्खातस्स कुक्कुच्चनीवरणस्स विचिकिच्छानीवरणस्स च पठममग्गेन. मग्गपटिपाटिया पन कुक्कुच्चनीवरणस्स विचिकिच्छानीवरणस्स च पठममग्गेन पहानं होति, कामच्छन्दनीवरणस्स ब्यापादनीवरणस्स च दुतियमग्गेन तनुभावो होति, ततियेन अनवसेसप्पहानं. थिनमिद्धनीवरणस्स उद्धच्चनीवरणस्स च चतुत्थमग्गेन पहानं होतीति. एवं –
‘‘यो नीवरणे पहाय पञ्च, अनीघो तिण्णकथंकथो विसल्लो;
सो भिक्खु जहाति ओरपारं, उरगो जिण्णमिवत्तचं पुराण’’न्ति. –
अरहत्तनिकूटेनेव भगवा देसनं निट्ठापेसि. देसनापरियोसाने सो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठितो. ‘‘एकच्चे येन येन तेसं भिक्खूनं या या गाथा देसिता, तेन तेन तस्सा तस्सा गाथाय परियोसाने सो सो भिक्खु अरहत्ते पतिट्ठितो’’ति वदन्ति.
परमत्थजोतिकाय खुद्दक-अट्ठकथाय
सुत्तनिपात-अट्ठकथाय उरगसुत्तवण्णना निट्ठिता.