सासनपट्ठानवारवण्णना

८९. एवं सब्बथा नयसमुट्ठानं विभजित्वा इदानि सासनपट्ठानं विभजन्तो यस्मा सङ्गहवारादीसु मूलपदेहेव पट्ठानं सङ्गहेत्वा सरूपतो न दस्सितं, तस्मा यथा मूलपदेहि पट्ठानं निद्धारेतब्बं, एवं पट्ठानतोपि मूलपदानि निद्धारेतब्बानीति दस्सनत्थं ‘‘अट्ठारस मूलपदा कुहिं दट्ठब्बा? सासनपट्ठाने’’ति आह. मूलपदसासनपट्ठानानञ्हि अञ्ञमञ्ञसङ्गहो पुब्बे दस्सितो एवाति. अथ सासनपट्ठानन्ति को वचनत्थो? सासनस्स पट्ठानन्ति सासनपट्ठानं, सासनं देसना, तस्सा वेनेय्यज्झासयानुरूपं तेसं हितसुखनिप्फादनत्थं पकारेहि ठानं पवत्ति सासनपट्ठानं. इध पन तस्स तथाभावदीपनं ‘‘सासनपट्ठान’’न्ति वेदितब्बं. अथ वा सासनं अधिसीलसिक्खादयो. तेसं पवत्तनुपायभावतो पतिट्ठहन्ति एतेहीति पट्ठानानि, संकिलेसादिधम्मा. तेसं पवेदनतो तदुपचारेन सुत्तानि पट्ठानानि. तेसं पन समूहभावतो अयं पकरणप्पदेसो पट्ठानं नाम.

अपरो नयो – केनट्ठेन पट्ठानं? पट्ठितट्ठेन गमनट्ठेनाति अत्थो. ‘‘ये ते गोट्ठा पट्ठितगावो’’ति (म. नि. १.१५६) आगतट्ठानस्मिञ्हि येन पट्ठानेन ते ‘‘गोट्ठा पट्ठितगावो’’ति वुत्ता, तं अत्थतो गमनं होति. इति नातिवित्थारितनयेसु हारनयेसु अनिस्सङ्गगमनस्स देसनाञाणस्स संकिलेसभागियादिलोकियादिभेदेसु तदुभयवोमिस्सकभेदेसु च वित्थारितनयलाभतो निस्सङ्गवसेन पवत्तगमनत्ता ते संकिलेसभागियादयो लोकियादयो च विसुं विसुं वोमिस्सा च अधिकरणवसेन पट्ठानं नाम. तेसं पकासनतो अयं पकरणप्पदेसो पट्ठानन्ति वेदितब्बं.

‘‘संकिलेसभागिय’’न्तिआदीसु संकिलिस्सति एतेनाति संकिलेसो. संकिलेसभागे संकिलेसकोट्ठासे पवत्तं संकिलेसभागियं. वासना पुञ्ञभावना, वासनाभागे पवत्तं वासनाभागियं, वासनं भजापेतीति वा वासनाभागियं. निब्बिज्झनं लोभक्खन्धादीनं पदालनं निब्बेधो. निब्बेधभागे पवत्तं, निब्बेधं भजापेतीति वा निब्बेधभागियं. परिनिट्ठितसिक्खाधम्मा असेक्खा, असेक्खभावे पवत्तं, असेक्खे भजापेतीति वा असेक्खभागियं. तेसु यत्थ तण्हादिसंकिलेसो विभत्तो, इदं संकिलेसभागियं. यत्थ दानादिपुञ्ञकिरियवत्थु विभत्तं, इदं वासनाभागियं. यत्थ सेक्खा सीलक्खन्धादयो विभत्ता, इदं निब्बेधभागियं. यत्थ पन असेक्खा सीलक्खन्धादयो विभत्ता, इदं असेक्खभागियं. इतरानि तेसं वोमिस्सकनयवसेन वुत्तानि.

तानि पन छ दुका चत्तारो तिका एकं चतुक्कं अपरम्पि एकं चतुक्कन्ति द्वादस होन्ति. तेसु चत्तारो दुका द्वे च तिका उद्धटा, इतरे न उद्धटा, अनुद्धरणे कारणं नत्थि. इमिना नयेन तेपि गहेतुं सक्काति पाळियं संखित्ताति दट्ठब्बं. तथा हि वक्खति – ‘‘इमानि चत्तारि सुत्तानि, साधारणानि कतानि अट्ठ भवन्ती’’तिआदि. तत्थ यस्मा कत्थचि सुत्ते तण्हासंकिलेसोव निद्दिसीयति, कत्थचि दिट्ठिसंकिलेसोव, कत्थचि दुच्चरितसंकिलेसोव निद्दिसीयति, तस्मा संकिलेसभागियं सुत्तं तिधा विभजित्वा उद्दिट्ठं ‘‘तण्हासंकिलेसभागियं सुत्त’’न्तिआदिना. तथा वोदानं नाम संकिलेसे सति होतीति वोदानभागियं सुत्तं संकिलेसविभागेन तिधाव उद्दिट्ठं ‘‘तण्हावोदानभागियं सुत्त’’न्तिआदिना. तं पन अत्थतो वासनाभागियादि एव होति. अयञ्च नयो केसुचि पोत्थकेसु नत्थि.

‘‘तत्थ संकिलेसो तिविधो’’तिआदि संकिलेसपटिपक्खतो समथादिनिद्धारणवसेन वासनाभागियादिसुत्तानं विसयदस्सनत्थं आरद्धं. तत्थ यदि आसत्ति उप्पज्जति भवेसूति भवेसु छन्दरागं पजहितुं असक्कोन्तस्स यदि भवपत्थना उप्पज्जति. एवं सायन्ति एवमस्स पुग्गलस्स अयं समथविपस्सनाभावनामयं पुञ्ञकिरियवत्थु भवति पुज्जभवफलनिब्बत्तनतो. तत्रूपपत्तिया संवत्ततीति तत्र तत्र भवे उपपत्तिया संवत्तति. इमानि चत्तारि सुत्तानीति इमानि संकिलेसभागियादीनि चत्तारि सुत्तानि. साधारणानि कतानीति संकिलेसभागियञ्च वासनाभागियञ्च, संकिलेसभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च, संकिलेसभागियञ्च असेक्खभागियञ्च, वासनाभागियञ्च निब्बेधभागियञ्चाति एवं पदन्तरसंयोजनवसेन मिस्सितानि कतानि. अट्ठ भवन्तीति पुरिमानि चत्तारि इमानि चत्तारीति एवं अट्ठ भवन्ति.

तानियेव अट्ठ सुत्तानि साधारणानि कतानि सोळस भवन्तीति तानियेव यथावुत्तानि अट्ठ सुत्तानि वासनाभागियञ्च असेक्खभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च, असेक्खभागियञ्च संकिलेसभागियञ्च वासनाभागियञ्च, निब्बेधभागियञ्च संकिलेसभागियञ्च वासनाभागियञ्च, असेक्खभागियञ्च संकिलेसभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च, असेक्खभागियञ्च वासनाभागियञ्च निब्बेधभागियञ्च, असेक्खभागियञ्च संकिलेसभागियञ्च वासनाभागियञ्च, निब्बेधभागियञ्च असेक्खभागियञ्च नेवसंकिलेसभागियञ्च, नवासनाभागियञ्च ननिब्बेधभागियञ्च न असेक्खभागियञ्चाति एवं साधारणानि कतानि पुरिमानि अट्ठ इमानि अट्ठाति सोळस भवन्ति. तेसु चत्तारो एकका, छ दुका, चत्तारो तिका, एको चतुक्को, अपरोपि एको चतुक्कोति अयम्पि विभागो वेदितब्बो. तत्थापि द्वे दुका, द्वे तिका, द्वे चतुक्का च पाळियं अनागताति वेदितब्बा.

इदानि इमस्स पट्ठानस्स सकलसासनसङ्गहितभावं विभावेतुं ‘‘इमेहि सोळसहि सुत्तेहि भिन्नेहि नवविधं सुत्तं भिन्नं भवती’’ति वुत्तं. तस्सत्थो – इमेहि संकिलेसभागियादीहि सोळसहि सुत्तेहि पट्ठाननयेन विभत्तेहि सुत्तगेय्यादिनवविधं परियत्तिसासनसङ्खातं सुत्तं भिन्नं सोळसधा विभत्तं होति. इमिना सोळसविधेन पट्ठानेन असङ्गहितो परियत्तिसासनस्स पदेसो नत्थीति अधिप्पायो. कथं पन संकिलेसभागियादिभावो गहेतब्बोति? आह ‘‘गाथाय गाथा अनुमिनितब्बा’’तिआदि. तत्थ गाथाय गाथा अनुमिनितब्बाति अयं गाथा विय गाथा संकिलेसभागियाति वा वासनाभागियाति वा निब्बेधभागियाति वा असेक्खभागियाति वा अनुमिनितब्बा, अनु अनु मिनित्वा तक्केत्वा जानितब्बाति अत्थो. सेसपदेसुपि एसेव नयो. एत्थ च गाथावेय्याकरणविनिमुत्ता सब्बा परियत्ति ‘‘सुत्तेना’’तिपदेन सङ्गहिताति दट्ठब्बा.

९०. इदानि संकिलेसभागियादीनि सुत्तानि यथानिद्दिट्ठानि उदाहरणवसेन विभावेतुं ‘‘तत्थ कतमं संकिलेसभागियं सुत्त’’न्तिआदि आरद्धं. तत्थ ‘‘कामन्धा जालसञ्छन्ना’’ति गाथाय अत्थो हेट्ठा वुत्तोयेव. यथा इमस्स, एवं इतो परानम्पि हेट्ठा वुत्तत्थानं उत्तानपदानञ्च अत्थं न वण्णयिस्साम.

अगतिगमनानीति कायादीहि अयुत्तगमनानि, अकत्तब्बकरणानीति अत्थो. छन्दाति छन्दहेतु इच्छापच्चया. अगतिं गच्छतीति अगन्तब्बं गतिं गच्छति, अकत्तब्बं करोतीति अत्थो. धम्मन्ति साधूनं अरियानं धम्मं. अतिवत्ततीति अतिमद्दित्वा वीतिक्कमति. निहीयतीति हायति. यसोति कित्ति च परिवारो च.

‘‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति गाथायं मनोति यदिपि कामावचरकुसलादिभेदं सब्बम्पि चतुभूमकचित्तं मनो, इमस्मिं पन ठाने चक्खुपालत्थेरस्स (ध. प. १-२; थेरगा. ९५) पुरिमजातियं वेज्जभूतस्स उप्पन्नवसेन नियमियमानं पटिघसम्पयुत्तचित्तमेव लब्भति. सो मनो पुब्बङ्गमो एतेसन्ति मनोपुब्बङ्गमा, मनसा पठमगामिना समन्नागताति अत्थो. धम्माति निस्सत्तनिज्जीवट्ठेन धम्मा, ते पन वेदनादयो तयो अरूपिनो खन्धा. एते हि मनोपुब्बङ्गमा. कथं पनेतेहि सद्धिं एकस्मिं वत्थुस्मिं एकस्मिञ्च आरम्मणे एकक्खणे उप्पज्जमानो मनो पुब्बङ्गमो नाम होतीति? उप्पादपच्चयट्ठेन. यथा हि बहूसु एकतो गामघातादिकम्मानि करोन्तेसु ‘‘को एतेसं पुब्बङ्गमो’’ति वुत्ते यो तेसं पच्चयो होति, यं यं निस्साय ते तं कम्मं करोन्ति, सो दत्तो वा मित्तो वा तेसं पुब्बङ्गमोति वुच्चति, एवंसम्पदमिदं दट्ठब्बं. इति उप्पादपच्चयट्ठेन मनो पुब्बङ्गमो एतेसन्ति मनोपुब्बङ्गमा. न हि ते मने अनुप्पज्जन्ते उप्पज्जितुं सक्कुणन्ति, मनो पन एकच्चेसु चेतसिकेसु अनुप्पज्जन्तेसुपि उप्पज्जति एव.

अधिपतिवसेन मनो सेट्ठो एतेसन्ति मनोसेट्ठा. यथा हि चोरादीनं चोरजेट्ठकादयो अधिपतिनो सेट्ठा, तथा तेसम्पि मनो सेट्ठो. यथा पन दारुआदीहि निप्फन्नानि भण्डानि दारुमयादीनि नाम होन्ति, तथा एतेपि मनतो निप्फन्नत्ता मनोमया नाम. पदुट्ठेनाति अभिज्झादीहि दोसेहि पदुट्ठेन दूसितेन भासति वा करोति वा. सो हि भासन्तो चतुब्बिधं वचीदुच्चरितमेव भासति, करोन्तोपि तिविधं कायदुच्चरितमेव करोति, अभासन्तो अकरोन्तो तेहि अभिज्झादीहि पदुट्ठमनताय तिविधं मनोदुच्चरितं पूरेति. एवमस्स दस अकुसलकम्मपथा पारिपूरिं गच्छन्ति. ततो नं दुक्खमन्वेतीति ततो तिविधदुच्चरिततो तं पुग्गलं दुक्खं अन्वेति दुच्चरितानुभावेन चतूसु अपायेसु दुक्खं अनुगच्छति. यथा किं? चक्कंव वहतो पदन्ति, यथा नाम सकटं वहतो बलीबद्दस्स पदं पहरन्तं चक्कं अनुगच्छति, एवं नं पुग्गलं दुक्खमनुगच्छतीति.

‘‘मिद्धी यदा होती’’ति गाथायं मिद्धीति थिनमिद्धाभिभूतो. महग्घसोति महाभोजनो आहरहत्थकअलंसाटकतत्रवट्टककाकमासकभुत्तवमितकानं अञ्ञतरो विय. निद्दायिताति सुपनसीलो. सम्परिवत्तसायीति सेय्यसुखपस्ससुखानं अनुयुञ्जनवसेन सम्परिवत्तकसयनसीलो. निवापपुट्ठोति कुण्डकादिना सूकरभत्तेन पुट्ठो. घरसूकरो हि बालकालतो पट्ठाय पोसियमानो थूलसरीरकाले गेहतो बहि निक्खमितुं अलभन्तो हेट्ठामञ्चादीसु सम्परिवत्तित्वा सम्परिवत्तित्वा अस्ससन्तो पस्ससन्तो सयतेव. इदं वुत्तं होति – यदा पुरिसो मिद्धी च होति महग्घसो च, निवापपुट्ठो महावराहो विय अञ्ञेन इरियापथेन यापेतुं असक्कोन्तो निद्दासीलो संपरिवत्तसायी, तदा सो ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति तीणि लक्खणानि मनसि कातुं न सक्कोति. तेसं अमनसिकारा मन्दपञ्ञो पुनप्पुनं गब्भं उपेति, गब्भवासतो न परिमुच्चतीति.

‘‘अयसाव मल’’न्ति गाथायं अयसाति अयतो. समुट्ठितन्ति जातं. ततुट्ठायाति ततो उट्ठहित्वा. अतिधोनचारिनन्ति धोना वुच्चति चत्तारो पच्चये इदमत्थिताय अलमेतेनाति पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जनपञ्ञा, तं अतिक्कमित्वा चरन्तो अतिधोनचारी नाम. इदं वुत्तं होति – यथा अयतो मलं समुट्ठाय यतो तं समुट्ठितं, तमेव खादति विनासेति, एवमेवं चत्तारो पच्चये अप्पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्तं अतिधोनचारिनं सानि कम्मानि अत्तनो सन्ताने उट्ठितत्ता अत्तनो सन्तकानेव तानि कम्मानि दुग्गतिं नयन्तीति.

‘‘चोरो यथा’’ति गाथायं चोरो यथा सन्धिमुखे गहीतोति यथा चोरो घरसन्धिं छिन्दित्वा गेहं पविसन्तो घरसन्धिमुखे एव राजपुरिसेहि गहितो. सकम्मुना हञ्ञति बज्झते चाति तेन अत्तना कतकम्मेन कसाभिताळनादिना हञ्ञति चेव अद्दुबन्धनादिना बज्झति च. एवं अयं पेच्च पजा परत्थाति एवम्पि अयं पापकारिनी पजा इतो चवित्वा परलोके. सकम्मुना हञ्ञति बज्झते चाति अत्तनाव कतेन पापकम्मेन निरयादीसु नानप्पकारेहि कम्मकारणादीहि हञ्ञति चेव परिबज्झति चाति.

‘‘सुखकामानी’’ति गाथायं यो दण्डेन विहिंसतीति यो पुग्गलो दण्डेन वा लेड्डुआदीहि वा विबाधति. पेच्च सो न लभे सुखन्ति सो पुग्गलो परलोके मनुस्ससुखं वा दिब्बसुखं वा न लभति, निब्बानसुखे पन वत्तब्बमेव नत्थि.

गुन्नं चे तरमानानन्ति गावीसु महोघं तरन्तीसु. जिम्हं गच्छति पुङ्गवोति यदि यूथपति उसभो कुटिलं गच्छति. सब्बा ता जिम्हं गच्छन्तीति सब्बापि ता गावियो कुटिलमेव गच्छन्ति. कस्मा? नेत्ते जिम्हं गते सतीति नेत्तरि कुटिलं गते सति, नेत्तस्स कुटिलं गतत्ताति अत्थो. सो हि तासं पच्चयिको उपद्दवहरो च.

‘‘एवमेव’’न्ति गाथायं यथा चेतं, एवमेवं यो मनुस्सेसु पधानसम्मतो, यदि सो अधम्मचारी सिया. ये तस्स अनुजीविनो, सब्बेपि अधम्मिकाव होन्ति. सामिसम्पदा हि पकतिसम्पदं सम्पादेति. यस्मा च एतदेव, तस्मा सब्बं रट्ठं दुक्खं सेति, राजा चे होति अधम्मिको. सुकिच्छरूपा वताति सुट्ठु किच्छापन्नरूपा वत. उपधीसूति कामगुणूपधीसु. रत्ताति रागाभिभूता. कटुकन्ति दुक्खं.

कुक्कुच्चजनकेनेव पत्तवट्टिप्पभवस्स उपच्छिन्नत्ता फलुप्पत्ति कदलिया पराभवाय होतीति आह – ‘‘फलं वे कदलिं हन्ती’’ति. तथा फलपरियोसानत्ता ओसधीनं ‘‘फलं वेळुं फलं नळ’’न्ति वुत्तं. वळवाय कुच्छिस्मिं गद्रभस्स जाता अस्सतरी नाम, सा गब्भं गण्हित्वा काले सम्पत्ते विजायितुं न सक्कोति. पादेहि भूमिं पहरन्ती तिट्ठति, अथस्स चत्तारो पादे चतूसु खाणुकेसु बन्धित्वा कुच्छिं फालेत्वा पोतकं नीहरन्ति, सा तत्थेव मरति. तेन वुत्तं – ‘‘गब्भो अस्सतरिं यथा’’ति. इदं वुत्तं होति – यथा अत्तनो फलं कदलिवेळुनळेपि विनासेति, गब्भो च अस्सतरिं, एवं अत्तनो कम्मफलभूतो सक्कारो असप्पुरिसं विनासेतीति.

कोधमक्खगरूति कुज्झनलक्खणं कोधं, परगुणमक्खनलक्खणं मक्खञ्च गरुं कत्वा उद्धं कत्वा उक्खिपित्वा चरन्तो. सुखेत्तेति सुखेत्तेपि. पूतिबीजंवाति पूतिभावं गतं बीजं विय. छकणरसादिपरिभावनसुक्खापनसुखसयादीनि अकरणेन बीजदोसदुट्ठन्ति अत्थो.

९१. चेतसाति अत्तनो चित्तेन. चेतोति तस्स पुग्गलस्स चित्तं. परिच्चाति परिच्छिन्दित्वा. इरियतीति पवत्तति. यथाभतन्ति यथा किञ्चि आहरित्वा ठपितं.

माकत्थाति मा अकत्थ. न पमुत्यत्थीति पमोक्खो नत्थि. उपेच्चापीति सञ्चिच्चापि, बुद्धिपुब्बेनापीति अत्थो.

‘‘अधम्मेना’’ति वत्वापि ‘‘मुसावादेना’’ति वचनं मुसावादस्स महासावज्जभावदस्सनत्थं. तेनेवाह – ‘‘एकं धम्मं अतीतस्सा’’तिआदि (ध. प. १७६), तथा ‘‘एवं परित्तं खो, राहुल, तेसं सामञ्ञं, येसं नत्थि सम्पजानमुसावादे लज्जा’’तिआदि (म. नि. २.१०८). तं कथं नु भविस्सतीति तं धनं केन नु पकारेन तेसं भविस्सति. अधम्मेन तेसं सम्भतत्ता तेसु नचिरट्ठितिकं होतीति अत्थो. अन्तराया सु भविस्सन्तीति अधम्मियवोहारादितो राजन्तरायादयो भविस्सन्ति. सूति निपातमत्तं. सम्भतस्स विनस्सतीति इमस्स सम्भतं सज्जितं विनस्सति. सग्गन्ति सुगतिं. सा हि रूपादीहि सोभनेहि अग्गोति सग्गोति अधिप्पेता. एत्तावताति दिट्ठधम्मिकसम्परायिकानं अत्थानं हानिया. हताति विनट्ठा.

विवट्टतेति निवट्टति. लोभा खणति अत्तानन्ति लोभहेतु अपुञ्ञानि करोन्तो कायविसमादियोगेन अत्तानं खणति नाम. मित्तेहि जीरतीति मित्तभावेहि हायति.

चरन्तीति चतूहि इरियापथेहि अकुसलमेव करोन्ता विचरन्ति. बालाति इधलोकत्थं परलोकत्थञ्च अजानन्ता इध बाला नाम. दुम्मेधाति निप्पञ्ञा. न हि पञ्ञाय दुट्ठत्तं नाम अत्थि. अमित्तेनेवाति अमित्तभूतेन विय वेरिना विय हुत्वा. कटुकप्फलन्ति तिखिणफलं, दुक्खफलन्ति अत्थो. न तं कम्मं कतं साधु, यं कत्वा अनुतप्पतीति यं कम्मं निरयादीसु निब्बत्तनसमत्थं दुक्खुदयं कत्वा अनुस्सरितानुस्सरितक्खणे अनुतप्पति अनुसोचति, तं कतं न साधु न सुन्दरं न भद्दकं. यस्स अस्सुमुखोति यस्स अस्सूहि तिन्तमुखो रोदन्तो विपाकं पटिसेवति अनुभोति.

दुक्करन्ति वत्तपटिवत्तपूरणादिवसेन आभिसमाचारिकसीलस्स कातुं असक्कुणेय्यताय दुक्करं. समादानतो पट्ठाय खण्डं अकत्वा विसेसतो आदिब्रह्मचरियकस्स चरिमकचित्तं पापेतब्बताय दुत्तितिक्खं, सीलसंवरादयो वा अपरिक्खते कत्वा सम्पादेतुं असक्कुणेय्यताय दुक्करं. अधिवासेतब्बानं पन दुस्सहनतो खन्तिसंवरंवसेन दुत्तितिक्खं. अब्यत्तेनाति मन्दपञ्ञेन. सामञ्ञन्ति समणभावो. तत्थाति तस्स सामञ्ञस्स. सम्बाधाति दुन्निवत्थदुप्पारुतमातुगामादिसम्मद्दा. यत्थाति सीलसंवरादीनं परिबन्धभूतेसु सम्बाधसङ्खातेसु विसभागारम्मणादीसु. अथ वा दुक्करन्तिपदस्स अत्थं दस्सेतुं दुत्तितिक्खन्ति वुत्तं. दुत्तितिक्खन्ति दुक्खमं दुरधिवासियं. अब्यत्तेनाति बालेन. सामञ्ञन्ति समणधम्मो. इदं वुत्तं होति – यं पण्डिता कुलपुत्ता दसपि वस्सानि वीसतिपि…पे… सट्ठिपि वस्सानि दन्तेभि दन्तमाधाय जिव्हाय तालुं आहच्च चेतसा चित्तं अभिनिग्गण्हित्वा एकासनं एकभत्तं पटिसेवमाना आपाणकोटिकं ब्रह्मचरियं चरन्ता सामञ्ञं करोन्ति, तं बाला अब्यत्ता कातुं न सक्कोन्तीति. बहूहि तत्थ सम्बाधाति तस्मिं सामञ्ञसङ्खाते अरियमग्गे बहू सम्बाधा, मग्गाधिगमाय पटिपन्नस्स बहू परिस्सयाति अत्थो.

अप्पमेय्यं पमिनन्तोति अप्पमेय्यं खीणासवपुग्गलं ‘‘एत्तकसीलो अयं एत्तकसमाधि एत्तकपञ्ञो’’ति एवं मिनन्तो. कोध विद्वा विकप्पयेति को इध विद्वा मेधावी विकप्पेय्य, खीणासवोव खीणासवं मिनन्तो विकप्पेय्याति दीपेति. निवुतं मञ्ञेति यो पन पुथुज्जनो मिनेतुं आरभति, तं निवुतं अवकुज्जपञ्ञं मञ्ञामि. अकिस्सवन्ति किस्सवा वुच्चति पञ्ञा, निप्पञ्ञन्ति अत्थो.

कुठारीति अत्तच्छेदकट्ठेन कुठारिसदिसी फरुसवाचा. छिन्दतीति कुसलमूलसङ्खाते मूलेयेव निकन्तति. विसं हलाहलं इवाति हलाहलसङ्खातं विसं इव. एवं विरद्धं पातेतीति विरद्धं अपरद्धं खलितपुग्गलं एवं अपायेसु विनिपातेति. वाचा दुब्भासिता यथाति यथा वाचा अरियूपवादनवसेन दुब्भासिता.

९२. निन्दियन्ति निन्दनीयं. तं वा निन्दति यो पसंसियोति यो गुणविसिट्ठताय पसंसारहो पुग्गलो, तं वा सो पापिच्छतादीनि आरोपेत्वा गरहति. विचिनातीति उपचिनाति. कलिन्ति अपराधं. अयं कलीति अयं अपराधो. अक्खेसूति जूतकीळनक्खेसु. सब्बस्सापि सहापि अत्तनाति सब्बेन अत्तनो धनेनापि अत्तनापि सद्धिं. सुगतेसूति सोभनगमनत्ता, सुन्दरं ठानं गतत्ता, सम्मा गतत्ता, सम्मा च गदत्ता सुगतसङ्खातेसु बुद्धादीसु. मनं पदोसयेति यो मनं पदोसेय्य, तस्स अयं मनोपदोसो एव महत्तरो कलीति वुत्तं होति. कस्मा? यस्मा सतं सहस्सानं…पे… पापकन्ति. तत्थ सतं सहस्सानन्ति निरब्बुदगणनाय सतसहस्सं. छत्तिंसतीति अपरानि छत्तिंसति निरब्बुदानि. पञ्च चाति अब्बुदगणनाय पञ्च च अब्बुदानि. तस्मा वस्सगणनाय एत्तको सो कालो, यं कालं अरियगरहिवाचं मनञ्च पणिधाय पापकं निरयं उपेति, तत्थ पच्चतीति वुत्तं होति. इदञ्च सङ्खेपेन पदुमनिरये आयुप्पमाणं, वित्थारेन पन परतो आगमिस्सति.

लोभगुणेति ‘‘गुणो’’ति बालेहि दिट्ठत्ता, अनेकक्खत्तुं पवत्तितत्ता च लोभोयेव लोभगुणो, तस्मिं लोभगुणे, तण्हायाति अत्थो. अनुयुत्तोति अनु अनु युत्तो. अवदञ्ञूति अवचनञ्ञू, बुद्धानम्पि ओवादस्स अग्गहणतो. मच्छरीति पञ्चविधमच्छरियेन मच्छरी. पेसुणियं अनुयुत्तोति पेसुणियस्मिं अनुयुत्तो अग्गसावकानं भेदनेन. कोकालिकञ्हि मीयमानं ओवदन्तेन आयस्मता महामोग्गल्लानेन भासिता इमा गाथाति. मुखदुग्गाति मुखविसम. विभूताति विगतभूत अलिकवादि. अनरियाति असप्पुरिस. भूनहूति भूतिहनक अत्तनो बुद्धिविनासक. पुरिसन्ताति पुरिसाधम. कलीति अलक्खिपुरिस. अवजातकपुत्ताति बुद्धस्स भगवतो अवजातपुत्त. मा बहुभाणिध नेरयिकोसीति इदानि बहुभाणी मा होहि, नेरयिको असि जातो. रजमाकिरसीति किलेसरजं अत्तनि पक्खिपसि. सन्तेति समितकिलेसे खीणासवे. किब्बिसकारीति पापकारि. पपतन्ति नरकं.

इदं संकिलेसभागियन्ति इदं तण्हादीनं सभावभेदतो अवत्थाभेदतो च अनेकभेदकं दस्सेतुं अनेकेहि सुत्तपदेहि उदाहरणवसेन दस्सितं संकिलेसभागियं सुत्तन्ति वेदितब्बं.

पसन्नेनाति कम्मकम्मफलादीनि सद्दहन्तेन.

९३. इद्धन्ति हत्थूपगसीसूपगादिअलङ्कारेहि मणिकनकादीहि च समिद्धं. फीतन्ति तेलमधुफाणितादीहि च धनधञ्ञादीहि च विपुलं. आकिण्णमनुस्सन्ति निरन्तरमनुस्सं. सम्बाधब्यूहन्ति ब्यूहा वुच्चन्ति अनिब्बिद्धरच्छायो. येसु पविट्ठमग्गेनेव निग्गच्छन्ति, ते सम्बाधा ब्यूहका एत्थाति सम्बाधब्यूहं. इमिनापि तस्स नगरस्स घनवासमेव दीपेति. भन्तेनाति दमथं अनुपगतेन, इतो चितो च परिब्भमन्तेन वा. अपापकन्ति अलामकं. अवेच्चप्पसादेनाति अचलप्पसादेन, सच्चप्पटिवेधतो आगतेन पसादेन.

पेच्च सो लभतेति यो भूते दण्डेन न हिंसति, सो पुग्गलो परलोके मनुस्सभूतो मनुस्ससुखं देवभूतो दिब्बसुखं उभयं अतिक्कन्तो निब्बानसुखं लभतीति अत्थो.

९४. चारिकं पक्कमिस्सतीति जनपदचारिकं गमिस्सति. कस्मा पन भगवा जनपदचारिकं चरतीति? सत्तहि कारणेहि बुद्धा भगवन्तो जनपदचारिकं चरन्ति – देसन्तरगतानं वेनेय्यानं विनयनत्तं, तत्र ठितानं उस्सुक्कसमुप्पादनं, भावकानं एकस्मिं ठाने निबद्धवासपरिहरणं अत्तनो च तत्थ अनासङ्गदस्सनं, सम्बुद्धवसितट्ठानताय देसानं चेतियभावसम्पादनं, बहूनं सत्तानं दस्सनूपसङ्कमनादीहि पुञ्ञोघप्पसवनं, अवुट्ठिआदिउपद्दवूपसमनञ्चाति इमेहि सत्तहि कारणेहि बुद्धा भगवन्तो जनपदचारिकं चरन्तीति वेदितब्बं.

इसिदत्तपुराणाति इसिदत्तो च पुराणो च, तेसु इसिदत्तो सकदागामी. पुराणो सोतापन्नो. साकेतेति ‘‘साकेतो’’ति लद्धनामे अत्तनो भोगगामके. मग्गे पुरिसं ठपेसुन्ति तेसं किर गामद्वारेन भगवतो गमनमग्गो, तस्मा ‘‘सचे भगवा अम्हाकं सुत्तानं वा पमत्तानं वा गच्छेय्य, अथ पस्सितुं न लभेय्यामा’’ति मग्गमज्झे पुरिसं ठपेसुं. अनुबन्धिंसूति न दूरतोव, पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धिंसु. भगवा हि सकटमग्गस्स मज्झे जङ्घमग्गेन अगमासि, इतरे उभोसु पस्सेसु अनुगच्छन्ता अगमंसु. मग्गा ओक्कम्माति बुद्धा हि केनचि सद्धिं गच्छन्ताव पटिसन्थारं करोन्ति केनचि सद्धिं ठिता केनचि सद्धिं दिवसभागम्पि निसिन्ना, तस्मा भगवा चिन्तेसि – ‘‘इमे मय्हं सासने वल्लभा आगतफला, इमेहि सद्धिं निसीदित्वा दिवसभागं पटिसन्थारं करिस्सामी’’ति. मग्गतो ओक्कमित्वा येनञ्ञतरं रुक्खमूलं तेनुपसङ्कमि. पञ्ञत्ते आसने निसीदीति ते किर छत्तुपाहनकत्तरदण्डपादब्भञ्जनतेलानि चेव अट्ठविधञ्च पानकं सरभपादपल्लङ्कञ्च गाहापेत्वा आगमंसु. अथ नं पल्लङ्कं पञ्ञपेत्वा अदंसु. सत्था तत्थ निसीदि. एकमन्तं निसीदिंसूति ‘‘छत्तुपाहनादीनि भिक्खुसङ्घस्स देथा’’ति वत्वा भगवन्तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदिंसु.

सावत्थिया कोसलेसु चारिकं पक्कमिस्सतीतिआदि सब्बं मज्झिमदेसवसेनेव वुत्तं. कस्मा? नियताचिण्णत्ता. भगवतो हि चारिकचरणं मज्झिमदेसेयेव. सचेपि पच्चन्तदेसे गच्छति, मज्झिमदेसेयेव अरुणं उट्ठापेतीति नियताचिण्णं, तस्मा मज्झिमदेसवसेनेव वुत्तं. कासीसूति कासिरट्ठतो. तथा मगधेसूति मगधरट्ठतो. आसन्ने नो भगवा भविस्सतीति एत्थ न केवलं आसन्नत्ता एव तेसं सोमनस्सं होति, अथ खो ‘‘इदानि दानं दातुं गन्धमालादिपूजं कातुं धम्मं सोतुं पञ्हं पुच्छितुं लभिस्सामा’’ति नेसं सोमनस्सं होति.

तस्मातिह थपतयो सम्बाधो घरावासोति थपतयो यस्मा तुम्हाकं मयि दूरीभूते अनप्पकं दोमनस्सं आसन्ने अनप्पकं सोमनस्सं होति, तस्मापि वेदितब्बमेतं ‘‘सम्बाधो घरावासो’’ति. घरावासस्स हि दोसेन तुम्हाकं एवं होति. सचे पन घरावासं पहाय पब्बजिता अस्सथ, एवं वो मया सद्धिंयेव गच्छन्तानञ्च आगच्छन्तानञ्च तं न भवेय्याति इममत्थं दीपेन्तो एवमाह. तत्थ सकिञ्चनसपलिबोधट्ठेन सम्बाधता वेदितब्बा. महाघरे वसन्तस्सापि हि सकिञ्चनसपलिबोधट्ठेन घरावासो सम्बाधोव. रजोपथोति रागादिरजानं आगमनपथो, आगमनट्ठानन्ति अत्थो. अब्भोकासो पब्बज्जाति पब्बज्जा पन अकिञ्चनअपलिबोधट्ठेन अब्भोकासो. चतुरतनिकेपि हि गब्भे द्विन्नं भिक्खूनं पल्लङ्केन पल्लङ्कं घट्टेत्वा निसिन्नानम्पि अकिञ्चनापलिबोधट्ठेन पब्बज्जा अब्भोकासो नाम होति. अलञ्च पन वो थपतयो अप्पमादायाति एवं सम्बाधघरावासे वसन्तानं तुम्हाकं अप्पमादमेव कातुं युत्तन्ति अत्थो.

नागाति हत्थिनो. ओपवय्हाति रञ्ञो आरोहनयोग्गा. एकं पुरतो एकं पच्छतो निसीदापेमाति ते किर द्वेपि जना सब्बालङ्कारपटिमण्डिता द्वीसु नागेसु ता इत्थियो एवं निसीदापेत्वा रञ्ञो नागं मज्झे कत्वा उभोसु पस्सेसु गच्छन्ति, तस्मा एवमाहंसु. नागोपि रक्खितब्बोति यथा किञ्चि विसेसितं न करोति, एवं रक्खितब्बो होति. तापि भगिनियोति यथा पमादं नापज्जन्ति, एवं रक्खितब्बा होन्ति. अत्तापीति सितकथितविक्खेपितादीनि अकरोन्तेहि अत्तापि रक्खितब्बो होति. एवं करोन्तो हि ‘‘सामिदुब्भको एसो’’ति निग्गहेतब्बो होति.

तस्मातिह थपतयोति यस्मा तुम्हे राजा निच्चं राजभण्डं पटिच्छापेति, तस्मापि सम्बाधो घरावासो रजोपथो. यस्मा पन पंसुकूलिकं भिक्खुं एवं पटिच्छापेन्तो नत्थि, तस्मा अब्भोकासो पब्बज्जा, एवं सब्बत्थापि. अलञ्च खो थपतयो अप्पमादाय, अप्पमादमेव करोथाति दस्सेति.

मुत्तचागोति विस्सट्ठचागो. पयतपाणीति आगतागतानं दानत्थाय धोतहत्थो. वोसग्गरतोति वोसग्गसङ्खाते चागे रतो. याचयोगोति याचितब्बयुत्तो. ‘‘याजयोगो’’तिपि पाठो, दानयुत्तोति अत्थो. दानसंविभागरतोति एतेन अप्पमत्तकम्पि किञ्चि लभित्वा ततोपि संविभागे रतो. अप्पटिविभत्तन्ति ‘‘इदं अम्हाकं भविस्सति, इदं अय्यान’’न्ति एवं अकतविभागं, सब्बं दातब्बमेव हुत्वा ठितन्ति अत्थो. इमेहि खो थपतयो चतूहि धम्मेहि समन्नागतो अरियसावको सोतापन्नो होतीति सोतापन्नो इमेहि धम्मेहि समन्नागतो होतीति अत्थो. एतेन सोतापन्नेन इमेसं चतुन्नं धम्मानं एकन्ततो लब्भमानतं दस्सेति.

एवं तेसं थपतीनं इमेहि चतूहि धम्मेहि समन्नागतं परियायेन दस्सेत्वा इदानि निप्परियायेन तं दस्सेतुं ‘‘तुम्हे खो थपतयो’’तिआदि वुत्तं.

९५. सहस्सं कप्पकोटियोति सहस्सं अत्तभावा अहेसुन्ति अत्थो. ‘‘असीति कप्पकोटियो’’तिपि पाठो, असीतिआयुकप्पकोटियो अहेसुन्ति अत्थो. कत्थ पन ते अहेसुन्ति? आह ‘‘देवे चेव मनुस्से चा’’ति, देवेसु चेव मनुस्सेसु चाति अत्थो. संविरुळ्हम्हीति समन्ततो पल्लवग्गहणेन विरुळ्हे. अलभिंहन्ति अलभिं अहं. अज्ज तिंसं ततो कप्पाति ततो कप्पतो अज्ज सम्पति अयं कप्पो तिंसतिमो. तस्सा सञ्ञाय वासनाति तस्स बुद्धगताय सञ्ञाय वासनतो.

तण्हानिघातकोति तण्हाय समुच्छेदको. वटंसकोति पुप्फमयकण्णिको. सब्बपुप्फेहिलङ्कतोति नानापुप्फेहि अलङ्कतो. लपनन्तराति उत्तराधरोट्ठानं अन्तरतो. ओक्काति पभा. मुद्धनन्तरधायथाति मुद्धनि अन्तरधायथ. कङ्खं वितराति विमतिं विनोदेहि. यस्स तं सब्बधम्मेसु, सदा ञाणं पवत्ततीति तन्ति निपातमत्तं. यस्स सब्बधम्मेसु आकङ्खप्पटिबद्धत्ता सदा ञाणं पवत्तति. सो सब्बञ्ञू भगवा थेरं आनन्दं एतदब्रवीति सम्बन्धो. राजा रट्ठे भविस्सतीति सब्बस्मिं रट्ठे राजा भविस्सति. चरिमन्ति चरिमभवं. सच्छिकत्वाति पच्चक्खं कत्वा. धम्मतन्ति चतुसच्चधम्मं, पच्चेकबोधिं वा.

९६. सुवण्णच्छदनं नावन्ति उभोसु पस्सेसु सुवण्णालङ्कारेहि पटिमण्डितवसेन छादितं सुवण्णनावं. पञ्हं पुट्ठा वियाकासि, सक्कस्स इति मे सुतन्ति यथा सा देवता पञ्हं पुट्ठा सक्कस्स ब्याकासि, एवं मयापि सुतन्ति आयस्मा महामोग्गल्लानो अत्तना यथासुतं तं भगवतो वदति.

पंसुथूपेसूति सरीरधातुं अब्भन्तरे ठपेत्वा पंसूहि कतथूपेसु. एवञ्हि ते भगवन्तं उद्दिस्सकता नाम होन्ति, तेनेवाह – ‘‘उद्दिस्सकतेसु दसबलधरान’’न्ति.

९७. देवपुत्तसरीरवण्णाति देवपुत्तसरीरसदिसवण्णा. सुभगसण्ठितीति सोभग्गयुत्तसण्ठाना. उळारं वत तं आसीति तं मया कतं पुञ्ञं उळारं वत अहोसि. याहन्ति या अहं. सतसहस्सं कप्पे, मुदितो थूपं अपूजेसीति थूपं पूजेत्वा सतसहस्सं आयुकप्पे अहं मुदितोति अत्थो. अनागन्तुन विनिपातन्ति अपायुपपत्तिं अनुपगन्त्वा. यं चक्खुन्ति यं पञ्ञाचक्खुं. पणिहितन्ति ठपितं. विमुत्तचित्तम्हीति विमुत्तचित्तो अम्हि. विधूतलतोति विधूततण्हालतो, समुच्छिन्नतण्होति अत्थो.

९८. सामाकपत्थोदनमत्तन्ति सामाकतिणानं नाळिकोदनमत्तं. अखिलेति पञ्चन्नं चेतोखिलानं अभावेन अखिले. तस्मिञ्च ओकप्पयि धम्ममुत्तमन्ति तस्मिं पच्चेकबुद्धे उत्तमधम्मं पच्चेकबोधिं ‘‘उत्तमधम्मेन नाम इमस्मिं भवितब्ब’’न्ति सद्दहिं. ‘‘तस्मिञ्च धम्मे पणिधेसिं मानस’’न्ति इमिना पटिलद्धधम्मं अहम्पि सच्छिकरेय्यन्ति चित्तं पणिदहिं. भवे कुदासुपि च मा अपेक्खवाति कत्थचि भवे अपेक्खवा मा भवेय्यन्ति च पणिधेसिं मानसन्ति सम्बन्धो.

कुरूसूति उत्तरकुरूसु. दीघायुकेसूति तेसं वस्ससहस्सायुकताय वुत्तं. अममेसूति अपरिग्गहेसु. पाणीसूति सत्तेसु. अहीनगामीसूति यथालद्धसम्पत्तीहि यावतायुकं अपरिहीनसभावेसु. तिदसोपपज्जथाति तावतिंसो हुत्वा उपपज्जिं, तिदसे वा तावतिंसभवने उपपज्जिं. विसिट्ठकायूपगतोति विसिट्ठकायेसु नानावण्णकायेसु उपगतो. यसस्सिसूति परिवारवन्तेसु. हिताहितासिहीति कुसलाकुसले वीतिवत्तीहि. पच्चक्खं ख्विमन्ति पच्चक्खं खो इमं वचनन्ति अधिप्पायो.

सकासीति सो अकासि. बलिमाभिहारीति पूजाबलिं अभिहरि. पतितस्स एकन्ति तस्स हत्थतो एकपुप्फं पतितं.

उपरिट्ठन्ति उपरि वेहासे ठितं. अरिट्ठन्ति अरिट्ठं नाम पच्चेकसम्बुद्धं. अज्झत्तञ्च बहिद्धा चाति अज्झत्तविसया च बहिद्धविसया च. ये मे विज्जिंसूति ये मे पुब्बे विज्जमाना अहेसुं. जातिमरणसंसारो, नत्थि दानि पुनब्भवोति पुनप्पुनं जायनमीयनभूतो संसारो पुनब्भवोति च वुच्चति, सो च दानि नत्थीति अत्थो.

इदं वासनाभागियं सुत्तन्ति इदं वासनाभागपुञ्ञविभावनानं नानासुत्तपदानं उदाहरणवसेन दस्सितं वासनाभागियं सुत्तन्ति वेदितब्बं.

९९. ‘‘उद्धं अधो…पे… अपुनब्भवाया’’ति इदं निब्बेधभागियं सुत्तन्ति वुत्तं ओघतरणस्स अरियमग्गकिच्चत्ता. न चेतना करणीयाति न चित्तं उप्पादेतब्बं. धम्मताति धम्मसभावो.

१००. यदा हवेति यस्मिं हवे काले. पातुभवन्तीति उप्पज्जन्ति. धम्माति अनुलोमपच्चयाकारपटिवेधसाधका बोधिपक्खियधम्मा. पातुभवन्तीति वा पकासेन्ति, अभिसमयवसेन पाकटा होन्ति. धम्माति चतुअरियसच्चधम्मा. आतापो वुच्चति किलेससन्तापनट्ठेन वीरियं. आतापिनोति सम्मप्पधानवीरियवतो. झायतोति आरम्मणूपनिज्झानलक्खणेन लक्खणूपनिज्झानलक्खणेन च झानेन झायन्तस्स. ब्राह्मणस्साति बाहितपापस्स खीणासवस्स. अथस्स कङ्खा वपयन्ति सब्बाति अथस्स एवं पातुभूतधम्मस्स या ता ‘‘को नु खो, भन्ते, फुसतीति? नो कल्लो पञ्होति भगवा अवोचा’’तिआदिना (सं. नि. २.१२) नयेन ‘‘कतमं नु खो, भन्ते, जरामरणं, कस्स पनिदं जरामरणन्ति? नो कल्लो पञ्होति भगवा अवोचा’’तिआदिना (सं. नि. २.३५) च नयेन पच्चयाकारकङ्खा वुत्ता. या च पच्चयाकारस्सेव अप्पटिविद्धत्ता ‘‘अहोसिं नु खो अहमतीतमद्धान’’न्तिआदिका (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०) सोळसकङ्खा ‘‘बुद्धे कङ्खति धम्मे कङ्खती’’तिआदिका (ध. स. १००८) अट्ठ च कङ्खा आगता, ता सब्बा वपयन्ति अपगच्छन्ति निरुज्झन्ति, कस्मा? यतो पजानाति सहेतुधम्मं, यस्मा अविज्जादिकेन हेतुना सहेतुकं इमं सङ्खारादिं केवलं दुक्खक्खन्धधम्मं पजानाति अञ्ञासि पटिविज्झति.

यतो खयं पच्चयानं अवेदीहि यस्मा पच्चयानं खयसङ्खातं निब्बानं अवेदि अञ्ञासि पटिविज्झि, तस्मा यदास्स आतापिनो झायतो ब्राह्मणस्स वुत्तप्पकारा धम्मा पातुभवन्ति. अथस्स या निब्बानस्स अविदितत्ता कङ्खा उप्पज्जेय्युं, सब्बापि ता कङ्खा वपयन्तीति.

आरञ्ञन्ति आरञ्ञकं. अञ्ञातुञ्छेन यापेन्तन्ति कुलेसु अञ्ञातो निच्चनवोयेव हुत्वा उञ्छेन पिण्डचरियाय यापेन्तं. अथ वा अभिलक्खितेसु इस्सरजनगेहेसु कटुकभण्डसम्भारं सुगन्धभोजनं परियेसन्तस्स उञ्छनं ञातुञ्छनं नाम, घरपटिपाटिया पन द्वारे ठितेन लद्धमिस्सकभोजनं अञ्ञातुञ्छनं नाम. इदं इध अधिप्पेतं. तेन यापेन्तं. कामेसु अनपेक्खिनन्ति वत्थुकामकिलेसकामेसु निरपेक्खं.

छेत्वाति वधित्वा. सुखं सेतीति कोधपरिळाहेन अपरिदय्हमानत्ता सुखं सयति. न सोचतीति कोधविनासेन विनट्ठदोमनस्सत्ता न सोचति. विसमूलस्साति दुक्खविपाकस्स. मधुरग्गस्साति यं अक्कुट्ठस्स पच्चक्कोसित्वा पहटस्स पटिप्पहरित्वा सुखं उप्पज्जति, तं सन्धाय सो ‘‘मधुरग्गो’’ति वुत्तो. इमस्मिञ्हि ठाने परियोसानं ‘‘अग्ग’’न्ति वुत्तं. अरियाति बुद्धादयो.

हनेति हनेय्य. उप्पतितन्ति असमुग्घाटितं अविक्खम्भितुप्पन्नवसेन समुदाचारुप्पन्नवसेन समुदाचरन्तं. विनोदयेति अत्तनो सन्तानतो नीहरेय्य.

१०१. सत्तियाति देसनासीसमेतं, एकतोधारादिना सत्थेनाति अत्थो. ओमट्ठोति पहटो. चत्तारो हि पहारा ओमट्ठो उम्मट्ठो मट्ठो विमट्ठोति. तत्थ उपरि ठत्वा अधोमुखं दिन्नप्पहारो ओमट्ठो नाम, अधो ठत्वा उद्धं मुखं दिन्नप्पहारो उम्मट्ठो नाम, अग्गळसूचि विय विनिविज्झित्वा कतो मट्ठो नाम, सेसो सब्बोपि विमट्ठो नाम. इमस्मिं पन ठाने ओमट्ठो गहितो. सो हि सब्बदारुणो दुरुद्धरणसल्लो दुत्तिकिच्छो अन्तोदोसो अन्तोपुब्बलोहितो च होति. पुब्बलोहितं अनिक्खमित्वा वणमुखं परियोनन्धित्वा तिट्ठति. पुब्बलोहितं नीहरितुकामेहि मञ्चेन सद्धिं बन्धित्वा अधोसिरो कातब्बो होति, मरणं वा मरणमत्तं वा दुक्खं पापुणाति. परिब्बजेति विहरेय्य.

इमाय गाथाय किं कथितं? यथा सत्तिया ओमट्ठपुरिसो सल्लुब्बाहनवणतिकिच्छनानं अत्थाय वीरियं आरभति पयोगं करोति परक्कमति. यथा च दय्हमाने मत्थके आदित्तसिरो तस्स निब्बापनत्थाय वीरियं आरभति पयोगं करोति परक्कमति, एवमेवं भिक्खु कामरागप्पहानाय सतो अप्पमत्तो हुत्वा विहरेय्य भगवाति कथेसि.

एवं देवताय कथिते अथ भगवा चिन्तेसि – ‘‘इमाय देवताय उपमा दळ्हं कत्वा आनीता, अत्थं पन परित्तकं गहेत्वा ठिता. पुनप्पुनं कथेन्तीपि हि एसा कामरागस्स विक्खम्भनप्पहानमेव कथेय्य, याव च कामरागो मग्गेन न समुग्घाटिय्यति, ताव अनुबन्धोव होती’’ति तमेव उपमं गहेत्वा पठममग्गवसेन देवताय विनिवट्टेत्वा दस्सेन्तो ‘‘सत्तिया विय ओमट्ठो’’ति दुतियगाथमाह. तस्सत्थो पुरिमनयानुसारेन वेदितब्बो.

लोकामिसन्ति कामगुणो. सन्तिपेक्खोति सब्बसङ्खारूपसमं निब्बानं अपेक्खमानो. पञ्ञवाति पञ्ञवन्तो. पहितत्तोति निब्बानं पतिपेसितचित्तो. विरतो कामसञ्ञायाति याय कायचि सब्बतो कामसञ्ञाय चतुत्थमग्गसम्पयुत्ताय समुच्छेदविरतिया विरतो. ‘‘विरत्तो’’तिपि पाठो. कामसञ्ञायाति पन भुम्मवचनं होति. सगाथावग्गे (सं. नि. १.९६) ‘‘कामसञ्ञासू’’ति पाठो. चतूहि मग्गेहि दसन्नम्पि संयोजनानं अतीतत्ता सब्बसंयोजनातीतो. चतुत्थमग्गेनेव वा उद्धम्भागियसंयोजनातीतो तत्र तत्राभिनन्दनतो नन्दिसङ्खाताय तण्हाय तिण्णञ्च भवानं परिक्खीणत्ता नन्दिभवपरिक्खीणो. सो तादिसो खीणासवो भिक्खु गम्भीरे संसारण्णवे न सीदति.

सद्दहानोति येन पुब्बभागे कायसुचरितादिभेदेन, अपरभागे च सत्तत्तिंसबोधिपक्खियभेदेन धम्मेन अरहन्तो बुद्धपच्चेकबुद्धबुद्धसावका निब्बानं पत्ता. तं सद्दहानो अरहतं धम्मं निब्बानप्पत्तिया लोकियलोकुत्तरपञ्ञं लभति, तञ्च खो न सद्धामत्तकेनेव. यस्मा पन सद्धाजातो उपसङ्कमति, उपसङ्कमन्तो पयिरुपासति, पयिरुपासन्तो सोतं ओदहति, ओदहितसोतो धम्मं सुणाति, तस्मा उपसङ्कमनतो पट्ठाय याव धम्मस्सवनेन सुस्सूसं लभते पञ्ञं.

किं वुत्तं होति? तं धम्मं सद्दहित्वापि आचरियुपज्झाये कालेन कालं उपसङ्कमित्वापि वत्तकरणेन पयिरुपासित्वा यदा पयिरुपासनाय आराधितचित्ता किञ्चि वत्तुकामा होन्ति. अथ अधिगताय सोतुकामताय सोतं ओदहित्वा सुणन्तो लभतीति एवं सुस्सूसम्पि च सतिअविप्पवासेन अप्पमत्तो सुभासितदुब्भासितञ्ञुताय विचक्खणो एव लभति, न इतरो. तेनाह – ‘‘अप्पमत्तो विचक्खणो’’ति.

पतिरूपकारीति देसकालादीनि अहापेत्वा लोकियस्स लोकुत्तरस्स धम्मस्स पतिरूपं अधिगमूपायं करोतीति पतिरूपकारी. धुरवाति चेतसिकवीरियवसेन अनिक्खित्तधुरो. उट्ठाताति कायिकवीरियवसेन उट्ठानसम्पन्नो असिथिलपरक्कमो. विन्दते धनन्ति लोकियलोकुत्तरधनं अधिगच्छति. सच्चेनाति वचीसच्चेन परमत्थसच्चेन च. बुद्धपच्चेकबुद्धअरियसावका निब्बुतिं पापुणन्ता कित्तिम्पि पापुणन्तियेव. ददन्ति परेसं यं किञ्चि इच्छितं पत्थितं देन्तो मित्तानि गन्थति सम्पादेति करोतीति अत्थो. दुद्ददं वा ददन्तो गन्थति, दानमुखेन चत्तारिपि सङ्गहवत्थूनि गहितानीति वेदितब्बानि. तेहि मित्तानि करोन्ति. अस्मा लोका परं लोकं, स वे पेच्च न सोचतीति यस्स पुग्गलस्स इमे सद्धादयो धम्मा विज्जन्ति, सो इमस्मा लोका परं लोकं गन्त्वा न सोचति, सोककारणं तस्स नत्थीति अत्थो.

‘‘यस्सेते चतुरो धम्मा, सद्धस्स घरमेसिनो;

सच्चं धम्मो धिति चागो, स वे पेच्च न सोचती’’ति. (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १९०) –

गाथं अवसेसं कत्वा उदाहटं. आळवकसुत्ते हि इमा गाथा आळवकेन ‘‘कथं सु लभते पञ्ञ’’न्तिआदिना (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १८७) पुट्ठेन भगवता भासिताति.

येन केनचि वण्णेनाति येन केनचि कारणेन, पकारेन वा. संवासोति एकस्मिं ठाने सहवासो समागमो. तन्ति तथा समागतं अनुकम्पितब्बं पुरिसं. मनसा चे पसन्नेनाति करुणासमुस्साहितेन पसादेन पसन्नेन मनसा. न तेन होति संयुत्तोति तेन यथावुत्तेन अनुसासनेन कामच्छन्दादीनं संयोजनवसेन संयुत्तो नाम न होति. यानुकम्पा अनुद्दयाति या अरियमग्गसम्पापनवसेन करुणायना, मेत्तायना चाति अत्थो.

१०२. रागो च दोसो चाति रागदोसा हेट्ठा वुत्तनयाव. कुतोनिदानाति किंनिदाना किंहेतुका. पच्चत्तवचनस्स हि अयं तो-आदेसो, समासे चस्स लोपाभावो वेदितब्बो. अरती रती लोमहंसो कुतोजाति यायं पन्तेसु सेनासनेसु, अधिकुसलेसु च धम्मेसु अरति उक्कण्ठिता, या च पञ्चसु कामगुणेसु रति अभिरति आसत्ति कीळनादि, यो च लोमहंससमुट्ठानतो लोमहंससङ्खातो चित्तुत्रासो, इमे तयो धम्मा कुतो जाता कुतो निब्बत्ताति पुच्छा. कुतो समुट्ठायाति कुतो उप्पज्जित्वा. मनोति कुसलचित्तं. वितक्काति कामवितक्कादयो. कुमारका धङ्कमिवोसजन्तीति यथा कुमारका कीळन्ता काकं सुत्तेन पादे बन्धित्वा ओसजन्ति खिपन्ति, एवं कुसलमनं अकुसलवितक्का कुतो समुट्ठाय ओसजन्तीति पुच्छा.

रागो चाति दुतियगाथा तस्सा विस्सज्जनं. तत्थ इतोति अत्तभावं सन्धायाह. अत्तभावनिदाना हि रागदोसा, अरति रति लोमहंसा च अत्तभावतो जाता. कामवितक्कादयो अत्तभावतो एव समुट्ठाय कुसलमनं ओसजन्ति. तेन तदञ्ञं पकतिआदिकारणं पटिक्खिपन्तो आह – ‘‘इतोनिदाना इतो समुट्ठाया’’ति. पुरिमगाथाय वुत्तनयेनेत्थ सद्दसिद्धि वेदितब्बा.

इदानि य्वायं ‘‘इतोनिदाना’’तिआदीसु अत्तभावनिदाना अत्तभावतो जाता अत्तभावतो समुट्ठायाति अत्थो वुत्तो, तं साधेन्तो आह – ‘‘स्नेहजा अत्तसम्भूता’’ति. एते हि रागादयो वितक्कपरियोसाना तण्हास्नेहेन जाता. तथा जायन्ता च पञ्चुपादानक्खन्धभेदे अत्तभावसङ्खाते अत्तनि सम्भूता. तेनाह – ‘‘स्नेहजा अत्तसम्भूता’’ति. इदानि तदत्थजोतिकं उपमं दस्सेति ‘‘निग्रोधस्सेव खन्धजा’’ति. तत्थ खन्धजाति खन्धेसु जाता पारोहा. इदं वुत्तं होति – यथा निग्रोधस्स खन्धजसङ्खाता पारोहा आपोरससङ्खाते स्नेहे सति जायन्ति, जायन्ता च तस्मिंयेव निग्रोधे तेसु तेसु साखप्पदेसेसु सम्भवन्ति, एवं एते रागादयो अज्झत्तं तण्हास्नेहे सति जायन्ति, जायन्ता च तस्मिंयेव अत्तभावे तेसु तेसु चक्खादिप्पदेसेसु इट्ठारम्मणेसु सम्भवन्ति. तेन वुत्तं – ‘‘स्नेहजा अत्तसम्भूता’’ति. पुथु विसत्ता कामेसूति यस्मा रागोपि पञ्चकामगुणिकादिवसेन, दोसोपि आघातवत्थुआदिवसेन अरतिआदयोपि तस्स तस्स भेदस्स वसेनाति सब्बथा सब्बेपिमे किलेसा पुथु अनेकप्पकारा हुत्वा वत्थुद्वारारम्मणादिवसेन तेसु तेसु कामेसु तथा तथा विसत्ता लग्गा संसिब्बित्वा ठिता. किमिव? मालुवाव वितता वने यथा वने वितता मालुवा तेसु तेसु रुक्खसाखप्पसाखादिभेदेसु विसत्ता होति लग्गा संसिब्बित्वा ठिता, एवं एते किलेसा धम्मा, तस्मा एत्थ पुथुपभेदेसु वत्थुकामेसु विसत्तं किलेसगहनं.

ये नं पजानन्ति यतोनिदानं, ते नं विनोदेन्ति सुणोहि यक्ख. तस्सत्थो – ये सत्ता नं किलेसगहनं ‘‘इतोनिदानं एस उप्पज्जती’’ति जानन्ति, ते नं तण्हासिनेहसिनेहिते अत्तभावे उप्पज्जतीति ञत्वा तं तण्हासिनेहं आदीनवानुपस्सनादिभावनाञाणग्गिना विसोसेन्ता विनोदेन्ति पजहन्ति, एवं अम्हाकं भासितं सुणोहि यक्खाति. ते दुत्तरं ओघमिमं तरन्ति, अतिण्णपुब्बं अपुनब्भवायाति ये हि संकिलेसगहनं विनोदेन्ति, ते एकन्तेन मग्गं भावेन्ति. न हि मग्गभावनं विना किलेसविनोदनं अत्थि. एवं मग्गं भावेन्ता ते पकतिञाणेन दुत्तरं कामोघादिं चतुब्बिधं ओघं इमिना दीघेन अद्धुना सुपिनन्तेनपि अतिण्णपुब्बं अनतिक्कन्तपुब्बं अपुनब्भवाय निब्बानाय तरन्ति.

दुक्करं भगवाति एको किर देवपुत्तो पुब्बयोगावचरो बहलकिलेसताय सप्पयोगेन किलेसे विक्खम्भेन्तो समणधम्मं कत्वा पुब्बहेतुमन्दताय अरियभूमिं अप्पत्वाव कालं कत्वा देवलोके निब्बत्तो, सो तथागतं उपसङ्कमित्वा दुक्करभावं आरोचेन्तो एवमाह. तत्थ दुक्करन्ति दसपि वस्सानि…पे… सट्ठिपि वस्सानि एकन्तपरिसुद्धस्स समणधम्मस्स करणं नामेतं दुक्करं. सेक्खाति सत्त सेक्खा. सीलसमाहिताति सीलेन समाहिता समुपेता. ठितत्ताति पतिट्ठितसभावा. एवं पुच्छितपञ्हं विस्सज्जित्वा उपरिपञ्हं समुट्ठापनत्थं ‘‘अनगारियुपेतस्सा’’तिआदिमाह. तत्थ अनगारियुपेतस्साति अनगारियं निग्गेहभावं उपगतस्स, पब्बजितस्साति अत्थो. तुट्ठीति चतुपच्चयसन्तोसो.

भावनायाति चित्तवूपसमभावनाय. ते छेत्वा मच्चुनो जालन्ति ये रत्तिन्दिवं इन्द्रियूपसमे रता, ते दुस्समादहं चित्तं समादहन्ति. ये समाहितचित्ता, ते चतुपच्चयसन्तोसं पूरेन्ता न किलमन्ति. ये सन्तुट्ठा, ते सीलं पूरेन्ता न किलमन्ति. ये सीले पतिट्ठिता सत्त सेक्खा, ते अरिया मच्चुनो जालसङ्खातं किलेसजालं छिन्दित्वा गच्छन्ति.

दुग्गमोति सच्चमेतं, भन्ते, ये इन्द्रियूपसमे रता, ते दुस्समादहं चित्तं समादहन्ति. ये समाहितचित्ता, ते चतुपच्चयसन्तोसं पूरेन्ता न किलमन्ति. ये सन्तुट्ठा, ते सीलं पूरेन्ता न किलमन्ति. ये सीले परमग्गाहिनो सत्त सेक्खा, ते अरिया मच्चुनो जालसङ्खातं किलेसजालं छिन्दित्वा गच्छन्ति. किं न गमिस्सन्ति, अयं पन दुग्गमो ‘‘भगवा विसमो मग्गो’’ति आह. तत्थ किञ्चापि अरियमग्गो नेव दुग्गमो न विसमो, पुब्बभागपटिपदाय पनस्स बहू परिस्सया होन्ति, तस्मा एवं वुत्तो. अवंसिराति ञाणसिरेन अधोसिरा हुत्वा पपतन्ति. अरियमग्गं आरोहितुं असमत्थताय एव ते मग्गे पपतन्तीति वुच्चन्ति. अरियानं समो मग्गोति स्वेव मग्गो अरियानं समो होति. विसमे समाति विसमेपि सत्तकाये समा एव.

१०३. इदञ्हि तं जेतवनन्ति अनाथपिण्डिको देवपुत्तो जेतवनस्स चेव बुद्धादीनञ्च वण्णभणनत्थं आगन्त्वा एवमाह. इसिसङ्घनिसेवितन्ति भिक्खुसङ्घनिवेसितं. एवं पठमगाथाय जेतवनस्स वण्णं कथेत्वा इदानि अरियमग्गस्स वण्णं कथेन्तो ‘‘कम्मं विज्जा’’तिआदिमाह. तत्थ कम्मन्ति मग्गचेतना. विज्जाति मग्गपञ्ञा. धम्मोति समाधि, समाधिपक्खिका वा धम्मा. सीलं जीवितमुत्तमन्ति सीले पतिट्ठितस्स जीवितञ्च उत्तमन्ति दस्सेति. अथ वा विज्जाति दिट्ठिसङ्कप्पा. धम्मोति वायामसतिसमाधयो. सीलन्ति वाचाकम्मन्ताजीवा. जीवितमुत्तमन्ति एतस्मिं सीले पतिट्ठितस्स जीवितं नाम उत्तमन्ति. ‘‘एतेन मच्चा सुज्झन्ती’’ति एतेन अट्ठङ्गिकेन मग्गेन सत्ता विसुज्झन्ति.

तस्माति यस्मा मग्गेन सुज्झन्ति, न गोत्तधनेहि, तस्मा. योनिसो विचिने धम्मन्ति उपायेन बोधिपक्खियधम्मं विचिनेय्य. एवं तत्थ विसुज्झतीति एवं तस्मिं अरियमग्गे विसुज्झति. अथ वा योनिसो विचिने धम्मन्ति उपायेन अरियसच्चधम्मं विचिनेय्य. एवं तत्थ विसुज्झतीति एवं तेसु चतूसु अरियसच्चेसु विसुज्झति. इदानि सारिपुत्तत्थेरस्स वण्णं कथेन्तो ‘‘सारिपुत्तोवा’’तिआदिमाह. तत्थ सारिपुत्तोवाति अवधारणवचनं, एतेहि पञ्ञादीहि सारिपुत्तोव सेय्योति वदति. उपसमेनाति किलेसवूपसमेन. पारङ्गतोति निब्बानं गतो, यो कोचि निब्बानपत्तो भिक्खु, न तादिसो. एतावपरमो सिया, न थेरा उत्तरितरो नाम सावको अत्थीति वदति.

अतीतन्ति अतीते पञ्चक्खन्धे. नान्वागमेय्याति तण्हादिट्ठीहि नानुगच्छेय्य. नप्पटिकङ्खेति तण्हादिट्ठीहि न पत्थेय्य. यदतीतन्ति इदमेत्थ कारणवचनं. यस्मा यं अतीतं, तं पहीनं निरुद्धं अत्थङ्गतं, तस्मा तं नानुगच्छेय्य. यस्मा च यं तत्थ अनागतं, तं अप्पत्तं अजातं अनिब्बत्तं, तस्मा तम्पि न पत्थेय्य. तत्थ तत्थाति पच्चुप्पन्नम्पि धम्मं यत्थ यत्थेव सो उप्पन्नो, तत्थ तत्थेव नं अनिच्चानुपस्सनादीहि सत्तहि अनुपस्सनाहि विपस्सति, अरञ्ञादीसु वा तत्थ तत्थ विपस्सति. असंहीरं असंकुप्पन्ति इदं विपस्सनापटिविपस्सनादस्सनत्थं वुत्तं. विपस्सना हि रागादीहि न संहिरति न कुप्पतीति असंहीरा असंकुप्पा, तं अनुब्रूहये वड्ढेय्य पटिविपस्सेय्याति वुत्तं होति. अथ वा निब्बानं रागादीहि न संहिरति न कुप्पतीति असंहीरं असंकुप्पं, तं विद्वा पण्डितो भिक्खु अनुब्रूहये, पुनप्पुनं तदारम्मणं फलसमापत्तिं अप्पेन्तो वड्ढेय्याति अत्थो.

तस्स पन अनुब्रूहनस्स अत्थाय अज्जेव किच्चमातप्पन्ति किलेसानं आतापनपरितापनेन ‘‘आतप्प’’न्ति लद्धनामं वीरियं अज्जेव कातब्बं. को जञ्ञा मरणं सुवेति स्वे जीवितं वा मरणं वा को जानाति. अज्जेव दानं दस्सामि, सीलं वा रक्खिस्सामि, अञ्ञतरं वा पन कुसलं करिस्सामि, ‘‘अज्ज ताव पपञ्चो अत्थि, स्वे वा पुनदिवसे वा जानिस्सामी’’ति चित्तं अनुप्पादेत्वा ‘‘अज्जेव करिस्सामी’’ति एवं वीरियं कातब्बन्ति दस्सेति. महासेनेनाति अहिविच्छिकविससत्थादीनि हि अनेकानि मरणकारणानि तस्स सेनाति ताय महतिया सेनाय वसेन महासेनेन एवरूपेन मच्चुना सद्धिं ‘‘कतिपाहं ताव आगमेहि, यावाहं बुद्धपूजादिं अत्तनो अवस्सयं कम्मं करोमी’’ति एवं मित्तसन्थवाकारसङ्खातो वा ‘‘इदं सतं वा सहस्सं वा गहेत्वा कतिपाहं आगमेही’’ति एवं लञ्जानुप्पदानसङ्खातो वा ‘‘इमिना बलरासिना पटिबाहिस्सामी’’ति एवं बलरासिसङ्खातो वा सङ्गरो नत्थि. सङ्गरोति हि मित्तकरणलञ्जदानबलरासिसङ्कड्ढनानं नामं, तस्मा अयमत्थो वुत्तो. अतन्दितन्ति अनलसं उट्ठाहकं. एवं पटिपन्नत्ता भद्दो एकरत्तो अस्साति भद्देकरत्तो. इतीति एवं पटिपन्नं पुग्गलं ‘‘भद्देकरत्तो अय’’न्ति रागादिसन्तताय सन्तो बुद्धमुनि आचिक्खति.

चक्खुना पञ्ञाय चाति चक्खुना च पञ्ञाय च. चक्खुभूताय वा पञ्ञाय. सतिया पञ्ञाय चाति सतिया च पञ्ञाय च, सतिविसिट्ठाय वा पञ्ञाय. कायेनाति नामकायेन.

दिब्बचक्खु सुविसुद्धन्ति दिब्बं चक्खु सुविसुद्धं, यं सच्छिकरोतीति अधिप्पायो. पुब्बेनिवासाति पुरिमासु जातीसु निवुत्थक्खन्धा. इद्धिविधाति इद्धिकोट्ठासा. निरोधोति निब्बानं. सेसं सुविञ्ञेय्यमेव.

१०४. यस्स सेलूपमं चित्तन्ति एकघनं सेलं विय पकतिवातेहि लोकधम्मवातेहि अकम्पनीयतो यस्स चित्तं सेलूपमं. तेनाह – ‘‘ठितं नानुपकम्पती’’ति. रजनीयेसूति लाभादीसु. कोपनेय्येति अलाभादिके. कुतो नं दुक्खमेस्सतीति तं एवं भावितचित्तं वीतिक्कन्तलोकधम्मं उत्तमपुरिसं लोकधम्महेतुकं दुक्खं नानुगमिस्सति.

यो ब्राह्मणोति बाहितपापधम्मताय ब्राह्मणो, न दिट्ठमङ्गलिकताय हुंहुङ्कारकसावादिपापधम्मयुत्तो हुत्वा केवलं जातिमत्तेन ब्राह्मणोति पटिजानाति. सो ब्राह्मणो बाहितपापधम्मत्ता हुंहुङ्कारप्पहानेन निहुंहुङ्को. रागादिकसावाभावेन निक्कभावो. सीलसंवरेन संयतचित्तताय यतत्तो. चतुमग्गञाणसङ्खातेहि वेदेहि अन्तं निब्बानं, वेदानं वा अन्तं गतत्ता वेदन्तगू. मग्गब्रह्मचरियस्स वुसितत्ता वूसितब्रह्मचरियो. धम्मेन सो ब्रह्मवादं वदेय्याति सो ‘‘ब्राह्मणो अह’’न्ति एतं वादं वदेय्य. यस्स सकललोकसन्निवासे कुहिञ्चि एकारम्मणेपि रागुस्सदो दोसुस्सदो मोहुस्सदो मानुस्सदो दिट्ठुस्सदोति इमे उस्सदा नत्थीति अत्थो.

न गाधतीति न पतिट्ठहति. सुक्काति सुक्कसङ्खाता गहा. यदि चन्दिमसूरियादीनं पभा तत्थ नत्थि, तमो एव च सियाति आसङ्कमाने सन्धायाह ‘‘तमो तत्थ न विज्जती’’ति. यदा च अत्तनावेदीतिआदीसु एवंविधं निब्बानं अत्तपच्चक्खेन ञाणेन यदा विन्दति, अथ रूपारूपधम्मतो सुखदुक्खतो च विप्पमुत्तो होतीति.

सकेसु धम्मेसूति सकअत्तभावसङ्खातेसु उपादानक्खन्धेसु. येभुय्येन हि अज्झत्तं विपस्सनाभिनिवेसो होतीति. एतं पिसाचन्ति अजकलापक, एतं तया वुत्तं पिसाचं किलेसपिसाचञ्च. पक्कुलन्ति तया कतं अक्कुलं पक्कुलकरणञ्च. अतिवत्ततीति अतिक्कमति.

नाभिनन्दति आयन्तिन्ति पुराणदुतियिकं आगच्छन्तिं अञ्ञं वा न अभिनन्दति चित्तेन न सम्पटिच्छति. तमेव पक्कमन्तिं न सोचति. सङ्गा सङ्गामजिं मुत्तन्ति पञ्चविधापि सङ्गतो मुत्तं सङ्गामजिं भिक्खुं.

बह्वेत्थाति बहु एत्थ न्हायति जनो, न तेन सो सुद्धो नाम होतीति अधिप्पायो.

जातिबलं निसेधन्ति जातिबलस्स निसेधकं. सहाया वताति समथविपस्सनाभावनाय सह अयनवसेन सहाया वत. कालेन कालं सप्पायधम्मस्स सवनवसेन चिररत्तं समेति समागमो एतेसन्ति चिररत्तसमेतिका. सिथिलमारब्भाति सिथिलं वीरियं कत्वा.

१०५. तत्र खो, भिक्खवे, को विसेसोति सत्थु सावकस्स च पञ्चस्वेव उपादानक्खन्धेसु निब्बिदादयोति पुब्बभागपटिपत्तियं अनुपादाविमुत्तियञ्च हेट्ठा उपरि च विसेसाभावं दस्सेति. वुत्तञ्हेतं – ‘‘नत्थि विमुत्तिया नानत्त’’न्ति (अ. नि. ५.३१; कथा. ३५५ अत्थतो समानं). तत्थ विसेसाभावं पच्चामसति ‘‘तत्र को विसेसो’’ति. अधिप्पयासोति अधिकपयोगो. नानाकरणन्ति च विसेसोयेव वुत्तो.

अयं खो, भिक्खवे, विसेसोति भिक्खवे, यदिपि सावकस्स सत्थु च विमुत्तियं विसेसो नत्थि, सयम्भुञाणेन पन सवासनसब्बकिलेसे खेपेत्वा सम्मासम्बोधिं अभिसम्बुज्झित्वा अनुप्पन्नस्स अरियमग्गस्स परसन्ताने उप्पादनादिसकलसब्बञ्ञुगुणसमायोगो. अयं सम्मासम्बुद्धस्स पञ्ञाविमुत्ततो विसेसोति. तत्थ अनुप्पन्नस्साति अवत्तमानस्स. अरियमग्गञ्हि कस्सपसम्मासम्बुद्धो उप्पादेसि. अन्तरा अञ्ञो सत्था उप्पादेता नाम नाहोसि, तस्मा अयं भगवा अनुप्पन्नस्स मग्गस्स उप्पादेता नाम. असञ्जातस्साति तस्सेव वेवचनं. अनक्खातस्साति अकथितस्स. मग्गं जानातीति मग्गञ्ञू. मग्गं विदितं पाकटं अकासीति मग्गविदू. मग्गे च अमग्गे च कोविदोति मग्गकोविदो. मग्गानुगाति मग्गं अनुगच्छन्ता. पच्छासमन्नागताति अहं पठमं समन्नागतो, सावका पच्छा समन्नागता.

१०६. ‘‘नीचे कुले पच्चाजातो’’तिआदिना (अ. नि. ४.८५; पु. प. १६८) तमेन युत्तोति तमो. कायदुच्चरितादीहि पुन निरयतमुपगमनतो तमपरायणो. इति उभयेनपि खन्धतमोव कथितो होति. ‘‘अड्ढे कुले पच्चाजातो’’तिआदिना (अ. नि. ४.८५; पु. प. १६८) जोतिना युत्तोति जोति, आलोकभूतोति वुत्तं होति. कायसुचरितादीहि पुन सग्गूपपत्तिभवूपगमनतो जोतिपरायणो. इमिना नयेन इतरेपि द्वे वेदितब्बा.

न तं दळ्हं बन्धनमाहु धीराति एत्थ धीराति बुद्धादयो पण्डितपुरिसा. यं सङ्खलिकसङ्खातं अयेन निब्बत्तं आयसं अद्दुबन्धनसङ्खातं दारुमयञ्च पब्बजतिणेहि रज्जुं कत्वा कतरज्जुबन्धनञ्च, तं असिआदीहि छिन्दितुं सक्कुणेय्यताय ‘‘थिर’’न्ति न वदन्तीति अत्थो. सारत्तरत्ताति रत्ता हुत्वा रत्ता. बलवरागरत्ताति अत्थो. मणिकुण्डलेसूति मणीसु च कुण्डलेसु च, मणिचित्तेसु वा कुण्डलेसु. एतं दळ्हन्ति ये मणिकुण्डलेसु सारत्तरत्ता, तेसु यो रागो, या च पुत्तदारेसु अपेक्खा तण्हा, एतं किलेसमयं बन्धनं पण्डितपुरिसा ‘‘दळ्ह’’न्ति वदन्ति.

ओहारिनन्ति आकड्ढित्वा चतूसु अपायेसु पातनतो अवहरति हेट्ठा हरतीति ओहारिनं. सिथिलन्ति बन्धनट्ठाने छविआदीनि अकोपेत्वा बन्धनभावम्पि अजानापेत्वा जलपथथलपथादीसु कम्मं कातुं देतीति सिथिलं. दुप्पमुञ्चन्ति लोभवसेन हि एकवारम्पि उप्पन्नं किलेसबन्धनं दट्ठट्ठानतो कच्छपो विय दुम्मोचयं होतीति दुप्पमुञ्चं. एतम्पि छेत्वानाति एतं दळ्हम्पि किलेसबन्धनं ञाणखग्गेन छिन्दित्वा अनपेक्खिनो हुत्वा कामसुखं पहाय परिब्बजन्ति पक्कमन्ति पब्बजन्ति चाति अत्थो.

१०७. चेतेतीति अकुसलचेतनावसेन चेतेति. पकप्पेतीति तमेव अकुसलचेतनं कायवचीकम्मभावं पापनवसेन कप्पेति. अनुसेतीति रागादिअनुसयोव सन्ताने अप्पहीनभावेन अनुसेति. आरम्मणमेतं होति विञ्ञाणस्स ठितियाति यदेतं चेतनं पकप्पनं अनुसयनञ्च, एतं अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स ठितिया पवत्तिया पच्चयो होतीति अत्थो. आरम्मणे सति पतिट्ठा विञ्ञाणस्स होतीति यथावुत्तपच्चये सति अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थतासम्पादनतो पतिट्ठा होति. आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति होतीति आयतिं पुनब्भवसङ्खाता विञ्ञाणादीनं अभिनिब्बत्ति होति.

‘‘नो चे, भिक्खवे, चेतेती’’तिआदिना अकुसलकम्ममेव पटिक्खिपति. अयञ्हेत्थ सङ्खेपत्थो, यदिपि कदाचि योनिसोमनसिकारा अकुसलचेतना नप्पवत्तति, अनुसया पन अप्पहीनाति, ते कुसलस्स अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स पतिट्ठा होन्ति येवाति. सति च अभिसङ्खारविञ्ञाणे आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति होतीति वत्तुं वट्टतियेव. ततियवारो वुत्तपटिपक्खनयेन वेदितब्बो.

१०८. ‘‘नेसो, भिक्खवे, अरियस्स विनये समुद्दो’’तिआदि यदि दुप्पूरणट्ठेन संसीदनट्ठेन दुरतिक्कमनट्ठेन सागरो ‘‘समुद्दो’’ति वुच्चेय्य, ततो सतभागेनपि सहस्सभागेनपि चक्खुआदीस्वेव अयं नयो लब्भतीति दस्सेतुं वुत्तं. तेनाह – ‘‘चक्खु, भिक्खवे, पुरिसस्स समुद्दो, तस्स रूपमयो वेगो’’ति, रूपेसु सत्तानं आविञ्छनतो रूपायतनमेव वेगो चक्खुस्स वेगोति अत्थो.

यो तं रूपमयं वेगं सहतीति यो भिक्खु सह विसयेन चक्खुं अनिच्चतो दुक्खतो अनत्ततो सम्मसन्तो तत्थ च निब्बिन्दन्तो विरज्जन्तो तप्पटिबद्धतो किलेसजालतो विमुच्चन्तो अभिभवति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, अतरि चक्खुसमुद्दन्ति अयं भिक्खु चक्खुसङ्खातं समुद्दं तिण्णोति वुच्चति.

अपरो नयो – चक्खु, भिक्खवे, अरियस्स विनये समुद्दोति यदिपि दुप्पूरणट्ठेन यदि वा समुदनट्ठेन समुद्दो, चक्खुमेव समुद्दो. तस्स हि पथवितो याव अकनिट्ठब्रह्मलोका नीलादिआरम्मणं समोसरन्तं परिपुण्णभावं कातुं न सक्कोति. एवं दुप्पूरणट्ठेनपि समुद्दो. चक्खु च तेसु तेसु नीलादिआरम्मणेसु समुदेति असंवुतं हुत्वा ओसरमानं किलेसुप्पत्तिया कारणभावेन सदोसभावेन गच्छतीति समुदनट्ठेनपि समुद्दो. तथा चक्खुं तण्हासोतादीनं उप्पत्तिद्वारताय तेहि सन्तानस्स समुदनट्ठेन तेमनट्ठेन समुद्दो. तस्स रूपमयो वेगोति समुद्दस्स अप्पमाणो ऊमिमयो वेगो विय तस्सापि चक्खुसमुद्दस्स समोसरन्तस्स नीलादिभेदस्स आरम्मणस्स वसेन अप्पमेय्यो रूपमयो वेगो वेदितब्बो. यो तं रूपमयं वेगं सहतीति यो तं चक्खुसमुद्दे समोसरन्तं रूपमयं वेगं मनापे रूपे रागं, अमनापे दोसं, असमपेक्खने मोहन्ति एवं रागादिकिलेसे अनुप्पादेन्तो उपेक्खकभावेन सहति.

सऊमिन्तिआदीसु किलेसऊमीहि सऊमिं. किलेसवट्टेहि सावट्टं. किलेसगहेहि सगहं. किलेसरक्खसेहि सरक्खसं. कोधुपायासस्स वा वसेन सऊमिं. कामगुणवसेन सावट्टं. मातुगामवसेन सगहं सरक्खसं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘ऊमिभयन्ति खो, भिक्खवे, कोधुपायासस्सेतं अधिवचनं (इतिवु. १०९; म. नि. २.१६२; अ. नि. ४.१२२). तथा आवट्टन्ति खो, भिक्खवे, पञ्चन्नेतं कामगुणानं अधिवचनं (इतिवु. १०९; म. नि. २.१६४; अ. नि. ४.१२२). गहरक्खसोति खो, भिक्खवे, मातुगामस्सेतं अधिवचन’’न्ति (इतिवु. १०९). सेसद्वारेसुपि एसेव नयो.

सऊमिभयं दुत्तरं अच्चतरीति अनिच्चतादिऊमिभयेन सभयं दुरतिक्कमं अतिक्कमि. लोकन्तगूति संसारलोकस्स अन्तं गतो. पारगतोति वुच्चतीति निब्बानं गतोति कथीयति.

बळिसाति सत्तानं अनत्थहेतुताय बळिसा विय बळिसा. अनयायाति अनत्थाय. ब्याबाधायाति दुक्खाय. इट्ठाति परियिट्ठा वा अपरियिट्ठा वा सुखारम्मणताय इट्ठा. कामनीयट्ठेन कन्ता. मनस्स वड्ढनट्ठेन मनापा. पियसभावताय पियरूपा. किलेसकामसहितत्ता कामूपसंहिता. रागजननट्ठेन चित्तस्स रञ्जनतो रजनीया. तञ्चेति तं रूपारम्मणं, नीलादिवसेन अनेकभेदभिन्नम्पि हि रूपायतनं रूपारम्मणभावेन चक्खुविञ्ञेय्यभावेन च एकविधतं नातिवत्ततीति तंसभावसामञ्ञं गहेत्वा ‘‘तञ्चे’’ति वुत्तं. अभिनन्दतीति अभिनन्दनभूताय सप्पीतिकतण्हाय अभिमुखो नन्दति. अभिवदतीति ‘‘अहो सुखं, अहो सुख’’न्ति वदापेन्तिया तण्हायनवसेन अभिवदति. अज्झोसाय तिट्ठतीति गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा तिट्ठति. अयं वुच्चति, भिक्खवे, भिक्खु गिलितबळिसो मारस्साति अयं, भिक्खु, किलेसमारस्स बळिसभूतं रूपतण्हं गिलित्वा ठितोति वुच्चति. सेसवारेसुपि इमिना नयेन अत्थो वेदितब्बो. अभेदीति भिन्दि. परिभेदीति सब्बभागेन भिन्दि. सेसं उत्तानमेव.

१०९. अयं लोको सन्तापजातोति अयं सत्तलोको जातसन्तापो ञातिब्यसनादिवसेन उप्पन्नसोकसन्तापो च रागादिवसेन उप्पन्नपरिळाहसन्तापो चाति अत्थो. फस्सपरेतोति अनेकेहि दुक्खफस्सेहि अभिभूतो. रोदं वदति अत्ततोति तं तं अत्तना फुट्ठं दुक्खं अभावितकायताय अधिवासेतुं असक्कोन्तो ‘‘अहो दुक्खं, ईदिसं दुक्खं मय्हं सत्तुनोपि मा होतू’’तिआदिना विलपन्तो वदति. कस्मा? येन येन हि मञ्ञन्ति, ततो तं होति अञ्ञथा, यस्मा एते सत्ता येन येन पकारेन अत्तनो दुक्खस्स पटिकारं मञ्ञन्ति आसीसन्ति, तं दुक्खं ततो अञ्ञेन पकारेन तिकिच्छितब्बं होति. येन वा पकारेन अत्तनो वड्ढिं मञ्ञन्ति, ततो अञ्ञथा अवड्ढि एव पन होति. एवं अञ्ञथाभावितं इच्छाविघातं एव पापुणाति. अयं भवसत्तो कामादिभवेसु सत्तो सत्तलोको, तथापि भवमेवाभिनन्दति, न तत्थ निब्बिन्दति. यदभिनन्दति तं भयन्ति यं कामादिभवं अभिनन्दति, तं जरामरणादिअनेकब्यसनानुबन्धत्ता अतिविय भयानकट्ठेन भयं. यस्स भायतीति यतो जरामरणादितो भायति, तं दुक्खस्स अधिट्ठानभावतो दुक्खदुक्खताय च दुक्खन्ति.

भवविप्पहानायाति भवस्स पजहनत्थाय. खोति अवधारणत्थे निपातो. इदं वुत्तं होति – एकन्तेनेव कामादिभवस्स समुदयप्पहानेन पहानत्थं इदं मया अधिगतं मग्गब्रह्मचरियं वुस्सतीति.

एवं अरियस्स मग्गस्स एकंसेनेव निय्यानिकभावं दस्सेत्वा इदानि अञ्ञमग्गस्स निय्यानिकभावं पटिक्खिपन्तो ‘‘ये हि केची’’तिआदिमाह. तत्थ भवेनाति रूपभवेन वा अरूपभवेन वा. भवस्साति संसारस्स. विप्पमोक्खन्ति भवतो विमुत्तिं, संसारसुद्धिन्ति अत्थो. किञ्चापि ते समणब्राह्मणा तत्थ निब्बानसञ्ञिनो, भवगामिकम्मेन पन रूपारूपज्झानेन, तंनिब्बत्तेन च उपपत्तिभवेन भवविसुद्धिं वदन्ता भवेन भवविप्पमोक्खं वदन्ति नाम. तेनाह – ‘‘सब्बे ते अविप्पमुत्ता भवस्माति वदामी’’ति. अथ वा भवेनाति भवदिट्ठिया, भवति तिट्ठति सस्सतन्ति हि पवत्तनतो सस्सतदिट्ठि ‘‘भवदिट्ठी’’ति वुच्चति. भवदिट्ठि एव उत्तरपदलोपेन ‘‘भवो’’ति वुत्ता भवतण्हातिआदीसु विय. भवदिट्ठिवसेन हि इधेकच्चे भवविसेसंयेव भवविप्पमोक्खं मञ्ञन्ति. यथा तं बको ब्रह्मा आह – ‘‘इदं निच्चं, इदं धुवं, इदं सस्सतं, इदं अविपरिणामधम्म’’न्ति (म. नि. १.५०१; सं. नि. १.१७५). विभवेनाति उच्छेददिट्ठिया. विभवति विनस्सति उच्छिज्जतीति हि पवत्तनतो उच्छेददिट्ठि वुत्तनयेन ‘‘विभवो’’ति वुच्चति. भवस्स निस्सरणमाहंसूति संसारसुद्धिं वदिंसु. उच्छेददिट्ठिवसेन हि इधेकच्चे संसारसुद्धिं वदन्ति. तथा हि वुत्तं –

‘‘यतो खो, भो, अयं अत्ता रूपी चातुमहाभूतिको…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं उपसम्पज्ज विहरति. एत्तावता खो, भो, अयं अत्ता सम्मा समुच्छिन्नो होती’’ति (दी. नि. १.९१).

अनिस्सटाति अनिक्खन्ता. तत्थ कारणमाह – ‘‘उपधिञ्हि पटिच्च दुक्खमिदं सम्भोती’’ति. तत्थ उपधिन्ति खन्धादिउपधिं. किं वुत्तं होति? यत्थ इमे दिट्ठिगतिका निब्बानसञ्ञिनो, तत्थ खन्धूपधिकिलेसूपधिअभिसङ्खारूपधयो अधिगता ञाता. कुतो तस्स दुक्खनिस्सरणताति. यं पन परमत्थतो दुक्खनिस्सरणं, तं दस्सेतुं ‘‘सब्बुपादानक्खया नत्थि दुक्खस्स सम्भवो’’ति वुत्तं.

लोकमिमं पस्साति भगवा अत्तनो चित्तं आलपति. पुथूति विसुं विसुं. अविज्जाय परेतन्ति मोहेन अभिभूतं. भूतन्ति खन्धपञ्चकं. भूतरतन्ति इत्थी पुरिसे, पुरिसो इत्थियाति एवं अञ्ञमञ्ञं सत्तेसु रतं, ततो एव भवा अपरिमुत्ता. ये हि केचि भवाति इत्तरखणा वा दीघायुका वा सातवन्तो वा असातवन्तो वा भवा. सब्बधीति उद्धं अधो तिरियन्ति सब्बत्थ. सब्बत्थतायाति सब्बभावेन. सब्बे ते भवातिआदीसु ‘‘सब्बेपि भवा अनिच्चा’’तिआदिना विपस्सनासहिताय मग्गपञ्ञाय अविपरीतं पस्सतो भवतण्हापि पहीयति निरुज्झति, विभवं उच्छेदम्पि नाभिनन्दति न पत्थेति, तस्स सब्ब तण्हानं अनवसेसतो मग्गेन निरुज्झनतो निब्बानं निब्बुति होति. तस्स एवं निब्बुतस्स भिक्खुनो अनुपादा किलेसाभिसङ्खारानं अनुपादानतो अग्गहणतो पुनब्भवो न होति. एवंभूतेन च अभिभूतो पञ्चविधोपि मारो विजितो अस्स अनेन मारेन सङ्गामो, सब्बेपि भवे समतिक्कन्तो इट्ठानिट्ठादीसु तादिलक्खणप्पत्तोति.

अनुसोतगामी अन्धपुथुज्जनो पटिसोतगामी कल्याणपुथुज्जनो. ठितत्तो सेक्खो. इतरो असेक्खो.

११०. अभिजातिकोति जातियो. कण्हाभिजातिकोति कण्हे नीचे कुले जातो. कण्हं धम्मं अभिजायतीति काळकं दसविधं दुस्सीलधम्मं पसवति करोति, सो तं अभिजायित्वा निरये निब्बत्तति. सुक्कं धम्मन्ति ‘‘अहं पुब्बेपि पुञ्ञानं अकतत्ता नीचे कुले निब्बत्तो, इदानि पुञ्ञं करिस्सामी’’ति पुञ्ञसङ्खातं सुक्कं पण्डरं धम्मं अभिजायति, सो तेन सग्गे निब्बत्तति. अकण्हं असुक्कं निब्बानन्ति निब्बानञ्हि सचे कण्हं भवेय्य, कण्हविपाकं ददेय्य. सुक्कं, सुक्कविपाकं ददेय्य. द्विन्नम्पि अप्पदानतो पन ‘‘अकण्हं असुक्क’’न्ति वुत्तं. निब्बानन्ति चेत्थ अरहत्तं अधिप्पेतं. तञ्हि किलेसनिब्बानन्ते जातत्ता निब्बानं नाम. तं एस अभिजायति पसवति करोति. सुक्काभिजातिकोति सुक्के उच्चे कुले जातो. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. ‘‘कण्हं कण्हविपाक’’न्तिआदिकस्स कम्मचतुक्कस्स अत्थो हेट्ठा हारसम्पातवारे विभत्तो एव.

१११. मानुसत्तन्ति मनुस्सभावं, मनुस्सयोनिन्ति अत्थो. द्वेति किच्चं अकिच्चमेव चाति द्वे. किच्चानि त्वेव कत्तब्बानि, न चाकिच्चं किञ्चि कत्तब्बन्ति दस्सेति. सुकिच्चन्तिआदि ‘‘किच्च’’न्ति वुत्तानं तेसं सरूपदस्सनं.

पधानानीति उत्तमानि विसिट्ठानि. पुरिमस्मिं पब्बजितेसूति विसये भुम्मं. दुतिये अधिकरणे. तत्थ निब्बानन्ति अरहत्तं अधिप्पेतं. कस्मा पनेत्थ आमिसपरिच्चागो अरहत्तेन समधुरो निद्दिट्ठोति? दक्खिणेय्येसु दक्खिणाय महप्फलभावदस्सनत्थं. येन येन वा पन वत्थुनाति उच्छेदादिवत्थुना. अज्झोसिताति भवतण्हादिवसेन अज्झोसिता. दुतिये येन येन वा पन वत्थुनाति अमराविक्खेपवत्थुआदिना.

इमिना असुभेन कम्मविपाकेनाति असुभस्स कायदुच्चरितादिकम्मस्स विपाकत्ता असुभेन असिवेन कम्मविपाकेन. इदं बाललक्खणं निब्बत्ततीति पुरिमस्मिं भवे दुच्चरितसमङ्गिताय बालो अयं भवतीति उपलक्खणं जायति. इदं संकिलेसभागियं सुत्तन्ति इदं एवं पवत्तं संकिलेसभागियं नाम सुत्तं.

इमिना सुभेनाति एत्थ वुत्तनयानुसारेन अत्थो वेदितब्बो. तत्थ महापुरिसलक्खणन्ति पण्डितलक्खणं. किलेसभूमीहीति किलेसट्ठानेहि किलेसावत्थाहि वा. सानुसयस्स परियुट्ठानं जायतीति अप्पहीनानुसयस्स पच्चयसमायोगे रागादयो परियुट्ठानवसेन पवत्तन्ति. परियुट्ठितो संयुज्जतीति यो रागादीहि परियुट्ठितचित्तो, सो कामरागादीहि संयुज्जति नाम. संयुज्जन्तो उपादियतीति यो कामरागसंयोजनादीहि संयुत्तो, सो कामुपादानादीनि अकुसलकम्मानि च उपादियति. सेसं सब्बत्थ उत्तानमेव.

११२. एवं सोळसविधेन सासनपट्ठानं नानासुत्तेहि उदाहरणवसेन विभजित्वा इदानि अट्ठवीसतिविधेन सासनपट्ठानं दस्सेन्तेन यस्मा अयम्पि पट्ठानविभागो मूलपदेहि सङ्गहितो, न इमस्सापि तेहि असङ्गहितो पदेसो अत्थि, तस्मा मूलपदं विभजितब्बतञ्च दस्सेतुं ‘‘तत्थ कतमे अट्ठारस मूलपदा’’ति पुच्छाय वसेन मूलपदानि उद्धरित्वा ‘‘लोकियं लोकुत्तर’’न्तिआदिना नवतिका, थवो चाति अट्ठवीसतिविधं सासनपट्ठानं उद्दिट्ठं. तत्थ लोकियन्ति लोके नियुत्तो, लोके वा विदितो लोकियो. इध पन लोकियो अत्थो यस्मिं सुत्ते वुत्तो, तं सुत्तं लोकियं. तथा लोकुत्तरं. यस्मिं पन सुत्ते पदेसेन लोकियो, पदेसेन लोकुत्तरो वुत्तो, तं लोकियञ्च लोकुत्तरञ्च. यञ्च सत्ते अधिट्ठाय सत्तपञ्ञत्तिमुखेन देसितं, तं सत्ताधिट्ठानं. धम्मवसेनेव देसितं धम्माधिट्ठानं. उभयवसेन देसितं सत्ताधिट्ठानञ्च धम्माधिट्ठानञ्च. इमिना नयेन सब्बपदेसु अत्थो वेदितब्बो. बुद्धादीनं पन गुणाभित्थवनवसेन पवत्तं सुत्तं थवो नाम.

तत्थ सज्जुखीरन्ति तङ्खणंयेव धेनुया थनेहि निक्खन्तं अब्भुण्हखीरं. मुच्चतीति परिणमति. इदं वुत्तं होति – यथा धेनुया थनतो निक्खन्तं खीरं तङ्खणंयेव न मुच्चति न परिणमति न दधिभावं गच्छति, तक्कादिअम्बिलसमायोगतो पन परतो कालन्तरेन पकतिं जहति दधिभावं पापुणाति, एवमेवं पापकम्मम्पि किरियक्खणेयेव न विपच्चति. यदि विपच्चेय्य, नानागतीनं सभावट्ठानं सिया, न कोचि पापकम्मं कातुं विसहेय्य. याव पन कुसलाभिनिब्बत्तक्खन्धा चरन्ति, ताव तं ते रक्खन्ति, तेसं भेदा अपायेसु निब्बत्तापनवसेन विपच्चति. विपच्चमानञ्च डहन्तं बालमन्वेति, किं विय? भस्मच्छन्नोव पावको. यथा हि छारिकाय पटिच्छन्नो वीतच्चितङ्गारो अक्कन्तोपि छारिकाय पटिच्छन्नत्ता न ताव डहति, छारिकं पन तापेत्वा चम्मादीनि डहनवसेन याव मत्थलुङ्गा डहन्तो गच्छति, एवमेवं पापकम्मम्पि येन कतं, तं बालं दुतिये वा ततिये वा अत्तभावे निरयादीसु निब्बत्तं डहन्तं अनुगच्छतीति.

यस्सिन्द्रियानीति तत्थायं सङ्खेपत्थो – यस्स भिक्खुनो छेकेन सारथिना सुदन्ता अस्सा विय छ इन्द्रियानि समथं दन्तभावं निब्बिसेवनभावं गतानि, तस्स नवविधं मानं पहाय ठितत्ता पहीनमानस्स चतुन्नं आसवानं अभावेन अनासवस्स तादिभावे ठितस्स तथारूपस्स देवापि पिहयन्ति, मनुस्सापि दस्सनञ्च आगमनञ्च पत्थेन्तियेवाति. आहारे सतीति आहारपटिबद्धे छन्दरागे अप्पहीने सति.

११३. सब्बा दिसा अनुपरिगम्म चेतसाति परितो दसपि दिसा चित्तेन अनुगन्त्वा. नेवज्झगाति नेव अधिगच्छेय्य. पियतरन्ति अतिसयेन पियं. अत्तनाति अत्ततो. एवं पियो पुथु अत्ता परेसन्ति एवं कस्सचिपि अत्तना पियतरस्स अनुपलब्भनवसेन विसुं विसुं परेसं सत्तानं अत्ता पियो. यस्मा च एतदेव, तस्मा न हिंसे परं अत्तकामो अत्तनो सुखकामोति.

भूताति जाता निब्बत्ता. भविस्सन्तीति निब्बत्तिस्सन्ति. भूताति वा खीणासवा. ते हि पहीनभवत्ता भूता एव. गमिस्सन्तीति परलोकं गमिस्सन्ति. खीणासवा पन अनुपादिसेसं निब्बानं.

पियो च होतीति सुपरिसुद्धाय सीलसम्पत्तिया, सुपरिसुद्धाय च दिट्ठिसम्पत्तिया समन्नागतो पियो पियायितब्बो होति. वुत्तञ्हेतं –

‘‘सीलदस्सनसम्पन्नं, धम्मट्ठं सच्चवादिनं;

अत्तनो कम्मकुब्बानं, तं जनो कुरुते पिय’’न्ति. (ध. प. २१७);

पासाणच्छत्तं विय गरुकातब्बताय गरु. उत्तरिमनुस्सधम्मवसेन सम्भावेतब्बताय भावनीयो. सीलगुणेन वा पियगरुआदिभावा वेदितब्बा. तथा हि वुत्तं – ‘‘आकङ्खेय्य चे, भिक्खवे, भिक्खु ‘सब्रह्मचारीनं पियो च अस्सं मनापो च गरु च भावनीयो चा’ति, सीलेस्वेवस्स परिपूरकारी’’ति (म. नि. १.६५).

वत्ताति ‘‘कालेन वक्खामी’’तिआदिपञ्चधम्मे अत्तनि उपट्ठापेत्वा सब्रह्मचारीनं उल्लुम्पनभावे ठत्वा वत्ता. वचनक्खमोति सब्रह्मचारीहि येन केनचि वुच्चमानो सुब्बचो हुत्वा पदक्खिणग्गाहिताय तेसं वचनं खमतीति वचनक्खमो. वत्ताति वा धम्मकथावसेन वचनसीलो. वचनक्खमोति धम्मं संवण्णेन्तो परेहि असंहीरो हुत्वा तेसं पुच्छावचनक्खमताय वचनक्खमो. गम्भीरञ्च कथं कत्ताति सच्चपटिच्चसमुप्पादादिं, अञ्ञं वा गम्भीरकथं कत्ता. न चट्ठाने नियोजकोति धम्मविनयादिं अधम्माविनयादिवसेन अवत्वा धम्मविनयादिवसेनेव दीपनतो न च अट्ठाने नियोजको.

मातरं पितरं हन्त्वाति एत्थ ‘‘तण्हा जनेति पुरिस’’न्ति (सं. नि. १.५५-५७) वचनतो तीसु भवेसु सत्तानं जननतो तण्हा माता नाम. ‘‘अहं असुकस्स नाम रञ्ञो, राजमहामत्तस्स वा पुत्तो’’ति पितरं निस्साय अस्मिमानस्स उप्पज्जनतो अस्मिमानो पिता नाम. लोको विय राजानं यस्मा सब्बदिट्ठिगतानि द्वे सस्सतुच्छेददिट्ठियो भजन्ति, तस्मा सस्सतुच्छेददिट्ठियो द्वे खत्तिया राजानो नाम. द्वादसायतनानि वित्थतट्ठेन रट्ठसदिसत्ता रट्ठं नाम. आयसाधको आयुत्तकपुरिसो विय तंनिस्सितो नन्दिरागो अनुचरो नाम.

अनीघोति निद्दुक्खो. ब्राह्मणोति खीणासवो. एतेन हि तण्हादयो अरहत्तमग्गञाणासिना हता बाहिता. यातीति सो ब्राह्मणो निद्दुक्खो हुत्वा यातीति.

कायेति करजकाये. चित्तन्ति पादकज्झानचित्तं. समोदहतीति पक्खिपति. यदा दिस्समानेन कायेन गन्तुकामो होति, तदा कायगतिकं पादकज्झानचित्तं अधिट्ठहतीति अत्थो. चित्तेपि कायं समोदहतीति यदा सीघं गन्तुकामो होति, तदा पादकज्झानचित्ते कायं पक्खिपति, चित्तगतिकं कायं अधिट्ठहतीति अत्थो. काये सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमित्वाति ‘‘सेय्यथापि नाम बलवा पुरिसो समिञ्जितं वा बाहं पसारेय्य, पसारितं वा बाहं समिञ्जेय्या’’ति वुत्तनयेन (महाव. ८, १३७; दी. नि. २.६६; म. नि. १.२८२; २.३३८; सं. नि. १.१७२) इद्धिमा काये सुखसञ्ञञ्च लहुसञ्ञञ्च ओक्कमित्वा परेसं दिस्समानेन कायेन आरामरामणेय्यकादीनि पेक्खमानो चित्तक्खणेनेव इच्छितट्ठानं गच्छति.

११४. यं तं लोकुत्तरं ञाणन्ति सब्बं लोकं उत्तरित्वा अभिभवित्वा ठितत्ता वुत्तं, न पन लोकुत्तरभूमिकत्ता. सब्बकाले पवत्ततीति आवज्जनपटिबद्धवुत्तित्ता वुत्तं, न सततं समितं पवत्ततीति. न हि सब्बञ्ञुतञ्ञाणं भगवतो सब्बस्मिंयेव काले उप्पज्जतीति सक्का वत्तुन्ति.

कित्तयिस्सामि ते सन्तिन्ति सब्बकिलेसवूपसमहेतुताय सन्तिं निब्बानं दस्सेस्सामि. दिट्ठे धम्मेति दिट्ठे दुक्खादिधम्मे, इमस्मिं एव वा अत्तभावे. अनीतिहन्ति इतिहासाति एवं न इतिकिराय पवत्तं, अत्तपच्चक्खन्ति अत्थो. यं विदित्वा सतो चरन्ति ‘‘सब्बे सङ्खारा अनिच्चा’’तिआदिना (ध. प. २७७; थेरगा. ६७६; नेत्ति. ५) नयेन सतो हुत्वा चरन्तो अरियमग्गेन यं सन्तिं विदित्वा. तरे लोके विसत्तिकन्ति सङ्खारलोके विसप्पनतो विसत्तिकसङ्खातं तण्हं तरे तरेय्य समतिक्कमेय्याति अत्थो.

तञ्चाहं अभिनन्दामीति तं वुत्तप्पकारं सन्तिजोतकं तुम्हाकं वचनं अहं पत्थयामि, तं एव वा सन्तिं उत्तमं अभिनन्दामीति धोतको वदति. उद्धं अधो तिरियञ्चापि मज्झेति एत्थ उद्धन्ति अनागतं उपरि च. अधोति अतीतं हेट्ठा च. तिरियञ्चापि मज्झेति पच्चुप्पन्नं परितो च. एतं विदित्वा सङ्गोतीति एतं अनागतादिं सङ्गजननट्ठानन्ति ञत्वा. भवाभवायाति खुद्दकानञ्चेव महन्तानञ्च भवानं अत्थाय, सस्सतुच्छेदाय वा.

अरियसच्चानन्ति अरियभावकरानं सच्चानं. अननुबोधाति अबुज्झनेन अजाननेन. अप्पटिवेधाति अप्पटिविज्झनेन. सन्धावितन्ति भवतो भवस्स गमनेन सन्धावितं. संसरितन्ति पुनप्पुनं गमनवसेन संसरितं. ममञ्चेव तुम्हाकञ्चाति मया चेव तुम्हेहि च. अथ वा सन्धावितं संसरितन्ति सन्धावनं संसरणं ममञ्चेव तुम्हाकञ्च अहोसीति अत्थो. भवनेत्तीति भवाभवं नयनसमत्था तण्हारज्जु. संसितन्ति संसरितं. समूहताति सुट्ठु हता छिन्ना अप्पवत्तिकता.

सब्बे सङ्खारा अनिच्चाति पच्चयेहि सङ्खरीयन्तीति ‘‘सङ्खारा’’ति लद्धनामा पञ्चक्खन्धा. आदिअन्तवन्ततो अनिच्चन्तिकतो तावकालिकतो खणपरित्ततो च न निच्चाति अनिच्चा. यदा पञ्ञाय पस्सतीति यदा विपस्सनापञ्ञाय पस्सति. अथ इमस्मिं वट्टदुक्खे निब्बिन्दति, निब्बिन्दन्तो दुक्खपरिजाननादिवसेन सच्चानि पटिविज्झति. एस मग्गो विसुद्धियाति य्वायं वुत्तनयेन सच्चप्पटिवेधो, एस विसुद्धत्थाय मग्गो. सब्बे सङ्खारा दुक्खाति सब्बे सङ्खारा अभिण्हसम्पटिपीळनट्ठेन खयट्ठेन च दुक्खाति. सेसं वुत्तनयमेव. सब्बे धम्मा अनत्ताति सब्बेपि तेभूमकधम्मा परतो तुच्छतो सुञ्ञतो असारतो अवसवत्तनतो च अनत्ताति. सेसं पुरिमसदिसमेव.

सेय्योति विसिट्ठो उत्तमो. सदिसोति समानो. हीनोति लामको. ओमानोपि हि अत्तनो अवङ्करणमुखेनपि संपग्गण्हनवसेनेव पवत्तति. तेन वुत्तं ‘‘हीनोहमस्मी’’ति. किमञ्ञत्र यथाभूतस्स अदस्सनाति सरसपभङ्गुताय एकन्तेनेव अनवट्ठितसभावेहि रूपधम्मेहि सेय्यादिवसेन अत्तनो उक्खिपनस्स तेसं यथाभूतं अदस्सनं अञ्ञाणं विना किं अञ्ञं कारणं सिया, अञ्ञं किञ्चि कारणं तस्स नत्थीति अत्थो. वेदनादीसुपि एसेव नयो. वुत्तविपरियायेन सुक्कपक्खो वेदितब्बो.

११५. ये अरियसच्चानि विभावयन्तीति दुक्खादीनि अरियसच्चानि पञ्ञाओभासेन सच्चप्पटिच्छादककिलेसन्धकारं विधमेत्वा अत्तनो पकासानि पाकटानि करोन्ति. गम्भीरपञ्ञेनाति अप्पमेय्यपञ्ञताय सदेवकस्सपि लोकस्स ञाणेन अलब्भनेय्यपतिट्ठपञ्ञेन सब्बञ्ञुनाति वुत्तं होति. सुदेसितानीति सङ्खेपवित्थारादीहि तेहि तेहि नयेहि सुट्ठु देसितानि. किञ्चापि ते होन्ति भुसं पमत्ताति ते विभावितअरियसच्चा पुग्गला कामं देवरज्जचक्कवत्तिरज्जादिपमादट्ठानं आगम्म भुसं पमत्ता होन्ति, तथापि सोतापत्तिमग्गञाणेन अभिसङ्खारविञ्ञाणस्स निरोधेन ठपेत्वा सत्त भवे अनमतग्गे संसारे ये उप्पज्जेय्युं नामञ्च रूपञ्च, तेसं निरुद्धत्ता न अट्ठमं भवं आदियन्ति, सत्तमभवेयेव पन विपस्सनं आरभित्वा अरहत्तं पापुणन्तीति अत्थो.

यथिन्दखीलोति एत्थ यथाति उपमावचनं. इन्दखीलोति नगरद्वारथिरकरणत्थं उम्मारब्भन्तरे अट्ठ वा दस वा हत्थे पथविं खणित्वा आकोटितस्स सारदारुमयस्स थम्भस्सेतं अधिवचनं. पथविस्सितो सियाति गम्भीरनेमिताय अन्तो पविसित्वा भूमिनिस्सितो सिया भवेय्य. चतुब्भि वातेहीति चतूहि दिसाहि आगतवातेहि. असम्पकम्पियोति कम्पेतुं वा चालेतुं वा असक्कुणेय्यो. तथूपमं…पे… पस्सतीति यो चत्तारि अरियसच्चानि पञ्ञाय अज्झोगाहेत्वा पस्सति, तं सप्पुरिसं उत्तमपुरिसं तथा दस्सनतो सब्बतित्थियवादवातेहि असम्पकम्पियताय तथूपमं यथावुत्तइन्दखीलूपमं वदामीति अत्थो.

सोतापत्तियङ्गेहीति अरियसोतापज्जनस्स अङ्गभूतेहि. अरियसावकोति अरियस्स बुद्धस्स भगवतो सद्धम्मस्सवनन्ते जातत्ता अरियसावको. खीणनिरयोम्हीति खीणनिरयो अम्हि. खीणापायदुग्गतिविनिपातोति इदं निरयादीनंयेव वेवचनवसेन वुत्तं. निरयादयो हि वड्ढिसङ्खाततो अयतो अपेतत्ता अपाया. दुक्खस्स गति पटिसरणन्ति दुग्गतियो. दुक्कटकारिनो विवसा एत्थ निपतन्तीति विनिपाता. सोतं अरियमग्गं आदितो पत्तो अधिगतोति सोतापन्नो. अकुप्पधम्मताय मग्गफलानं पुथुज्जनभावसङ्खाते विरूपे न निपतनसभावोति अविनिपातधम्मो. ततो एव धम्मनियामेन नियतताय नियतो. उपरिमग्गत्तयसङ्खाता सम्बोधि अवस्सं पत्तब्बताय अस्स परं अयनं गति पटिसरणन्ति सम्बोधिपरायणो.

निविट्ठातिआदीनि पदानि अञ्ञमञ्ञवेवचनानेव. सहधम्मियाति सब्रह्मचारिनो. अरियकन्तेहीति अरियानं कन्तेहि पियेहि मनापेहि. पञ्च सीलानि हि अरियसावकानं कन्तानि होन्ति, भवन्तरेपि अविजहनतो. तानि सन्धायेतं वुत्तं. सब्बोपि पनेत्थ संवरो लब्भतियेव. सोतापन्नोहमस्मीति इदं देसनासीसमेव. सकदागामिआदयोपि ‘‘सकदागामीहमस्मी’’तिआदिना नयेन ब्याकरोन्तियेव. यतो सब्बेसम्पि सिक्खापदाविरोधेन युत्तट्ठाने ब्याकरणं अनुञ्ञातमेवाति.

यस्सिन्द्रियानीति यस्स अरियपुग्गलस्स सद्धादीनि इन्द्रियानि. सुभावितानीति अरियमग्गभावनावसेन सुट्ठु भावितानि. अज्झत्तं बहिद्धा चाति ओरम्भागियानं उद्धम्भागियानञ्च संयोजनानं पजहनवसेन. तेनाह ‘‘सब्बलोके’’ति. निब्बिज्झाति निब्बिज्झित्वा पटिविज्झित्वा.

धम्मपदानीति धम्मकोट्ठासानि. अनभिज्झा धम्मपदं नाम अलोभो वा अलोभसीसेन अधिगतझानविपस्सनामग्गफलनिब्बानानि वा दसअसुभवसेन वा अधिगतझानादीनि अनभिज्झा धम्मपदं. चतुब्रह्मविहारवसेन अधिगतानि अब्यापादो धम्मपदं. दसानुस्सतिआहारेपटिक्कूलसञ्ञावसेन अधिगतानि सम्मासति धम्मपदं. दसकसिणआनापानवसेन अधिगतानि सम्मासमाधि धम्मपदं.

पञ्च छिन्देति हेट्ठा अपायुपपत्तिसंवत्तनिकानि पञ्च ओरम्भागियसंयोजनानि पादे बद्धरज्जुं विय पुरिसो सत्थेन हेट्ठा मग्गत्तयेन छिन्देय्य. पञ्च जहेति उपरिदेवलोकसम्पापकानि पञ्च उद्धम्भागियसंयोजनानि पुरिसो गीवाय बद्धरज्जुं विय अरहत्तमग्गेन जहेय्य छिन्देय्येवाति अत्थो. पञ्च चुत्तरि भावयेति उद्धम्भागियसंयोजनानं पहानत्थाय सद्धादीनि पञ्चिन्द्रियानि उत्तरि भावेय्य. पञ्च सङ्गातिगोति एवं सन्ते पञ्चन्नं रागदोसमोहमानदिट्ठिसङ्गानं अतिक्कमनेन पञ्चसङ्गातिगो हुत्वा भिक्खु ‘‘ओघतिण्णो’’ति वुच्चति, नित्तिण्णचतुरोघोति वुच्चतीति अत्थो.

अनञ्ञातं अप्पटिविद्धं चतुसच्चधम्मं, अमतपदंयेव वा ञस्सामि जानिस्सामीति पटिपन्नस्स पठममग्गट्ठस्स इन्द्रियन्ति अनञ्ञातञ्ञस्सामीतिन्द्रियं. पठममग्गञाणञ्हि तंपुब्बभागवसेन एवं वुत्तं. आजानाति पठममग्गेन ञातमरियादं अनतिक्कमित्वा जानातीति अञ्ञो, तस्स इन्द्रियन्ति अञ्ञिन्द्रियं, हेट्ठा तीसु फलेसु, उपरि तीसु मग्गेसु च ञाणस्सेतं अधिवचनं. अञ्ञाताविनो चतूसु सच्चेसु निट्ठितकिच्चस्स अरहतो इन्द्रियन्ति अञ्ञाताविन्द्रियं, अग्गफलञाणस्सेतं अधिवचनं. अनभिसमेतस्साति अप्पटिविद्धस्स. अभिसमयायाति पटिवेधाय.

११६. बाललक्खणानीति बालस्स उपलक्खणकारणानि. बालनिमित्तानीति ‘‘बालो अय’’न्ति गहेतुं निमित्तानि कारणानि. बालापदानानीति बालस्स पोराणानि विरुळ्हानि कम्मानि. ‘‘दुच्चिन्तितचिन्ती’’तिआदीसु दुच्चिन्तितं अभिज्झं ब्यापादं मिच्छादस्सनञ्च चिन्तेतीति दुच्चिन्तितचिन्ती. दुब्भासितं मुसावादादिं भासतीति दुब्भासितभासी. दुक्कटं पाणातिपातादिकम्मं करोतीति दुक्कटकम्मकारी. वुत्तविपरियायेन सुक्कपक्खो वेदितब्बो.

भिय्योति उपरूपरि. पकुज्झेय्युन्ति विरुज्झेय्युं. ‘‘पकुप्पेय्यु’’न्तिपि पाठो. भुसेनाति दळ्हेन. दण्डेनाति दण्डदानेन. धीरोति पण्डितो सप्पञ्ञजातिको. निसेधयेति पटिबाहेय्य. पुन किञ्चि कातुं वत्तुं वा असमत्थं करेय्याति अत्थो.

परन्ति पच्चत्थिकं. यो सतो उपसम्मतीति यो सतिमा हुत्वा उपसम्मति, तस्स उपसमंयेवाहं बालस्स पटिसेधनं मञ्ञामीति अत्थो.

वज्जन्ति दोसं. यदा नं मञ्ञतीति यस्मा नं मञ्ञति. अज्झारुहतीति अज्झोत्थरति. गोव भिय्यो पलायिनन्ति यथा गोयूथे तावदेव द्वे गावो युज्झन्ते गोगणो ओलोकेन्तो तिट्ठति याव न एको पलायति, यदा पन पलायति, अथ तं पलायीनं सब्बो गोगणो भिय्यो अज्झोत्थरति, एवं दुम्मेधो खमन्तं भिय्यो अज्झोत्थरतीति अत्थो.

सदत्थपरमाति सकत्थपरमा. खन्त्या भिय्यो न विज्जतीति तेसु सकत्थपरमेसु अत्थेसु खन्तितो उत्तरितरो अञ्ञो अत्थो न विज्जति. तमाहु परमं खन्तिन्ति यो बलवा तितिक्खति, तस्स तं खन्तिं परमं आहु. बालबलं नाम अञ्ञाणबलं. तं यस्स बलं, अबलमेव तं, न तं बलन्ति आहु कथेन्ति दीपेन्ति. धम्मगुत्तस्साति धम्मेन रक्खितस्स धम्मं वा रक्खन्तस्स. पटिवत्ताति पटिप्फरित्वा वत्ता, पटिप्परित्वा वा यं वा तं वा वदेय्यासि. धम्मट्ठं पन चालेतुं समत्थो नाम नत्थि. तस्सेव तेन पापियोति तेन कोधेन तस्सेव पुग्गलस्स पापं होति. कतरस्साति? यो कुद्धं पटिकुज्झति, तस्स. तत्थ कुद्धन्ति सम्पदाने उपयोगवचनं, कुद्धस्साति अत्थो. तिकिच्छन्तानन्ति एकवचने बहुवचनं, तिकिच्छन्तन्ति अत्थो. जना मञ्ञन्तीति एवरूपं अत्तनो च परस्स चाति उभिन्नं अत्थं तिकिच्छन्तं निप्फादेन्तं पुग्गलं ‘‘बालो अय’’न्ति अन्धबालपुथुज्जना एवं मञ्ञन्ति. ये धम्मस्स अकोविदाति ये चतुसच्चधम्मे अकोविदा अच्छेका, ते एवं मञ्ञन्तीति अत्थो.

११७. पत्तन्ति अधिगतं एतरहि अनुभुय्यमानं कामूपकरणं पत्तब्बन्ति तदेव अनागते अधिगन्तब्बं अनुभवितब्बं, उभयमेतं रजानुकिण्णन्ति तदुभयम्पि रागरजादीहि अवकिण्णं. आतुरस्साति रागादिकिलेसातुरस्स. अनुसिक्खतोति किलेसबहुलपुग्गले अनुसिक्खतो. ये च सिक्खासाराति ये यथासमादिन्नं सीलवतादिसङ्खातं सिक्खं सारतो गहेत्वा ठिता. तेनाह – ‘‘सीलं वतं जीवितं ब्रह्मचरिय’’न्ति. तत्थ यं ‘‘न करोमी’’ति ओरमति, तं सीलं. यं वेसभोजनकिच्चचरणादि, तं वतं. जीवितन्ति आजीवो. ब्रह्मचरियन्ति मेथुनविरति. उपट्ठानसाराति एतेसं सीलादीनं अनुट्ठानसारा. एतेहि एव संसारसुद्धीति तानि सारतो गहेत्वा ठिताति अत्थो.

इच्चेते उभो अन्ताति इति सीलब्बतपरामासमुखेन अत्तकिलमथानुयोगो, कामेसु अनवज्जसञ्ञितामुखेन कामसुखल्लिकानुयोगो चाति एते उभो अन्ता. ते च खो यथाक्कमं आयतिं पत्तब्बे, एतरहि पत्ते च रागरजादिओकिण्णे कामगुणे अल्लीनेहि किलेसातुरानं अनुसिक्खन्तेहि, सयञ्च किलेसातुरेहेव पटिपज्जितब्बा, ततो एव च ते कटसिवड्ढना अपरापरं जरामरणेहि सिवथिकाय वड्ढनसीला एकन्तेनेव कटसिं वड्ढेन्ति, सयं वड्ढन्ता परे च अन्तद्वये समादपेन्ता वड्ढापेन्ति चाति अत्थो.

उभो अन्ते अनभिञ्ञायाति यथावुत्ते उभो अन्ते अजानित्वा. ओलीयन्ति एकेति ‘‘सस्सतो अत्ता च लोको चा’’ति ओलीयनतण्हाभिनिवेसवसेन अवलीयन्ति एकच्चे. अतिधावन्ति एकेति एकच्चे – ‘‘उच्छिज्जति विनस्सति अत्ता च लोको चा’’ति अतिधावनाभिनिवेसवसेन अतिक्कमन्ति.

न अमञ्ञिंसु तेसञ्च तण्हादिमञ्ञनानं पहीनत्ता. ततो एव अनुपादापरिनिब्बानतो तिविधम्पि वट्टं तेसं पञ्ञापनाय नत्थीति.