३. नन्दकपेतवत्थुवण्णना

राजा पिङ्गलको नामाति इदं नन्दकपेतवत्थु. तस्स का उप्पत्ति? सत्थु परिनिब्बानतो वस्ससतद्वयस्स अच्चयेन सुरट्ठविसये पिङ्गलो नाम राजा अहोसि. तस्स सेनापति नन्दको नाम मिच्छादिट्ठी विपरीतदस्सनो ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिना मिच्छागाहं पग्गय्ह विचरि. तस्स धीता उत्तरा नाम उपासिका पतिरूपे कुले दिन्ना अहोसि. नन्दको पन कालं कत्वा विञ्झाटवियं महति निग्रोधरुक्खे वेमानिकपेतो हुत्वा निब्बत्ति. तस्मिं कालकते उत्तरा सुचिसीतलगन्धोदकपूरितं पानीयघटं कुम्मासाभिसङ्खतेहि वण्णगन्धरससम्पन्नेहि पूवेहि परिपुण्णसरावकञ्च अञ्ञतरस्स खीणासवत्थेरस्स दत्वा ‘‘अयं दक्खिणा मय्हं पितु उपकप्पतू’’ति उद्दिसि, तस्स तेन दानेन दिब्बपानीयं अपरिमिता च पूवा पातुभविंसु. तं दिस्वा सो एवं चिन्तेसि – ‘‘पापकं वत मया कतं, यं महाजनो ‘नत्थि दिन्न’न्तिआदिना मिच्छागाहं गाहितो. इदानि पन पिङ्गलो राजा धम्मासोकस्स रञ्ञो ओवादं दातुं गतो, सो तं तस्स दत्वा आगमिस्सति, हन्दाहं नत्थिकदिट्ठिं विनोदेस्सामी’’ति. न चिरेनेव च पिङ्गलो राजा धम्मासोकस्स रञ्ञो ओवादं दत्वा पटिनिवत्तन्तो मग्गं पटिपज्जि.

अथ सो पेतो अत्तनो वसनट्ठानाभिमुखं तं मग्गं निम्मिनि. राजा ठितमज्झन्हिके समये तेन मग्गेन गच्छति. तस्स गछन्तस्स पुरतो मग्गो दिस्सति, पिट्ठितो पनस्स अन्तरधायति. सब्बपच्छतो गच्छन्तो पुरिसो मग्गं अन्तरहितं दिस्वा भीतो विस्सरं विरवन्तो धावित्वा रञ्ञो आरोचेसि, तं सुत्वा राजा भीतो संविग्गमानसो हत्थिक्खन्धे ठत्वा चतस्सो दिसा ओलोकेन्तो पेतस्स वसननिग्रोधरुक्खं दिस्वा तदभिमुखो अगमासि सद्धिं चतुरङ्गिनिया सेनाय. अथानुक्कमेन रञ्ञे तं ठानं पत्ते पेतो सब्बाभरणविभूसितो राजानं उपसङ्कमित्वा पटिसन्थारं कत्वा पूवे च पानीयञ्च दापेसि. राजा सपरिजनो न्हत्वा पूवे खादित्वा पानीयं पिवित्वा पटिप्पस्सद्धमग्गकिलमथो ‘‘देवता नुसि गन्धब्बो’’तिआदिना पेतं पुच्छि. पेतो आदितो पट्ठाय अत्तनो पवत्तिं आचिक्खित्वा राजानं मिच्छादस्सनतो विमोचेत्वा सरणेसु सीलेसु च पतिट्ठापेसि. तमत्थं दस्सेतुं सङ्गीतिकारा –

६५८. ‘‘राजा पिङ्गलको नाम, सुरट्ठानं अधिपति अहु;

मोरियानं उपट्ठानं गन्त्वा, सुरट्ठं पुनरागमा.

६५९. ‘‘उण्हे मज्झन्हिके काले, राजा पङ्कं उपागमि;

अद्दस मग्गं रमणीयं, पेतानं तं वण्णुपथं.

६६०. सारथिं आमन्तयी राजा –

‘‘‘अयं मग्गो रमणीयो, खेमो सोवत्थिको सिवो;

इमिना सारथि याम, सुरट्ठानं सन्तिके इतो’.

६६१. ‘‘तेन पायासि सोरट्ठो, सेनाय चतुरङ्गिनिया;

उब्बिग्गरूपो पुरिसो, सोरट्ठं एतदब्रवि.

६६२. ‘‘‘कुम्मग्गं पटिपन्नम्हा, भिंसनं लोमहंसनं;

पुरतो दिस्सति मग्गो, पच्छतो च न दिस्सति.

६६३. ‘‘‘कुम्मग्गं पटिपन्नम्हा, यमपुरिसान सन्तिके;

अमानुसो वायति गन्धो, घोसो सुय्यति दारुणो’.

६६४. ‘‘संविग्गो राजा सोरट्ठो, सारथिं एतदब्रवि;

‘कुम्मग्गं पटिपन्नम्हा, भिंसनं लोमहंसनं;

पुरतो दिस्सति मग्गो, पच्छतो च न दिस्सति.

६६५. ‘‘‘कुम्मग्गं पटिपन्नम्हा, यमपुरिसान सन्तिके;

अमानुसो वायति गन्धो, घोसो सुय्यति दारुणो’.

६६६. ‘‘हत्थिक्खन्धं समारुय्ह, ओलोकेन्तो चतुद्दिसा;

अद्दस निग्रोधं रमणीयं, पादपं छायासम्पन्नं;

नीलब्भवण्णसदिसं, मेघवण्णसिरीनिभं.

६६७. ‘‘सारथिं आमन्तयी राजा, ‘किं एसो दिस्सति ब्रहा;

नीलब्भवण्णसदिसो, मेघवण्णसिरीनिभो’.

६६८. ‘‘निग्रोधो सो महाराज, पादपो छायासम्पन्नो;

नीलब्भवण्णसदिसो, मेघवण्णसिरीनिभो.

६६९. ‘‘तेन पायासि सोरट्ठो, येन सो दिस्सते ब्रहा;

नीलब्भवण्णसदिसो, मेघवण्णसिरीनिभो.

६७०. ‘‘हत्थिक्खन्धतो ओरुय्ह, राजा रुक्खं उपागमि;

निसीदि रुक्खमूलस्मिं, सामच्चो सपरिज्जनो;

पूरं पानीयसरकं, पूवे वित्ते च अद्दस.

६७१. ‘‘पुरिसो च देववण्णी, सब्बाभरणभूसितो;

उपसङ्कमित्वा राजानं, सोरट्ठं एतदब्रवि.

६७२. ‘‘‘स्वागतं ते महाराज, अथो ते अदुरागतं;

पिवतु देवो पानीयं, पूवे खाद अरिन्दम’.

६७३. ‘‘पिवित्वा राजा पानीयं, सामच्चो सपरिज्जनो;

पूवे खादित्वा पित्वा च, सोरट्ठो एतदब्रवि.

६७४. ‘‘देवता नुसि गन्धब्बो, अदु सक्को पुरिन्ददो;

अजानन्ता तं पुच्छाम, कथं जानेमु तं मयन्ति.

६७५. ‘‘नाम्हि देवो न गन्धब्बो, नापि सक्को पुरिन्ददो;

पेतो अहं महाराज, सुरट्ठा इध मागतोति.

६७६. ‘‘किंसीलो किंसमाचारो, सुरट्ठस्मिं पुरे तुवं;

केन ते ब्रह्मचरियेन, आनुभावो अयं तवाति.

६७७. ‘‘तं सुणोहि महाराज, अरिन्दम रट्ठवड्ढन;

अमच्चा पारिसज्जा च, ब्राह्मणो च पुरोहितो.

६७८. ‘‘सुरट्ठस्मिं अहं देव, पुरिसो पापचेतसो;

मिच्छादिट्ठि च दुस्सीलो, कदरियो परिभासको.

६७९. ‘‘ददन्तानं करोन्तानं, वारयिस्सं बहुज्जनं;

अञ्ञेसं ददमानानं, अन्तरायकरो अहं.

६८०. ‘‘विपाको नत्थि दानस्स, संयमस्स कुतो फलं;

नत्थि आचरियो नाम, अदन्तं को दमेस्सति.

६८१. ‘‘समतुल्यानि भूतानि, कुतो जेट्ठापचायिको;

नत्थि बलं वीरियं वा, कुतो उट्ठानपोरिसं.

६८२. ‘‘नत्थि दानफलं नाम, न विसोधेति वेरिनं;

लद्धेय्यं लभते मच्चो, नियतिपरिणामजं.

६८३. ‘‘नत्थि माता पिता भाता, लोको नत्थि इतो परं;

नत्थि दिन्नं नत्थि हुतं, सुनिहितं न विज्जति.

६८४. ‘‘योपि हनेय्य पुरिसं, परस्स छिन्दते सिरं;

न कोचि कञ्चि हनति, सत्तन्नं विवरमन्तरे.

६८५. ‘‘अच्छेज्जाभेज्जो हि जीवो, अट्ठंसो गुळपरिमण्डलो;

योजनानं सतं पञ्च, को जीवं छेत्तुमरहति.

६८६. ‘‘यथा सुत्तगुळे खित्ते, निब्बेठेन्तं पलायति;

एवमेव च सो जीवो, निब्बेठेन्तो पलायति.

६८७. ‘‘यथा गामतो निक्खम्म, अञ्ञं गामं पविसति;

एवमेव च सो जीवो, अञ्ञं बोन्दिं पविसति.

६८८. ‘‘यथा गेहतो निक्खम्म, अञ्ञं गेहं पविसति;

एवमेव च सो जीवो, अञ्ञं बोन्दिं पविसति.

६८९. ‘‘चुल्लासीति महाकप्पिनो, सतसहस्सानि हि;

ये बाला ये च पण्डिता, संसारं खेपयित्वान;

दुक्खस्सन्तं करिस्सरे.

६९०. ‘‘मितानि सुखदुक्खानि, दोणेहि पिटकेहि च;

जिनो सब्बं पजानाति, सम्मूळ्हा इतरा पजा.

६९१. ‘‘एवंदिट्ठि पुरे आसिं, सम्मूळ्हो मोहपारुतो;

मिच्छादिट्ठि च दुस्सीलो, कदरियो परिभासको.

६९२. ‘‘ओरं मे छहि मासेहि, कालकिरिया भविस्सति;

एकन्तकटुकं घोरं, निरयं पपतिस्सहं.

६९३. ‘‘चतुक्कण्णं चतुद्वारं, विभत्तं भागसो मितं;

अयोपाकारपरियन्तं, अयसा पटिकुज्जितं.

६९४. ‘‘तस्स अयोमया भूमि, जलिता तेजसा युता;

समन्ता योजनसतं, फरित्वा तिट्ठति सब्बदा.

६९५. ‘‘वस्सानि सतसहस्सानि, घोसो सुय्यति तावदे;

लक्खो एसो महाराज, सतभागवस्सकोटियो.

६९६. ‘‘कोटिसतसहस्सानि, निरये पच्चरे जना;

मिच्छादिट्ठी च दुस्सीला, ये च अरियूपवादिनो.

६९७. ‘‘तत्थाहं दीघमद्धानं, दुक्खं वेदिस्स वेदनं;

फलं पापस्स कम्मस्स, तस्मा सोचामहं भुसं.

६९८. ‘‘तं सुणोहि महाराज, अरिन्दम रट्ठवड्ढन;

धीता मय्हं महाराज, उत्तरा भद्दमत्थु ते.

६९९. ‘‘करोति भद्दकं कम्मं, सीलेसुपोसथे रता;

सञ्ञता संविभागी च, वदञ्ञू वीतमच्छरा.

७००. ‘‘अखण्डकारी सिक्खाय, सुण्हा परकुलेसु च;

उपासिका सक्यमुनिनो, सम्बुद्धस्स सिरीमतो.

७०१. ‘‘भिक्खु च सीलसम्पन्नो, गामं पिण्डाय पाविसि;

ओक्खित्तचक्खु सतिमा, गुत्तद्वारो सुसंवुतो.

७०२. ‘‘सपदानं चरमानो, अगमा तं निवेसनं;

तमद्दस महाराज, उत्तरा भद्दमत्थु ते.

७०३. ‘‘पूरं पानीयसरकं, पूवे वित्ते च सा अदा;

पिता मे कालकतो भन्ते, तस्सेतं उपकप्पतु.

७०४. ‘‘समनन्तरानुद्दिट्ठे, विपाको उदपज्जथ;

भुञ्जामि कामकामीहं, राजा वेस्सवणो यथा.

७०५. ‘‘तं सुणोहि महाराज, अरिन्दम रट्ठवड्ढन;

सदेवकस्स लोकस्स, बुद्धो अग्गो पवुच्चति;

तं बुद्धं सरणं गच्छ, सपुत्तदारो अरिन्दम.

७०६. ‘‘अट्ठङ्गिकेन मग्गेन, फुसन्ति अमतं पदं;

तं धम्मं सरणं गच्छ, सपुत्तदारो अरिन्दम.

७०७. ‘‘चत्तारो च पटिपन्ना, चत्तारो च फले ठिता;

एस सङ्घो उजुभूतो, पञ्ञासीलसमाहितो;

तं सङ्घं सरणं गच्छ, सपुत्तदारो अरिन्दम.

७०८. ‘‘पाणातिपाता विरमस्सु खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयस्सु;

अमज्जपो मा च मुसा अभाणि, सकेन दारेन च होहि तुट्ठोति.

७०९. ‘‘अत्थकामोसि मे यक्ख, हितकामोसि देवते;

करोमि तुय्हं वचनं, त्वंसि आचरियो मम.

७१०. ‘‘उपेमि सरणं बुद्धं, धम्मञ्चापि अनुत्तरं;

सङ्घञ्च नरदेवस्स, गच्छामि सरणं अहं.

७११. ‘‘पाणातिपाता विरमामि खिप्पं, लोके अदिन्नं परिवज्जयामि;

अमज्जपो नो च मुसा भणामि, सकेन दारेन च होमि तुट्ठो.

७१२. ‘‘ओफुणामि महावाते, नदिया सीघगामिया;

वमामि पापिकं दिट्ठिं, बुद्धानं सासने रतो.

७१३. ‘‘इदं वत्वान सोरट्ठो, विरमित्वा पापदस्सना;

नमो भगवतो कत्वा, पामोक्खो रथमारुही’’ति. – गाथायो अवोचुं;

६५८-९. तत्थ राजा पिङ्गलको नाम, सुरट्ठानं अधिपति अहूति पिङ्गलचक्खुताय ‘‘पिङ्गलो’’ति पाकटनामो सुरट्ठदेसस्स इस्सरो राजा अहोसि. मोरियानन्ति मोरियराजूनं, धम्मासोकं सन्धाय वदति. सुरट्ठं पुनरागमाति सुरट्ठस्स विसयं उद्दिस्स सुरट्ठगामिमग्गं पच्चागञ्छि. पङ्कन्ति मुदुभूमिं. वण्णुपथन्ति पेतेन निम्मितं मरूभूमिमग्गं.

६६०. खेमोति निब्भयो. सोवत्थिकोति सोत्थिभावावहो. सिवोति अनुपद्दवो. सुरट्ठानं सन्तिके इतोति इमिना मग्गेन गच्छन्ता मयं सुरट्ठविसयस्स समीपेयेव.

६६१-२. सोरट्ठोति सुरट्ठाधिपति. उब्बिग्गरूपोति उत्रस्तसभावो. भिंसनन्ति भयजननं. लोमहंसनन्ति भिंसनकभावेन लोमानं हंसापनं.

६६३. यमपुरिसान सन्तिकेति पेतानं समीपे वत्ताम. अमानुसो वायति गन्धोति पेतानं सरीरगन्धो वायति. घोसो सुय्यति दारुणोति पच्चेकनिरयेसु कारणं कारियमानानं सत्तानं घोरतरो सद्दो सुय्यति.

६६६. पादपन्ति पादसदिसेहि मूलावयवेहि उदकस्स पिवनतो ‘‘पादपो’’ति लद्धनामं तरुं. छायासम्पन्नन्ति सम्पन्नच्छायं. नीलब्भवण्णसदिसन्ति वण्णेन नीलमेघसदिसं. मेघवण्णसिरीनिभन्ति मेघवण्णसण्ठानं हुत्वा खायमानं.

६७०. पूरं पानीयसरकन्ति पानीयेन पुण्णं पानीयभाजनं. पूवेति खज्जके. वित्तेति वित्तिजनने मधुरे मनुञ्ञे तहिं तहिं सरावे पूरेत्वा ठपितपूवे अद्दस.

६७२. अथो ते अदुरागतन्ति एत्थ अथोति निपातमत्तं, अवधारणत्थे वा, महाराज, ते आगतं दुरागतं न होति, अथ खो स्वागतमेवाति मयं सम्पटिच्छामाति अत्थो. अरिन्दमाति अरीनं दमनसील.

६७७. अमच्चा पारिसज्जाति अमच्चा पारिसज्जा च वचनं सुणन्तु, ब्राह्मणो च तुय्हं पुरोहितो तं सुणातूति योजना.

६७८. सुरट्ठस्मिं अहन्ति सुरट्ठदेसे अहं. देवाति राजानं आलपति. मिच्छादिट्ठीति नत्थिकदिट्ठिया विपरीतदस्सनो. दुस्सीलोति निस्सीलो. कदरियोति थद्धमच्छरी. परिभासकोति समणब्राह्मणानं अक्कोसको.

६७९. वारयिस्सन्ति वारेसिं. अन्तरायकरो अहन्ति दानं ददन्तानं उपकारं करोन्तानं अन्तरायकरो हुत्वा अञ्ञेसञ्च परेसं दानं ददमानानं दानमयपुञ्ञतो अहं बहुजनं वारयिस्सं वारेसिन्ति योजना.

६८०. विपाको नत्थि दानस्सातिआदि वारिताकारदस्सनं. तत्थ विपाको नत्थि दानस्साति दानं ददतो तस्स विपाको आयतिं पत्तब्बफलं नत्थीति विपाकं पटिबाहति. संयमस्स कुतो फलन्ति सीलस्स पन कुतो नाम फलं, सब्बेन सब्बं तं नत्थीति अधिप्पायो. नत्थि आचरियो नामाति आचारसमाचारसिक्खापको आचरियो नाम कोचि नत्थि. सभावतो एव हि सत्ता दन्ता वा अदन्ता वा होन्तीति अधिप्पायो. तेनाह ‘‘अदन्तं को दमेस्सती’’ति.

६८१. समतुल्यानि भूतानीति इमे सत्ता सब्बेपि अञ्ञमञ्ञं समसमा, तस्मा जेट्ठो एव नत्थि, कुतो जेट्ठापचायिको, जेट्ठापचायनपुञ्ञं नाम नत्थीति अत्थो. नत्थि बलन्ति यम्हि अत्तनो बले पतिट्ठिता सत्ता वीरियं कत्वा मनुस्ससोभग्यतं आदिं कत्वा यावअरहत्तं सम्पत्तियो पापुणन्ति, तं वीरियबलं पटिक्खिपति. वीरियं वा नत्थि कुतो उट्ठानपोरिसन्ति इदं नो पुरिसवीरियेन पुरिसकारेन पवत्तन्ति एवं पवत्तवादपटिक्खेपवसेन वुत्तं.

६८२. नत्थि दानफलं नामाति दानस्स फलं नाम किञ्चि नत्थि, देय्यधम्मपरिच्चागो भस्मनिहितं विय निप्फलो एवाति अत्थो. न विसोधेति वेरिनन्ति एत्थ वेरिनन्ति वेरवन्तं वेरानं वसेन पाणातिपातादीनं वसेन च कतपापं पुग्गलं दानसीलादिवततो न विसोधेति, कदाचिपि सुद्धं न करोति. पुब्बे ‘‘विपाको नत्थि दानस्सा’’तिआदि दानादितो अत्तनो परेसं निवारिताकारदस्सनं, ‘‘नत्थि दानफलं नामा’’तिआदि पन अत्थनो मिच्छाभिनिवेसदस्सनन्ति दट्ठब्बं. लद्धेय्यन्ति लद्धब्बं. कथं पन लद्धब्बन्ति आह ‘‘नियतिपरिणामज’’न्ति. अयं सत्तो सुखं वा दुक्खं वा लभन्तो नियतिविपरिणामवसेनेव लभति, न कम्मस्स कतत्ता, न इस्सरादिना चाति अधिप्पायो.

६८३. नत्थि माता पिता भाताति मातादीसु सम्मापटिपत्तिमिच्छापटिपत्तीनं फलाभावं सन्धाय वदति. लोको नत्थि इतो परन्ति इतो इधलोकतो परलोको नाम कोचि नत्थि, तत्थ तत्थेव सत्ता उच्छिज्जन्तीति अधिप्पायो. दिन्नन्ति महादानं. हुतन्ति पहेनकसक्कारो, तदुभयम्पि फलाभावं सन्धाय ‘‘नत्थी’’ति पटिक्खिपति. सुनिहितन्ति सुट्ठु निहितं. न विज्जतीति यं समणब्राह्मणानं दानं नाम ‘‘अनुगामिकनिधी’’ति वदन्ति, तं न विज्जति. तेसं तं वाचावत्थुमत्तमेवाति अधिप्पायो.

६८४. न कोचि कञ्चि हनतीति यो पुरिसो परं पुरिसं हनेय्य, परस्स पुरिसस्स सीसं छिन्देय्य, तत्थ परमत्थतो न कोचि कञ्चि हनति, सत्तन्नं कायानं छिद्दभावतो हनन्तो विय होति. कथं सत्थपहारोति आह ‘‘सत्तन्नं विवरमन्तरे’’ति. पथवीआदीनं सत्तन्नं कायानं विवरभूते अन्तरे छिद्दे सत्थं पविसति, तेन सत्ता असिआदीहि पहता विय होन्ति, जीवो विय पन सेसकायापि निच्चसभावत्ता न छिज्जन्तीति अधिप्पायो.

६८५. अच्छेज्जाभेज्जो हि जीवोति अयं सत्तानं जीवो सत्थादीहि न छिन्दितब्बो न भिन्दितब्बो निच्चसभावत्ता. अट्ठंसो गुळपरिमण्डलोति सो पन जीवो कदाचि अट्ठंसो होति कदाचि गुळपरिमण्डलो. योजनानं सतं पञ्चाति केवलीभावं पत्तो पञ्चयोजनसतुब्बेधो होति. को जीवं छेत्तुमरहतीति निच्चं निब्बिकारं जीवं को नाम सत्थादीहि छिन्दितुं अरहति, न सो केनचि विकोपनेय्योति वदति.

६८६. सुत्तगुळेति वेठेत्वा कतसुत्तगुळे. खित्तेति निब्बेठनवसेन खित्ते. निब्बेठेन्तं पलायतीति पब्बते वा रुक्खग्गे वा ठत्वा निब्बेठियमानं खित्तं सुत्तगुळं निब्बेठेन्तमेव गच्छति, सुत्ते खीणे न गच्छति. एवमेवन्ति यथा तं सुत्तगुळं निब्बेठियमानं गच्छति, सुत्ते खीणे न गच्छति, एवमेव सो जीवो ‘‘चुल्लासीति महाकप्पिनो सतसहस्सानी’’ति वुत्तकालमेव अत्तभावगुळं निब्बेठेन्तो पलायति पवत्तति, ततो उद्धं न पवत्तति.

६८७. एवमेव च सो जीवोति यथा कोचि पुरिसो अत्तनो निवासगामतो निक्खमित्वा ततो अञ्ञं गामं पविसति केनचिदेव करणीयेन, एवमेव सो जीवो इतो सरीरतो निक्खमित्वा अञ्ञं अपरं सरीरं नियतवसेन पविसतीति अधिप्पायो. बोन्दिन्ति कायं.

६८९. चुल्लासीतीति चतुरासीति. महाकप्पिनोति महाकप्पानं. तत्थ ‘‘एकम्हा महासरा अनोतत्तादितो वस्ससते वस्ससते कुसग्गेन एकेकं उदकबिन्दुं नीहरन्ते इमिना उपक्कमेन सत्तक्खत्तुं तम्हि सरे निरुदके जाते एको महाकप्पो नाम होती’’ति वत्वा ‘‘एवरूपानं महाकप्पानं चतुरासीतिसतसहस्सानि संसारस्स परिमाण’’न्ति वदन्ति. ये बाला ये च पण्डिताति ये अन्धबाला, ये च सप्पञ्ञा, सब्बेपि ते. संसारं खेपयित्वानाति यथावुत्तकालपरिच्छेदं संसारं अपरापरुप्पत्तिवसेन खेपेत्वा. दुक्खस्सन्तं करिस्सरेति वट्टदुक्खस्स परियन्तं परियोसानं करिस्सन्ति. पण्डितापि अन्तरा सुज्झितुं न सक्कोन्ति, बालापि ततो उद्धं नप्पवत्तन्तीति तस्स लद्धि.

६९०. मितानि सुखदुक्खानि, दोणेहि पिटकेहि चाति सत्तानं सुखदुक्खानि नाम दोणेहि पिटकेहि मानभाजनेहि मितानि विय यथावुत्तकालपरिच्छेदेनेव परिमितत्ता पच्चेकञ्च तेसं तेसं सत्तानं तानि नियतिपरिणामजानि परिमितानि. तयिदं जिनो सब्बं पजानाति जिनभूमियं ठितो केवलं पजानाति संसारस्स समतिक्कन्तत्ता. संसारे पन परिब्भमति सम्मूळ्हायं इतरा पजा.

६९१. एवंदिट्ठि पुरे आसिन्ति यथावुत्तनत्थिकदिट्ठिको पुब्बेव अहं अहोसिं. सम्मूळ्हो मोहपारुतोति यथावुत्ताय दिट्ठिया हेतुभूतेन सम्मोहेन सम्मूळ्हो, तंसहजातेन पन मोहेन पारुतो, पटिच्छादितकुसलबीजोति अधिप्पायो.

६९२. एवं पुब्बे या अत्तनो उप्पन्ना पापदिट्ठि, तस्सा वसेन कतं पापकम्मं दस्सेत्वा इदानि अत्तना आयतिं अनुभवितब्बं तस्स फलं दस्सेन्तो ‘‘ओरं मे छहि मासेही’’तिआदिमाह.

६९५-७. तत्थ वस्सानि सतसहस्सानीति वस्सानं सतसहस्सानि, अतिक्कमित्वाति वचनसेसो. भुम्मत्थे वा एतं पच्चत्तवचनं, वस्सेसु सतसहस्सेसु वीतिवत्तेसूति अत्थो. घोसो सुय्यति तावदेति यदा एत्तको कालो अतिक्कन्तो होति, तावदेव तस्मिं काले ‘‘इध पच्चन्तानं वो मारिसा वस्ससतसहस्सपरिमाणो कालो अतीतो’’ति एवं तस्मिं निरये सद्दो सुय्यति. लक्खो एसो, महाराज, सतभागवस्सकोटियोति सतभागा सतकोट्ठासा वस्सकोटियो, महाराज, निरये पच्चन्तानं सत्तानं आयुनो एसो लक्खो एसो परिच्छेदोति अत्थो. इदं वुत्तं होति – दसदसकं सतं नाम, दस सतानि सहस्सं नाम, दसदससहस्सानि सतसहस्सं नाम, सतसतसहस्सानि कोटि नाम, तासं कोटीनं वसेन सतसहस्सवस्सकोटियो सतभागा वस्सकोटियो. सा च खो नेरयिकानंयेव वस्सगणनावसेन वेदितब्बा, न मनुस्सानं, देवानं वा. ईदिसानि अनेकानि वस्सकोटिसतसहस्सानि नेरयिकानं आयु. तेनाह ‘‘कोटिसतसहस्सानि, निरये पच्चरे जना’’ति. यादिसेन पन पापेन सत्ता एवं निरयेसु पच्चन्ति, तं निगमनवसेन दस्सेतुं ‘‘मिच्छादिट्ठी च दुस्सीला, ये च अरियूपवादिनो’’ति वुत्तं. वेदिस्सन्ति अनुभविस्सं.

६९८-७०६. एवं आयतिं अत्तना अनुभवितब्बं पापफलं दस्सेत्वा इदानि ‘‘केन ते ब्रह्मचरियेन, आनुभावो अयं तवा’’ति रञ्ञा पुच्छितमत्थं आचिक्खित्वा तं सरणेसु चेव सीलेसु च पतिट्ठापेतुकामो ‘‘तं सुणोहि महाराजा’’तिआदिमाह. तत्थ सीलेसुपोसथे रताति निच्चसीलेसु च उपोसथसीलेसु च अभिरता. अदाति अदासि. तं धम्मन्ति तं अट्ठङ्गिकं मग्गं अमतपदञ्च.

७०९-१२. एवं पेतेन सरणेसु सीलेसु च समादपितो राजा पसन्नमानसो तेन अत्तनो कतं उपकारं ताव कित्तेत्वा सरणादीसु पतिट्ठहन्तो ‘‘अत्थकामो’’तिआदिका तिस्सो गाथा वत्वा पुब्बे अत्तना गहिताय पापिकाय दिट्ठिया पटिनिस्सट्ठभावं पकासेन्तो ‘‘ओफुणामी’’ति गाथमाह.

तत्थ ओफुणामि महावातेति महन्ते वाते वायन्ते भुसं विय तं पापकं दिट्ठिं, यक्ख, तव धम्मदेसनावाते ओफुणामि निद्धुनामि. नदिया वा सीघगामियाति सीघसोताय महानदिया वा तिणकट्ठपण्णकसटं विय पापिकं दिट्ठिं पवाहेमीति अधिप्पायो. वमामि पापिकं दिट्ठिन्ति मम मनोमुखगतं पापिकं दिट्ठिं उच्छड्डयामि. तत्थ कारणमाह ‘‘बुद्धानं सासने रतो’’ति. यस्मा एकंसेन अमतावहे बुद्धानं भगवन्तानं सासने रतो अभिरतो, तस्मा तं दिट्ठिसङ्खातं विसं वमामीति योजना.

७१३. ति ओसानगाथा सङ्गीतिकारेहि ठपिता. तत्थ पामोक्खोतिपाचीनदिसाभिमुखो हुत्वा. रथमारुहीति राजा गमनसज्जं अत्तनो राजरथं अभिरुहि, आरुय्ह यक्खानुभावेन तं दिवसमेव अत्तनो नगरं पत्वा राजभवनं पाविसि. सो अपरेन समयेन इमं पवत्तिं भिक्खूनं आरोचेसि, भिक्खू तं थेरानं आरोचेसुं, थेरा ततियसङ्गीतियं सङ्गहं आरोपेसुं.

नन्दकपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.