१०. उत्तरमातुपेतिवत्थुवण्णना

दिवाविहारगतं भिक्खुन्ति इदं उत्तरमातुपेतिवत्थु. तत्रायं अत्थविभावना – सत्थरि परिनिब्बुते पठममहासङ्गीतिया पवत्तिताय आयस्मा महाकच्चायनो द्वादसहि भिक्खूहि सद्धिं कोसम्बिया अविदूरे अञ्ञतरस्मिं अरञ्ञायतने विहासि. तेन च समयेन रञ्ञो उदेनस्स अञ्ञतरो अमच्चो कालमकासि, तेन च पुब्बे नगरे कम्मन्ता अधिट्ठिता अहेसुं. अथ राजा तस्स पुत्तं उत्तरं नाम माणवं पक्कोसापेत्वा ‘‘त्वञ्च पितरा अधिट्ठिते कम्मन्ते समनुसासा’’ति तेन ठितट्ठाने ठपेसि.

सो च साधूति सम्पटिच्छित्वा एकदिवसं नगरपटिसङ्खरणियानं दारूनं अत्थाय वड्ढकियो गहेत्वा अरञ्ञं गतो. तत्थ आयस्मतो महाकच्चायनत्थेरस्स वसनट्ठानं उपगन्त्वा थेरं तत्थ पंसुकूलचीवरधरं विवित्तं निसिन्नं दिस्वा इरियापथेयेव पसीदित्वा कतपटिसन्थारो वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. थेरो तस्स धम्मं कथेसि. सो धम्मं सुत्वा रतनत्तये सञ्जातप्पसादो सरणेसु पतिट्ठाय थेरं निमन्तेसि – ‘‘अधिवासेथ मे, भन्ते, स्वातनाय भत्तं सद्धिं भिक्खूहि अनुकम्पं उपादाया’’ति. अधिवासेसि थेरो तुण्हीभावेन. सो ततो निक्खमित्वा नगरं गन्त्वा अञ्ञेसं उपासकानं आचिक्खि – ‘‘थेरो मया स्वातनाय निमन्तितो, तुम्हेहिपि मम दानग्गं आगन्तब्ब’’न्ति.

सो दुतियदिवसे कालस्सेव पणीतं खादनीयं भोजनीयं पटियादापेत्वा कालं आरोचापेत्वा सद्धिं भिक्खूहि आगच्छन्तस्स थेरस्स पच्चुग्गमनं कत्वा वन्दित्वा पुरक्खत्वा गेहं पवेसेसि. अथ महारहकप्पियपच्चत्थरणअत्थतेसु आसनेसु थेरे च भिक्खूसु च निसिन्नेसु गन्धपुप्फधूपेहि पूजं कत्वा पणीतेन अन्नपानेन ते सन्तप्पेत्वा सञ्जातप्पसादो कतञ्जली अनुमोदनं सुणित्वा कतभत्तानुमोदने थेरे गच्छन्ते पत्तं गहेत्वा अनुगच्छन्तो नगरतो निक्खमित्वा पटिनिवत्तन्तो ‘‘भन्ते, तुम्हेहि निच्चं मम गेहं पविसितब्ब’’न्ति याचित्वा थेरस्स अधिवासनं ञत्वा निवत्ति. एवं सो थेरं उपट्ठहन्तो तस्स ओवादे पतिट्ठाय सोतापत्तिफलं पापुणि, विहारञ्च कारेसि, सब्बे च अत्तनो ञातके सासने अभिप्पसन्ने अकासि.

माता पनस्स मच्छेरमलपरियुट्ठितचित्ता हुत्वा एवं परिभासि – ‘‘यं त्वं मम अनिच्छन्तिया एव समणानं अन्नपानं देसि, तं ते परलोके लोहितं सम्पज्जतू’’ति. एकं पन मोरपिञ्छकलापं विहारमहदिवसे दिय्यमानं अनुजानि. सा कालं कत्वा पेतयोनियं उप्पज्जि, मोरपिञ्छकलापदानानुमोदनेन पनस्सा केसा नीला सिनिद्धा वेल्लितग्गा सुखुमा दीघा च अहेसुं. सा यदा गङ्गानदिं ‘‘पानीयं पिविस्सामी’’ति ओतरति, तदा नदी लोहितपूरा होति. सा पञ्चपण्णास वस्सानि खुप्पिपासाभिभूता विचरित्वा एकदिवसं कङ्खारेवतत्थेरं गङ्गाय तीरे दिवाविहारं निसिन्नं दिस्वा अत्तानं अत्तनो केसेहि पटिच्छादेत्वा उपसङ्कमित्वा पानीयं याचि. तं सन्धाय वुत्तं –

३३१. ‘‘दिवाविहारगतं भिक्खुं, गङ्गातीरे निसिन्नकं;

तं पेती उपसङ्कम्म, दुब्बण्णा भीरुदस्सना.

३३२. ‘‘केसा चस्सा अतिदीघा, यावभूमावलम्बरे;

केसेहि सा पटिच्छन्ना, समणं एतदब्रवी’’ति. –

इमा द्वे गाथा सङ्गीतिकारकेहि इध आदितो ठपिता.

तत्थ भीरुदस्सनाति भयानकदस्सना. ‘‘रुद्ददस्सना’’ति वा पाठो, बीभच्छभारियदस्सनाति अत्थो. यावभूमावलम्बरेति याव भूमि, ताव ओलम्बन्ति. पुब्बे ‘‘भिक्खु’’न्ति च पच्छा ‘‘समण’’न्ति च कङ्खारेवतत्थेरमेव सन्धाय वुत्तं.

सा पन पेती थेरं उपसङ्कमित्वा पानीयं याचन्ती –

३३३. ‘‘पञ्चपण्णास वस्सानि, यतो कालकता अहं;

नाभिजानामि भुत्तं वा, पीतं वा पन पानियं;

देहि त्वं पानियं भन्ते, तसिता पानियाय मे’’ति. – इमं गाथमाह;

३३३. तत्थ नाभिजानामि भुत्तं वाति एवं दीघमन्तरे काले भोजनं भुत्तं वा पानीयं पीतं वा नाभिजानामि, न भुत्तं न पीतन्ति अत्थो. तसिताति पिपासिता. पानियायाति पानीयत्थाय आहिण्डन्तिया मे पानीयं देहि, भन्तेति योजना.

इतो परं –

३३४. ‘‘अयं सीतोदिका गङ्गा, हिमवन्ततो सन्दति;

पिव एत्तो गहेत्वान, किं मं याचसि पानियं.

३३५. ‘‘सचाहं भन्ते गङ्गाय, सयं गण्हामि पानियं;

लोहितं मे परिवत्तति, तस्मा याचामि पानियं.

३३६. ‘‘किं नु कायेन वाचाय, मनसा दुक्कटं कतं;

किस्सकम्मविपाकेन, गङ्गा ते होति लोहितं.

३३७. ‘‘पुत्तो मे उत्तरो नाम, सद्धो आसि उपासको;

सो च मय्हं अकामाय, समणानं पवेच्छति.

३३८. ‘‘चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं;

तमहं परिभासामि, मच्छेरेन उपद्दुता.

३३९. ‘‘यं त्वं मय्हं अकामाय, समणानं पवेच्छसि;

चीवरं पिण्डपातञ्च, पच्चयं सयनासनं.

३४०. ‘‘एतं ते परलोकस्मिं, लोहितं होतु उत्तर;

तस्सकम्मविपाकेन, गङ्गा मे होति लोहित’’न्ति. –

इमा थेरस्स च पेतिया च वचनपटिवचनगाथा.

३३४. तत्थ हिमवन्ततोति महतो हिमस्स अत्थिताय ‘‘हिमवा’’ति लद्धनामतो पब्बतराजतो. सन्दतीति पवत्तति. एत्तोति इतो महागङ्गातो. किन्ति कस्मा मं याचसि पानीयं, गङ्गानदिं ओतरित्वा यथारुचि पिवाति दस्सेति.

३३५. लोहितं मे परिवत्ततीति उदकं सन्दमानं मय्हं पापकम्मफलेन लोहितं हुत्वा परिवत्तति परिणमति, ताय गहितमत्तं उदकं लोहितं जायति.

३३७-४०. मय्हं अकामायाति मम अनिच्छन्तिया. पवेच्छतीति देति. पच्चयन्ति गिलानपच्चयं. एतन्ति यं एतं चीवरादिकं पच्चयजातं समणानं पवेच्छसि देसि, एतं ते परलोकस्मिं लोहितं होतु उत्तराति अभिसपनवसेन कतं पापकम्मं, तस्स विपाकेनाति योजना.

अथायस्मा रेवतो तं पेतिं उद्दिस्स भिक्खुसङ्घस्स पानीयं अदासि, पिण्डाय चरित्वा भत्तं गहेत्वा भिक्खूनमदासि, सङ्कारकूटादितो पंसुकूलं गहेत्वा धोवित्वा भिसिञ्च चिमिलिकञ्च कत्वा भिक्खूनं अदासि, तेन चस्सा पेतिया दिब्बसम्पत्तियो अहेसुं. सा थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा अत्तना लद्धदिब्बसम्पत्तिं थेरस्स दस्सेसि. थेरो तं पवत्तिं अत्तनो सन्तिकं उपगतानं चतुन्नं परिसानं पकासेत्वा धम्मकथं कथेसि. तेन महाजनो सञ्जातसंवेगो विगतमलमच्छेरो हुत्वा दानसीलादिकुसलधम्माभिरतो अहोसीति. इदं पन पेतवत्थु दुतियसङ्गीतियं सङ्गहं आरुळ्हन्ति दट्ठब्बं.

उत्तरमातुपेतिवत्थुवण्णना निट्ठिता.