१. देसनाहारसम्पातवण्णना
एवं सुपरिकम्मकताय भूमिया नानावण्णानि मुत्तपुप्फानि पकिरन्तो विय सुसिक्खितसिप्पाचरियविचारितेसु सुरत्तसुवण्णालङ्कारेसु नानाविधरंसिजालसमुज्जलानि विविधानि मणिरतनानि बन्धन्तो विय महापथविं परिवत्तेत्वा पप्पटकोजं खादापेन्तो विय योजनिकमधुगण्डं पीळेत्वा सुमधुरसं पायेन्तो विय च आयस्मा महाकच्चानो नानासुत्तपदेसे उदाहरन्तो सोळस हारे विभजित्वा इदानि ते एकस्मिंयेव सुत्ते योजेत्वा दस्सेन्तो हारसम्पातवारं आरभि. आरभन्तो च यायं निद्देसवारे –
५२. ‘‘सोळस हारा पठमं, दिसलोचनतो दिसा विलोकेत्वा;
सङ्खिपिय अङ्कुसेन हि, नयेहि तीहि निद्दिसे सुत्त’’न्ति. –
गाथा वुत्ता. यस्मा तं हारविभङ्गवारो नप्पयोजेति, विप्पकिण्णविसयत्ता, नयविचारस्स च अन्तरितत्ता. अनेकेहि सुत्तपदेसेहि हारानं विभागदस्सनमेव हि हारविभङ्गवारो. हारसम्पातवारो पन तं पयोजेति, एकस्मिंयेव सुत्तपदेसे सोळस हारे योजेत्वाव तदनन्तरं नयसमुट्ठानस्स कथितत्ता. तस्मा ‘‘सोळस हारा पठम’’न्ति गाथं पच्चामसित्वा ‘‘तस्सा निद्देसो कुहिं दट्ठब्बो, हारसम्पाते’’ति आह. तस्सत्थो – ‘‘तस्सा गाथाय निद्देसो कत्थ दट्ठब्बो’’ति. एतेन सुत्तेसु हारानं योजनानयदस्सनं हारसम्पातवारोति दस्सेति. हारसम्पातपदस्स अत्थो वुत्तो एव.
अरक्खितेन चित्तेनाति चक्खुद्वारादीसु सतिआरक्खाभावेन अगुत्तेन चित्तेन. मिच्छादिट्ठिहतेनाति सस्सतादिमिच्छाभिनिवेसदूसितेन. थिनमिद्धाभिभूतेनाति चित्तस्स कायस्स च अकल्यतालक्खणेहि थिनमिद्धेहि अज्झोत्थटेन. वसं मारस्स गच्छतीति किलेसमारादीनं यथाकामं करणीयो होतीति अयं ताव गाथाय पदत्थो.
पमादन्ति ‘‘अरक्खितेन चित्तेना’’ति इदं पदं छसु द्वारेसु सतिवोसग्गलक्खणं पमादं कथेति. तं मच्चुनो पदन्ति तं पमज्जनं गुणमारणतो मच्चुसङ्खातस्स मारस्स वसवत्तनट्ठानं, तेन ‘‘अरक्खितेन चित्तेन, वसं मारस्स गच्छती’’ति पठमपादं चतुत्थपादेन सम्बन्धित्वा दस्सेति. सो विपल्लासोति यं अनिच्चस्स खन्धपञ्चकस्स ‘‘निच्च’’न्ति दस्सनं, सो विपल्लासो विपरियेसग्गाहो. तेनेवाह – ‘‘विपरीतग्गाहलक्खणो विपल्लासो’’ति. सब्बं विपल्लाससामञ्ञेन गहेत्वा तस्स अधिट्ठानं पुच्छति ‘‘किं विपल्लासयती’’ति. सामञ्ञस्स च विसेसो अधिट्ठानभावेन वोहरीयतीति आह – ‘‘सञ्ञं चित्तं दिट्ठिमिती’’ति. तं ‘‘विपल्लासयती’’ति पदेन सम्बन्धितब्बं. तेसु सञ्ञाविपल्लासो सब्बमुदुको, अनिच्चादिकस्स विसयस्स मिच्छावसेन उपट्ठिताकारग्गहणमत्तं मिगपोतकानं तिणपुरिसकेसु पुरिसोति उप्पन्नसञ्ञा विय. चित्तविपल्लासो ततो बलवतरो, अमणिआदिके विसये मणिआदिआकारेन उपट्ठहन्ते तथा सन्निट्ठानं विय निच्चादितो सन्निट्ठानमत्तं. दिट्ठिविपल्लासो पन सब्बबलवतरो यं यं आरम्मणं यथा यथा उपट्ठाति, तथा तथा नं सस्सतादिवसेन ‘‘इदमेव सच्चं मोघमञ्ञ’’न्ति अभिनिविसन्तो पवत्तति. तत्थ सञ्ञाविपल्लासो चित्तविपल्लासस्स कारणं, चित्तविपल्लासो दिट्ठिविपल्लासस्स कारणं होति.
इदानि विपल्लासानं पवत्तिट्ठानं विसयं दस्सेतुं ‘‘सो कुहिं विपल्लासयति, चतूसु अत्तभाववत्थूसू’’ति आह. तत्थ अत्तभाववत्थूसूति पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु. ते हि आहितो अहं मानो एत्थाति अत्ता, ‘‘अत्ता’’ति भवति एत्थ बुद्धि वोहारो चाति अत्तभावो, सो एव सुभादीनं विपल्लासस्स च अधिट्ठानभावतो वत्थु चाति ‘‘अत्तभाववत्थू’’ति वुच्चति. ‘‘रूपं अत्ततो समनुपस्सती’’तिआदिना तेसं सब्बविपल्लासमूलभूताय सक्कायदिट्ठिया पवत्तिट्ठानभावेन अत्तभाववत्थुतं दस्सेत्वा पुन विपल्लासानं पवत्तिआकारेन सद्धिं विसयं विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘रूपं पठमं विपल्लासवत्थु असुभे सुभ’’न्ति वुत्तं. तं सब्बं सुविञ्ञेय्यं. पुन मूलकारणवसेन विपल्लासे विभजित्वा दस्सेतुं ‘‘द्वे धम्मा चित्तस्स संकिलेसा’’तिआदिमाह. तत्थ किञ्चापि अविज्जारहिता तण्हा नत्थि, अविज्जा च सुभसुखसञ्ञानम्पि पच्चयो एव, तथापि तण्हा एतासं सातिसयं पच्चयोति दस्सेतुं ‘‘तण्हानिवुतं…पे… दुक्खे सुख’’न्ति वुत्तं. दिट्ठिनिवुतन्ति दिट्ठिसीसेन अविज्जा वुत्ताति अविज्जानिवुतन्ति अत्थो. कामञ्चेत्थ तण्हारहिता दिट्ठि नत्थि, तण्हापि दिट्ठिया पच्चयो एव. तण्हापि ‘‘निच्चं अत्ता’’ति अयोनिसो उम्मुज्जन्तानं तथापवत्तमिच्छाभिनिवेसस्स मोहो विसेसपच्चयोति दस्सेतुं ‘‘दिट्ठिनिवुतं…पे… अत्ता’’ति वुत्तं.
यो दिट्ठिविपल्लासोति ‘‘अनिच्चे निच्चं, अनत्तनि अत्ता’’ति पवत्तम्पि विपल्लासद्वयं सन्धायाह – ‘‘सो अतीतं रूपं…पे… अतीतं विञ्ञाणं अत्ततो समनुपस्सती’’ति. एतेन अट्ठारसविधोपि पुब्बन्तानुकप्पिकवादो पच्छिमानं द्विन्नं विपल्लासानं वसेन होतीति दस्सेति. तण्हाविपल्लासोति तण्हामूलको विपल्लासो. ‘‘असुभे सुभं, दुक्खे सुख’’न्ति एतं विपल्लासद्वयं सन्धाय वदति. अनागतं रूपं अभिनन्दतीति अनागतं रूपं दिट्ठाभिनन्दनवसेन अभिनन्दति. अनागतं वेदनं, सञ्ञं, सङ्खारे, विञ्ञाणं अभिनन्दतीति एत्थापि एसेव नयो. एतेन चतुचत्तालीसविधोपि अपरन्तानुकप्पिकवादो येभुय्येन पुरिमानं द्विन्नं विपल्लासानं वसेन होतीति दस्सेति. द्वे धम्मा चित्तस्स उपक्किलेसाति एवं परमसावज्जस्स विपल्लासस्स मूलकारणन्ति विसेसतो द्वे धम्मा चित्तस्स उपक्किलेसा तण्हा च अविज्जा चाति ते सरूपतो दस्सेति. ताहि विसुज्झन्तं चित्तं विसुज्झतीति पटिपक्खवसेनपि तासं उपक्किलेसभावंयेव विभावेति, न हि तण्हाअविज्जासु पहीनासु कोचि संकिलेसधम्मो न पहीयतीति. यथा च विपल्लासानं मूलकारणं तण्हाविज्जा, एवं सकलस्सापि वट्टस्स मूलकारणन्ति यथानुसन्धिनाव गाथं निट्ठपेतुं ‘‘तेस’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ तेसन्ति येसं अरक्खितं चित्तं मिच्छादिट्ठिहतञ्च, तेसं. ‘‘अविज्जानीवरणान’’न्तिआदिना मारस्स वसगमनेन अनादिमतिसंसारे संसरणन्ति दस्सेति.
थिनमिद्धाभिभूतेनाति एत्थ ‘‘थिनं नामा’’तिआदिना थिनमिद्धानं सरूपं दस्सेति. तेहि चित्तस्स अभिभूतता सुविञ्ञेय्यावाति तं अनामसित्वा किलेसमारग्गहणेनेव तंनिमित्ता अभिसङ्खारमारखन्धमारमच्चुमारा गहिता एवाति ‘‘किलेसमारस्स च सत्तमारस्स चा’’ति च-सद्देन वा तेसम्पि गहणं कतन्ति दट्ठब्बं. सो हि निवुतो संसाराभिमुखोति सो मारवसं गतो, ततो एव निवुतो किलेसेहि याव न मारबन्धनं छिज्जति, ताव संसाराभिमुखोव होति, न विसङ्खाराभिमुखोति अधिप्पायो. इमानि भगवता द्वे सच्चानि देसितानि. कथं देसितानि?
तत्थ दुविधा कथा अभिधम्मनिस्सिता च सुत्तन्तनिस्सिता च. तासु अभिधम्मनिस्सिता नाम अरक्खितेन चित्तेनाति रत्तम्पि चित्तं अरक्खितं, दुट्ठम्पि चित्तं अरक्खितं, मूळ्हम्पि चित्तं अरक्खितं. तत्थ रत्तं चित्तं अट्ठन्नं लोभसहगतचित्तुप्पादानं वसेन वेदितब्बं, दुट्ठं चित्तं द्विन्नं पटिघचित्तुप्पादानं वसेन वेदितब्बं, मूळ्हं चित्तं द्विन्नं मोमूहचित्तुप्पादानं वसेन वेदितब्बं. याव इमेसं चित्तुप्पादानं वसेन इन्द्रियानं अगुत्ति अगोपायना अपालना अनारक्खा सतिवोसग्गो पमादो चित्तस्स असंवरो, एवं अरक्खितं चित्तं होति. मिच्छादिट्ठिहतं नाम चित्तं चतुन्नं दिट्ठिसम्पयुत्तचित्तुप्पादानं वसेन वेदितब्बं, थिनमिद्धाभिभूतं नाम चित्तं पञ्चन्नं ससङ्खारिकाकुसलचित्तुप्पादानं वसेन वेदितब्बं. एवं सब्बेपि अग्गहितग्गहणेन द्वादस अकुसलचित्तुप्पादा होन्ति. ते ‘‘कतमे धम्मा अकुसला? यस्मिं समये अकुसलं चित्तं उप्पन्नं होती’’तिआदिना चित्तुप्पादकण्डे (ध. स. ३६५) अकुसलचित्तुप्पाददेसनावसेन वित्थारतो वत्तब्बा. मारस्साति एत्थ पञ्च मारा. तेसु किलेसमारस्स चतुन्नं आसवानं चतुन्नं ओघानं चतुन्नं योगानं चतुन्नं गन्थानं चतुन्नं उपादानानं अट्ठन्नं नीवरणानं दसन्नं किलेसवत्थूनं वसेन आसवगोच्छकादीसु (ध. स. दुकमातिका १४-१९, ११०२) वुत्तनयेन, तथा ‘‘जातिमदो गोत्तमदो आरोग्यमदो’’तिआदिना खुद्दकवत्थुविभङ्गे (विभ. ८३२) आगतानं सत्तन्नं किलेसानञ्च वसेन विभागो वत्तब्बो. अयं तावेत्थ अभिधम्मनिस्सिता कथा.
सुत्तन्तनिस्सिता (म. नि. १.३४७; अ. नि. ११.१७) पन अरक्खितेन चित्तेनाति चक्खुना रूपं दिस्वा निमित्तग्गाही होति अनुब्यञ्जनग्गाही, यत्वाधिकरणमेनं चक्खुन्द्रियं असंवुतं विहरन्तं अभिज्झादोमनस्सा पापका अकुसला धम्मा अन्वास्सवेय्युं, तस्स संवराय न पटिपज्जति, न रक्खति चक्खुन्द्रियं, चक्खुन्द्रिये न संवरं आपज्जति. सोतेन …पे… घानेन… जिव्हाय… कायेन… मनसा…पे… मनिन्द्रियेन संवरं आपज्जति (म. नि. १.३४७, ४११, ४२१; २.४१९; ३.१५, ७५). एवं अरक्खितं चित्तं होति. मिच्छादिट्ठिहतेन चाति मिच्छादिट्ठिहतं नाम चित्तं पुब्बन्तकप्पनवसेन वा अपरन्तकप्पनवसेन वा पुब्बन्तापरन्तकप्पनवसेन वा मिच्छाभिनिविसन्तस्स अयोनिसो उम्मुज्जन्तस्स ‘‘सस्सतो लोकोति वा…पे… नेव होति न न होति तथागतो परं मरणा’’ति (विभ. ९३७; पटि. म. १.१४०) वा या दिट्ठि, ताय हतं उपहतं. या च खो ‘‘इमा चत्तारो सस्सतवादा…पे… पञ्च परमदिट्ठधम्मनिब्बानवादा’’ति ब्रह्मजाले (दी. नि. १.३० आदयो) पञ्चत्तये (म. नि. ३.२१ आदयो) च आगता द्वासट्ठि दिट्ठियो, तासं वसेन चित्तस्स मिच्छादिट्ठिहतभावो कथेतब्बो.
थिनमिद्धाभिभूतेनाति थिनं नाम चित्तस्स अकम्मञ्ञता. मिद्धं नाम वेदनादिक्खन्धत्तयस्स अकम्मञ्ञता. तथा थिनं अनुस्साहसंहननं. मिद्धं असत्तिविघातो. इति थिनेन मिद्धेन च चित्तं अभिभूतं अज्झोत्थटं उपद्दुतं सङ्कोचनप्पत्तं लयापन्नं. वसं मारस्स गच्छतीति वसो नाम इच्छा लोभो अधिप्पायो रुचि आकङ्खा आणा आणत्ति. मारोति पञ्च मारा – खन्धमारो अभिसङ्खारमारो मच्चुमारो देवपुत्तमारो किलेसमारोति. गच्छतीति तेसं वसं इच्छं…पे… आणत्तिं गच्छति उपगच्छति उपेति वत्तति अनुवत्तति नातिक्कमतीति. तेन वुच्चति – ‘‘वसं मारस्स गच्छती’’ति.
तत्थ यथावुत्ता अकुसला धम्मा, तण्हाविज्जा एव वा समुदयसच्चं. यो सो ‘‘वसं मारस्स गच्छती’’ति वुत्तो, सो ये पञ्चुपादानक्खन्धे उपादाय पञ्ञत्तो, ते पञ्चक्खन्धा दुक्खसच्चं. एवं भगवता इध द्वे सच्चानि देसितानि. तेनेवाह – ‘‘दुक्खं समुदयो चा’’ति. तेसं भगवा परिञ्ञाय च पहानाय च धम्मं देसेतीति वुत्तमेवत्थं पाकटतरं कातुं ‘‘दुक्खस्स परिञ्ञाय समुदयस्स पहानाया’’ति वुत्तं. कथं देसेतीति चे –
‘‘तस्मा रक्खितचित्तस्स, सम्मासङ्कप्पगोचरो;
सम्मादिट्ठिं पुरक्खत्वा, ञत्वान उदयब्बयं;
थिनमिद्धाभिभू भिक्खु, सब्बा दुग्गतियो जहे’’ति. (उदा. ३२) –
गाथाय. तस्सत्थो – यस्मा अरक्खितेन चित्तेन वसं मारस्स गच्छति, तस्मा सतिसंवरेन मनच्छट्ठानं इन्द्रियानं रक्खणेन रक्खितचित्तो अस्स. सम्मासङ्कप्पगोचरोति यस्मा कामसङ्कप्पादिमिच्छासङ्कप्पगोचरो तथा तथा अयोनिसो विकप्पेत्वा नानाविधानि मिच्छादस्सनानि गण्हाति. ततो एव च मिच्छादिट्ठिहतेन चित्तेन वसं मारस्स गच्छति, तस्मा योनिसोमनसिकारेन कम्मं करोन्तो नेक्खम्मसङ्कप्पादिसम्मासङ्कप्पगोचरो अस्स. सम्मादिट्ठिं पुरक्खत्वाति सम्मासङ्कप्पगोचरताय विधुतमिच्छादस्सनो कम्मस्सकतालक्खणं यथाभूतञाणलक्खणञ्च सम्मादिट्ठिं पुब्बङ्गमं कत्वा सीलसमाधीसु युत्तप्पयुत्तो. ततो एव च ञत्वान उदयब्बयं पञ्चसु उपादानक्खन्धेसु समपञ्ञासाय आकारेहि उप्पादं निरोधञ्च ञत्वा विपस्सनं उस्सुक्कापेत्वा अनुक्कमेन अरियमग्गे गण्हन्तो अग्गमग्गेन थिनमिद्धाभिभू भिक्खु सब्बा दुग्गतियो जहेति एवं सब्बसो भिन्नकिलेसत्ता भिक्खु खीणासवो यथासम्भवं तिविधदुक्खतायोगेन दुग्गतिसङ्खाता सब्बापि गतियो जहेय्य, तासं परभागे निब्बाने तिट्ठेय्याति अत्थो.
यं तण्हाय अविज्जाय च पहानं, अयं निरोधोति पहानस्स निरोधस्स पच्चयभावतो असङ्खतधातु पहानं निरोधोति च वुत्ता. इमानि चत्तारि सच्चानीति पुरिमगाथाय पुरिमानि द्वे, पच्छिमगाथाय पच्छिमानि द्वेति द्वीहि गाथाहि भासितानि इमानि चत्तारि अरियसच्चानि. तेसु समुदयेन अस्सादो, दुक्खेन आदीनवो, मग्गनिरोधेहि निस्सरणं, सब्बगतिजहनं फलं, रक्खितचित्ततादिको उपायो, अरक्खितचित्ततादिनिसेधनमुखेन रक्खितचित्ततादीसु नियोजनं भगवतो आणत्तीति. एवं देसनाहारपदत्था अस्सादादयो निद्धारेतब्बा. तेनेवाह – ‘‘नियुत्तो देसनाहारसम्पातो’’ति.
देसनाहारसम्पातवण्णना निट्ठिता.