७. धनपालसेट्ठिपेतवत्थुवण्णना

नग्गो दुब्बण्णरूपोसीति इदं सत्थरि जेतवने विहरन्ते धनपालपेतं आरब्भ वुत्तं. अनुप्पन्ने किर बुद्धे पण्णरट्ठे एरकच्छनगरे धनपालको नाम सेट्ठि अहोसि अस्सद्धो अप्पसन्नो कदरियो नत्थिकदिट्ठिको. तस्स किरिया पाळितो एव विञ्ञायति. सो कालं कत्वा मरुकन्तारे पेतो हुत्वा निब्बत्ति. तस्स तालक्खन्धप्पमाणो कायो अहोसि, समुट्ठितच्छवि फरुसो, विरूपकेसो, भयानको, दुब्बण्णो अतिविय विरूपो बीभच्छदस्सनो. सो पञ्चपण्णास वस्सानि भत्तसित्थं वा उदकबिन्दुं वा अलभन्तो विसुक्खकण्ठोट्ठजिव्हो जिघच्छापिपासाभिभूतो इतो चितो च परिब्भमति.

अथ अम्हाकं भगवति लोके उप्पज्जित्वा पवत्तितवरधम्मचक्के अनुक्कमेन सावत्थियं विहरन्ते सावत्थिवासिनो वाणिजा पञ्चमत्तानि सकटसतानि भण्डस्स पूरेत्वा उत्तरापथं गन्त्वा भण्डं विक्किणित्वा पटिलद्धभण्डं सकटेसु आरोपेत्वा पटिनिवत्तमाना सायन्हसमये अञ्ञतरं सुक्खनदिं पापुणित्वा तत्थ यानं मुञ्चित्वा रत्तियं वासं कप्पेसुं. अथ सो पेतो पिपासाभिभूतो पानीयस्सत्थाय आगन्त्वा तत्थ बिन्दुमत्तम्पि पानीयं अलभित्वा विगतासो छिन्नमूलो विय तालो छिन्नपादो पति. तं दिस्वा वाणिजा –

२२७. ‘‘नग्गो दुब्बण्णरूपोसि, किसो धमनिसन्थतो;

उप्फासुलिको किसिको, को नु त्वमसि मारिसा’’ति. –

इमाय गाथाय पुच्छिंसु. ततो पेतो –

२२८. ‘‘अहं भदन्ते पेतोम्हि, दुग्गतो यमलोकिको;

पापकम्मं करित्वान, पेतलोकं इतो गतो’’ति. –

अत्तानं आविकत्वा पुन तेहि –

२२९. ‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं;

किस्सकम्मविपाकेन, पेतलोकं इतो गतो’’ति. –

कतकम्मं पुच्छितो पुब्बे निब्बत्तट्ठानतो पट्ठाय अतीतं पच्चुप्पन्नं अनागतञ्च अत्तनो पवत्तिं दस्सेन्तो तेसञ्च ओवादं देन्तो –

२३०. ‘‘नगरं अत्थि पण्णानं, एरकच्छन्ति विस्सुतं;

तत्थ सेट्ठि पुरे आसिं, धनपालोति मं विदू.

२३१. ‘‘असीति सकटवाहानं, हिरञ्ञस्स अहोसि मे;

पहूतं मे जातरूपं, मुत्ता वेळुरिया बहू.

२३२. ‘‘ताव महद्धनस्सापि, न मे दातुं पियं अहु;

पिदहित्वा द्वारं भुञ्जिं, मा मं याचनकाद्दसुं.

२३३. ‘‘अस्सद्धो मच्छरी चासिं, कदरियो परिभासको;

ददन्तानं करोन्तानं, वारयिस्सं बहू जने.

२३४. ‘‘विपाको नत्थि दानस्स, संयमस्स कुतो फलं;

पोक्खरञ्ञोदपानानि, आरामानि च रोपिते;

पपायो च विनासेसिं, दुग्गे सङ्कमनानि च.

२३५. ‘‘स्वाहं अकतकल्याणो, कतपापो ततो चुतो;

उपपन्नो पेत्तिविसयं, खुप्पिपाससमप्पितो.

२३६. ‘‘पञ्चपण्णास वस्सानि, यतो कालङ्कतो अहं;

नाभिजानामि भुत्तं वा, पीतं वा पन पानियं.

२३७. ‘‘यो संयमो सो विनासो, यो विनासो सो संयमो;

पेता हि किर जानन्ति, यो संयमो सो विनासो.

२३८. ‘‘अहं पुरे संयमिस्सं, नादासिं बहुके धने;

सन्तेसु देय्यधम्मेसु, दीपं नाकासिमत्तनो;

स्वाहं पच्छानुतप्पामि, अत्तकम्मफलूपगो.

२३९. ‘‘उद्धं चतूहि मासेहि, कालकिरिया भविस्सति;

एकन्तकटुकं घोरं, निरयं पपतिस्सहं.

२४०. ‘‘चतुक्कण्णं चतुद्वारं, विभत्तं भागसो मितं;

अयोपाकारपरियन्तं, अयसा पटिकुज्जितं.

२४१. ‘‘तस्स अयोमया भूमि, जलिता तेजसा युता;

समन्ता योजनसतं, फरित्वा तिट्ठति सब्बदा.

२४२. ‘‘तत्थाहं दीघमद्धानं, दुक्खं वेदिस्स वेदनं;

फलं पापस्स कम्मस्स, तस्मा सोचामहं भुसं.

२४३. ‘‘तं वा वदामि भद्दं वो, यावन्तेत्थ समागता;

माकत्थ पापकं कम्मं, आवि वा यदि वा रहो.

२४४. ‘‘सचे तं पापकं कम्मं, करिस्सथ करोथ वा;

न वो दुक्खा पमुत्यत्थि, उप्पच्चापि पलायतं.

२४५. ‘‘मत्तेय्या होथ पेत्तेय्या, कुले जेट्ठापचायिका;

सामञ्ञा होथ ब्रह्मञ्ञा, एवं सग्गं गमिस्सथा’’ति. –

इमा गाथा अभासि.

२३०-२३१. तत्थ पण्णानन्ति पण्णानामरट्ठस्स एवंनामकानं राजूनं. एरकच्छन्ति तस्स नगरस्स नामं. तत्थाति तस्मिं नगरे. पुरेति पुब्बे अतीतत्तभावे. धनपालोति मं विदूति ‘‘धनपालसेट्ठी’’ति मं जानन्ति. तयिदं नामं तदा मय्हं अत्थानुगतमेवाति दस्सेन्तो ‘‘असीती’’ति गाथमाह. तत्थ असीति सकटवाहानन्ति वीसतिखारिको वाहो, यो सकटन्ति वुच्चति. तेसं सकटवाहानं असीति हिरञ्ञस्स तथा कहापणस्स च मे अहोसीति योजना. पहूतं मे जातरूपन्ति सुवण्णम्पि पहूतं अनेकभारपरिमाणं अहोसीति सम्बन्धो.

२३२-२३३. न मे दातुं पियं अहूति दानं दातुं मय्हं पियं नाहोसि. मा मं याचनकाद्दसुन्ति ‘‘याचका मा मं पस्सिंसू’’ति पिदहित्वा गेहद्वारं भुञ्जामि. कदरियोति थद्धमच्छरी. परिभासकोति दानं देन्ते दिस्वा भयेन सन्तज्जको. ददन्तानं करोन्तानन्ति उपयोगत्थे सामिवचनं, दानानि ददन्ते पुञ्ञानि करोन्ते. बहू जनेति बहू सत्ते. ददन्तानं वा करोन्तानं वा समुदायभूतं बहुं जनं पुञ्ञकम्मतो वारयिस्सं निवारेसिं.

२३४-२३६. विपाको नत्थि दानस्सातिआदि दानादीनं निवारणे कारणदस्सनं. तत्थ विपाको नत्थि दानस्साति दानकम्मस्स फलं नाम नत्थि, केवलं पुञ्ञं पुञ्ञन्ति धनविनासो एवाति दीपेति. संयमस्साति सीलसंयमस्स. कुतो फलन्ति कुतो नाम फलं लब्भति, निरत्थकमेव सीलरक्खणन्ति अधिप्पायो. आरामानीति आरामूपवनानीति अत्थो. पपायोति पानीयसाला. दुग्गेति उदकचिक्खल्लानं वसेन दुग्गमट्ठानानि. सङ्कमनानीति सेतुयो. ततो चुतोति ततो मनुस्सलोकतो चुतो. पञ्चपण्णासाति पञ्चपञ्ञास. यतो कालङ्कतो अहन्ति यदा कालकता अहं, ततो पट्ठाय. नाभिजानामीति एत्तकं कालं भुत्तं वा पीतं वा किञ्चि न जानामि.

२३७-३८. यो संयमो सो विनासोति लोभादिवसेन यं संयमनं कस्सचि अदानं, सो इमेसं सत्तानं विनासो नाम पेतयोनियं निब्बत्तपेतानं महाब्यसनस्स हेतुभावतो. ‘‘यो विनासो सो संयमो’’ति इमिना यथावुत्तस्स अत्थस्स एकन्तिकभावं वदति. पेता हि किर जानन्तीति एत्थ हि-सद्दो अवधारणे, किर-सद्दो अरुचिसूचने. ‘‘संयमो देय्यधम्मस्स अपरिच्चागो विनासहेतू’’ति इममत्थं पेता एव किर जानन्ति पच्चक्खतो अनुभुय्यमानत्ता, न मनुस्साति. नयिदं युत्तं मनुस्सानम्पि पेतानं विय खुप्पिपासादीहि अभिभुय्यमानानं दिस्समानत्ता. पेता पन पुरिमत्तभावे कतकम्मस्स पाकटभावतो तमत्थं सुट्ठुतरं जानन्ति. तेनाह – ‘‘अहं पुरे संयमिस्स’’न्तिआदि. तत्थ संयमिस्सन्ति सयम्पि दानादिपुञ्ञकिरियतो संयमनं सङ्कोचं अकासिं. बहुके धनेति महन्ते धने विज्जमाने.

२४३. तन्ति तस्मा. वोति तुम्हे. भद्दं वोति भद्दं कल्याणं सुन्दरं तुम्हाकं होतूति वचनसेसो. यावन्तेत्थ समागताति यावन्तो यावतका एत्थ समागता, ते सब्बे मम वचनं सुणाथाति अधिप्पायो. आवीति पकासनं परेसं पाकटवसेन. रहोति पटिच्छन्नं अपाकटवसेन. आवि वा पाणातिपातादिमुसावादादिकायवचीपयोगवसेन, यदि वा रहो अभिज्झादिवसेन पापकं लामकं अकुसलकम्मं माकत्थ मा करित्थ.

२४४. सचे तं पापकं कम्मन्ति अथ पन तं पापकम्मं आयतिं करिस्सथ, एतरहि वा करोथ, निरयादीसु चतूसु अपायेसु मनुस्सेसु च अप्पायुकतादिवसेन तस्स फलभूता दुक्खतो पमुत्ति पमोक्खो नाम नत्थि. उप्पच्चापि पलायतन्ति उप्पतित्वा आकासेन गच्छन्तानम्पि मोक्खो नत्थियेवाति अत्थो. ‘‘उपेच्चा’’तिपि पाळि, इतो वा एत्तो वा पलायन्ते तुम्हे अनुबन्धिस्सतीति अधिप्पायेन उपेच्च सञ्चिच्च पलायन्तानम्पि तुम्हाकं ततो मोक्खो नत्थि, गतिकालादिपच्चयन्तरसमवाये पन सति विपच्चतियेवाति अत्थो. अयञ्च अत्थो –

‘‘न अन्तलिक्खे न समुद्दमज्झे, न पब्बतानं विवरं पविस्स;

न विज्जती सो जगतिप्पदेसो, यत्थट्ठितो मुच्चेय्य पापकम्मा’’ति. (ध. प. १२७; मि. प. ४.२.४) –

इमाय गाथाय दीपेतब्बो.

२४५. मत्तेय्याति मातुहिता. होथाति तेसं उपट्ठानादीनि करोथ. तथा पेत्तेय्याति वेदितब्बा. कुले जेट्ठापचायिकाति कुले जेट्ठकानं अपचायनकरा. सामञ्ञाति समणपूजका. तथा ब्रह्मञ्ञाति बाहितपापपूजकाति अत्थो. एवं सग्गं गमिस्सथाति इमिना मया वुत्तनयेन पुञ्ञानि कत्वा देवलोकं उपपज्जिस्सथाति अत्थो. यं पनेत्थ अत्थतो न विभत्तं, तं हेट्ठा खल्लाटियपेतवत्थुआदीसु वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.

ते वाणिजा तस्स वचनं सुत्वा संवेगजाता तं अनुकम्पमाना भाजनेहि पानीयं गहेत्वा तं सयापेत्वा मुखे आसिञ्चिंसु. ततो महाजनेन बहुवेलं आसित्तं उदकं तस्स पेतस्स पापबलेन अधोगळं न ओतिण्णं, कुतो पिपासं पटिविनेस्सति. ते तं पुच्छिंसु – ‘‘अपि ते काचि अस्सासमत्ता लद्धा’’ति. सो आह – ‘‘यदि मे एत्तकेहि जनेहि एत्तकं वेलं आसिञ्चमानं उदकं एकबिन्दुमत्तम्पि परगळं पविट्ठं, इतो पेतयोनितो मोक्खो मा होतू’’ति. अथ ते वाणिजा तं सुत्वा अतिविय संवेगजाता ‘‘अत्थि पन कोचि उपायो पिपासावूपसमाया’’ति आहंसु. सो आह – ‘‘इमस्मिं पापकम्मे खीणे तथागतस्स वा तथागतसावकानं वा दाने दिन्ने मम दानमुद्दिसिस्सति, अहं इतो पेतत्ततो मुच्चिस्सामी’’ति. तं सुत्वा वाणिजा सावत्थिं गन्त्वा भगवन्तं उपसङ्कमित्वा तं पवत्तिं आरोचेत्वा सरणानि सीलानि च गहेत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स सत्ताहं दानं दत्वा तस्स पेतस्स दक्खिणं आदिसिंसु. भगवा तमत्थं अट्ठुप्पत्तिं कत्वा चतुन्नं परिसानं धम्मं देसेसि. महाजनो च लोभादिमच्छेरमलं पहाय दानादिपुञ्ञाभिरतो अहोसीति.

धनपालसेट्ठिपेतवत्थुवण्णना निट्ठिता.