४. चतुत्थवग्गवण्णना

१५१. चतुत्थवग्गस्स पठमे रसेसूति अम्बिलमधुरतित्तककटुकलोणिकखारिककसावादिभेदेसु सायनीयेसु. गेधं अकरन्ति गिद्धिं अकरोन्तो, तण्हं अनुप्पादेन्तोति वुत्तं होति. अलोलोति ‘‘इदं सायिस्सामि, इदं सायिस्सामी’’ति एवं रसविसेसेसु अनाकुलो. अनञ्ञपोसीति पोसेतब्बकसद्धिविहारिकादिविरहितो, कायसन्धारणमत्तेन सन्तुट्ठोति वुत्तं होति. यथा वा पुब्बे उय्याने रसेसु गेधकरणलोलो हुत्वा अञ्ञपोसी आसिं, एवं अहुत्वा याय तण्हाय लोलो हुत्वा रसेसु गेधं करोति, तं तण्हं हित्वा आयतिं तण्हामूलकस्स अञ्ञस्स अत्तभावस्स अनिब्बत्तनेन अनञ्ञपोसीति दस्सेति. अथ वा अत्थभञ्जनकट्ठेन किलेसा ‘‘अञ्ञे’’ति वुच्चन्ति, तेसं अपोसनेन अनञ्ञपोसीति अयमेत्थ अत्थो. सपदानचारीति अवोक्कम्मचारी अनुपुब्बचारी, घरपटिपाटिं अछड्डेत्वा अड्ढकुलञ्च दलिद्दकुलञ्च निरन्तरं पिण्डाय पविसमानोति अत्थो. कुले कुले अप्पटिबद्धचित्तोति खत्तियकुलादीसु यत्थ कत्थचि किलेसवसेन अलग्गचित्तो, चन्दूपमो निच्चनवको हुत्वाति अत्थो. सेसं वुत्तनयमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.६५; अप. अट्ठ. १.१.१२१).

पठमं.

१५२. दुतिये आवरणानीति नीवरणानेव, तानि अत्थतो उरगसुत्ते (सु. नि. १ आदयो) वुत्तानि. तानि पन यस्मा अब्भादयो विय चन्दं सूरियं वा चेतो आवरन्ति, तस्मा ‘‘आवरणानि चेतसो’’ति वुत्तानि. तानि उपचारेन वा अप्पनाय वा पहाय. उपक्किलेसेति उपगम्म चित्तं विबाधेन्ते अकुसले धम्मे, वत्थोपमादीसु (म. नि. १.७० आदयो) वुत्ते अभिज्झादयो वा. ब्यपनुज्जाति पनुदित्वा विनासेत्वा, विपस्सनामग्गेन पजहित्वाति अत्थो. सब्बेति अनवसेसे. एवं समथविपस्सनासम्पन्नो पठममग्गेन दिट्ठिनिस्सयस्स पहीनत्ता अनिस्सितो. सेसमग्गेहि छेत्वा तेधातुकगतं सिनेहदोसं, तण्हारागन्ति वुत्तं होति. सिनेहो एव हि गुणपटिपक्खतो सिनेहदोसोति वुत्तो. सेसं वुत्तनयमेव (सु. नि. अट्ठ. १.६६).

दुतियं.

१५३. ततिये विपिट्ठिकत्वानाति पिट्ठितो कत्वा, छड्डेत्वा जहित्वाति अत्थो. सुखं दुखञ्चाति कायिकं सातासातं. सोमनस्सदोमनस्सन्ति चेतसिकं सातासातं. उपेक्खन्ति चतुत्थज्झानुपेक्खं. समथन्ति चतुत्थज्झानसमथमेव. विसुद्धन्ति पञ्चनीवरणवितक्कविचारपीतिसुखसङ्खातेहि नवहि पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता अतिसुद्धं, निद्धन्तसुवण्णमिव विगतूपक्किलेसन्ति अत्थो.

अयं पन योजना – विपिट्ठिकत्वान सुखं दुक्खञ्च पुब्बेव, पठमज्झानूपचारभूमियंयेव दुक्खं, ततियज्झानूपचारभूमियञ्च सुखन्ति अधिप्पायो. पुन आदितो वुत्तं च-कारं परतो नेत्वा ‘‘सोमनस्सं दोमनस्सञ्च विपिट्ठिकत्वान पुब्बेवा’’ति अधिकारो. तेन सोमनस्सं चतुत्थज्झानूपचारे, दोमनस्सञ्च दुतियज्झानूपचारेयेवाति दीपेति. एतानि हि एतेसं परियायतो पहानट्ठानानि. निप्परियायतो पन दुक्खस्स पठमज्झानं, दोमनस्सस्स दुतियज्झानं, सुखस्स ततियज्झानं, सोमनस्सस्स चतुत्थज्झानं पहानट्ठानं. यथाह – ‘‘पठमज्झानं उपसम्पज्ज विहरति एत्थुप्पन्नं दुक्खिन्द्रियं अपरिसेसं निरुज्झती’’तिआदि (सं. नि. ५.५१०). तं सब्बं हेट्ठा वुत्तनयेन गहेतब्बं. परतो पुब्बेवाति तीसु पठमज्झानदीसु दुक्खदोमनस्ससुखानि विपिट्ठिकत्वा एत्थेव च चतुत्थज्झाने सोमनस्सं विपिट्ठिकत्वा इमाय पटिपदाय लद्धानुपेक्खं समथं विसुद्धं एको चरे इति. सेसं वुत्तनयमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.६७; अप. अट्ठ. १.१.१२३).

ततियं.

१५४. चतुत्थे आरद्धं वीरियं अस्साति आरद्धविरियो. एतेन अत्तनो वीरियारम्भं आदिवीरियं दस्सेति. परमत्थो वुच्चति निब्बानं, तत्थ पत्तिया परमत्थपत्तिया. एतेन वीरियारम्भेन पत्तब्बफलं दस्सेति. अलीनचित्तोति एतेन वीरियुपत्थम्भानं चित्तचेतसिकानं अलीनतं दस्सेति. अकुसीतवुत्तीति एतेन ठानासनचङ्कमादीसु कायस्स अनवसीदनं. दळ्हनिक्कमोति एतेन ‘‘कामं तचो च न्हारु चा’’ति (म. नि. १.१८४; सं. नि. २.२२; अ. नि. २.५; महानि. १९६) एवं पवत्तं पदहनवीरियं दस्सेति. यं तं अनुपुब्बसिक्खादीसु पदहन्तो ‘‘कायेन चेव परमत्थसच्चं सच्छिकरोति, पञ्ञाय च नं अतिविज्झ पस्सती’’ति वुच्चति. अथ वा एतेन मग्गसम्पयुत्तवीरियं दस्सेति. तञ्हि दळ्हञ्च भावनापारिपूरिगतत्ता, निक्कमो च सब्बसो पटिपक्खा निक्खन्तत्ता, तस्मा तंसमङ्गीपुग्गलोपि दळ्हो निक्कमो अस्साति ‘‘दळ्हनिक्कमो’’ति वुच्चति. थामबलूपपन्नोति मग्गक्खणे कायथामेन ञाणबलेन च उपपन्नो. अथ वा थामभूतेन बलेन उपपन्नोति थामबलूपपन्नो, थिरञाणबलूपपन्नोति वुत्तं होति. एतेन तस्स वीरियस्स विपस्सनाञाणसम्पयोगं दीपेन्तो योनिसो पदहनभावं साधेति. पुब्बभागमज्झिमउक्कट्ठवीरियवसेन वा तयोपि पादा योजेतब्बा. सेसं वुत्तनयमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.६८).

चतुत्थं.

१५५. पञ्चमे पटिसल्लानन्ति तेहि तेहि सत्तसङ्खारेहि पटिनिवत्तित्वा सल्लीनं, एकत्तसेविता एकीभावो कायविवेकोति अत्थो. झानन्ति पच्चनीकझापनतो आरम्मणलक्खणूपनिज्झानतो च चित्तविवेको वुच्चति. तत्थ अट्ठ समापत्तियो नीवरणादिपच्चनीकझापनतो कसिणादिआरम्मणूपनिज्झानतो च ‘‘झान’’न्ति वुच्चति. विपस्सनामग्गफलानि सत्तसञ्ञादिपच्चनीकझापनतो लक्खणूपनिज्झानतो च ‘‘झान’’न्ति वुच्चति. इध पन आरम्मणूपनिज्झानमेव अधिप्पेतं. एवमेतं पटिसल्लानञ्च झानञ्च अरिञ्चमानोति अजहमानो अनिस्सज्जमानो. धम्मेसूति विपस्सनुपगेसु पञ्चक्खन्धादिधम्मेसु. निच्चन्ति सततं समितं अब्बोकिण्णं. अनुधम्मचारीति ते धम्मे आरब्भ पवत्तमानेन अनुगतं विपस्सनाधम्मं चरमानो. अथ वा धम्मेसूति एत्थ धम्माति नव लोकुत्तरधम्मा, तेसं धम्मानं अनुलोमो धम्मोति अनुधम्मो, विपस्सनायेतं अधिवचनं. तत्थ ‘‘धम्मानं निच्चं अनुधम्मचारी’’ति वत्तब्बे गाथाबन्धसुखत्थं विभत्तिब्यत्तयेन ‘‘धम्मेसू’’ति वुत्तं सिया. आदीनवं सम्मसिता भवेसूति ताय अनुधम्मचारितासङ्खाताय विपस्सनाय अनिच्चाकारादिदोसं तीसु भवेसु समनुपस्सन्तो एवं इमाय कायविवेकचित्तविवेकं अरिञ्चमानो सिखाप्पत्तविपस्सनासङ्खाताय पटिपदाय अधिगतोति वत्तब्बो एको चरेति एवं योजना वेदितब्बा (सु. नि. अट्ठ. १.६९; अप. अट्ठ. १.१.१२५).

पञ्चमं.

१५६. छट्ठे तण्हक्खयन्ति निब्बानं, एवं दिट्ठादीनवाय तण्हाय एव अप्पवत्तिं. अप्पमत्तोति सातच्चकारी. अनेळमूगोति अलालामुखो. अथ वा अनेळो च अमूगो च, पण्डितो ब्यत्तोति वुत्तं होति. हितसुखसम्पापकं सुतमस्स अत्थीति सुतवा, आगमसम्पन्नोति वुत्तं होति. सतीमाति चिरकतादीनं अनुस्सरिता. सङ्खातधम्मोति धम्मूपपरिक्खाय परिञ्ञातधम्मो. नियतोति अरियमग्गेन नियामं पत्तो. पधानवाति सम्मप्पधानवीरियसम्पन्नो. उप्पटिपाटिया एस पाठो योजेतब्बो. एवमेतेहि अप्पमादादीहि समन्नागतो नियामसम्पापकेन पधानेन पधानवा, तेन पधानेन पत्तनियामत्ता नियतो, ततो अरहत्तप्पत्तिया सङ्खातधम्मो. अरहा हि पुन सङ्खातब्बाभावतो ‘‘सङ्खातधम्मो’’ति वुच्चति. यथाह – ‘‘ये च सङ्खातधम्मासे, ये च सेक्खा पुथू इधा’’ति (सं. नि. २.३१; सु. नि. १०४४; चूळनि. अजितमाणवपुच्छा ६३, अजितमाणवपुच्छानिद्देस ७; नेत्ति. १४; पेटको. ४५). सेसं वुत्तनयमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.७०).

छट्ठं.

१५७. सत्तमे सीहोति चत्तारो सीहा – तिणसीहो, पण्डुसीहो, काळसीहो, केसरसीहोति. तेसं केसरसीहो अग्गमक्खायति, एसो इध अधिप्पेतो. वातो पुरत्थिमादिवसेन अनेकविधो. पदुमं रत्तसेतादिवसेन. तेसु यो कोचि वातो यं किञ्चि पदुमं वट्टतियेव. तत्थ यस्मा सन्तासो अत्तसिनेहेन होति, अत्तसिनेहो च तण्हालेपो, सोपि दिट्ठिसम्पयुत्तेन वा दिट्ठिविप्पयुत्तेन वा लोभेन होति, सोपि च तण्हायेव. सज्जनं पन तत्थ उपपरिक्खाविरहितस्स मोहेन होति, मोहो च अविज्जा. तत्थ समथेन तण्हाय पहानं होति, विपस्सनाय अविज्जाय. तस्मा समथेन अत्तसिनेहं पहाय सीहो विय सद्देसु अनिच्चदुक्खादीसुअसन्तसन्तो, विपस्सनाय मोहं पहाय वातोव जालम्हि खन्धायतनादीसु असज्जमानो, समथेनेव लोभं, लोभसम्पयुत्तं एव दिट्ठिञ्च पहाय, पदुमंव तोयेन सब्बभवभोगलोभेन अलिप्पमानो.

एत्थ च समथस्स सीलं पदट्ठानं, समथो समाधि, विपस्सना पञ्ञाति एवं तेसु द्वीसु धम्मेसु सिद्धेसु तयोपि खन्धा सिद्धा होन्ति. तत्थ सीलक्खन्धेन सुरतो होति, सो सीहोव सद्धेसु आघातवत्थूसु अकुज्झितुकामताय न सन्तसति, पञ्ञाक्खन्धेन पटिविद्धसभावो वातोव जालम्हि खन्धादिधम्मभेदे न सज्जति, समाधिक्खन्धेन वीतरागो पदुमंव तोयेन रागेन न लिप्पति. एवं समथविपस्सनाहि सीलसमाधिपञ्ञाक्खन्धेहि च यथासम्भवं अविज्जातण्हानं, तिण्णञ्च अकुसलमूलानं पहानवसेन असन्तसन्तो असज्जमानो अलिप्पमानो च वेदितब्बो. सेसं वुत्तनयमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.७१; अप. अट्ठ. १.१.१२७).

सत्तमं.

१५८. अट्ठमे सहना च हनना च सीघजवत्ता च सीहो. केसरसीहोव इध अधिप्पेतो. दाठा बलमस्स अत्थीति दाठबली. पसय्ह अभिभुय्याति उभयं चारीसद्देन सह योजेतब्बं पसय्हचारी अभिभुय्यचारीति. तत्थ पसय्ह निग्गय्ह पवाहेत्वा चरणेन पसय्हचारी. अभिभवित्वा सन्तासेत्वा वसीकत्वा चरणेन अभिभुय्हचारी. स्वायं कायबलेन पसय्हचारी, तेजसा अभिभुय्यचारी. तत्थ सचे कोचि वदेय्य ‘‘किं पसय्ह अभिभुय्यचारी’’ति. ततो मिगानन्ति सामिवचनं उपयोगत्थे कत्वा ‘‘मिगे पसय्ह अभिभुय्यचारी’’ति पटिवत्तब्बं. पन्तानीति दूरानि. सेनासनानीति वसनट्ठानानि. सेसं पुब्बे वुत्तनयेनेव सक्का जानितुन्ति न वित्थारितं (सु. नि. अट्ठ. १.७२).

अट्ठमं.

१५९. नवमे ‘‘सब्बे सत्ता सुखिता भवन्तू’’तिआदिना नयेन हितसुखूपनयनकामता मेत्ता. ‘‘अहो वत इमम्हा दुक्खा विमुच्चेय्यु’’न्तिआदिना नयेन अहितदुक्खापनयनकामता करुणा. ‘‘मोदन्ति वत भोन्तो सत्ता, मोदन्ति साधु सुट्ठू’’तिआदिना नयेन हितसुखाविप्पयोगकामता मुदिता. ‘‘पञ्ञायिस्सन्ति सकेन कम्मेना’’ति सुखदुक्खेसु अज्झुपेक्खनता उपेक्खा. गाथाबन्धसुखत्थं पन उप्पटिपाटिया मेत्तं वत्वा उपेक्खा वुत्ता, मुदिता च पच्छा. विमुत्तिन्ति चतस्सोपि हि विमुत्ती. एता अत्तनो पच्चनीकधम्मेहि विमुत्तत्ता विमुत्तियो. तेन वुत्तं – ‘‘मेत्तं उपेक्खं करुणं विमुत्तिं, आसेवमानो मुदितञ्च काले’’ति.

तत्थ आसेवमानोति तिस्सो तिकचतुक्कज्झानवसेन भावयमानो, उपेक्खं चतुत्थज्झानवसेन भावयमानो. कालेति मेत्तं आसेवित्वा ततो वुट्ठाय करुणं, ततो वुट्ठाय मुदितं, ततो इतरतो वा निप्पीतिकज्झानतो वुट्ठाय उपेक्खं आसेवमानोव ‘‘काले आसेवमानो’’ति वुच्चति, आसेवितुं फासुकाले वा. सब्बेन लोकेन अविरुज्झमानोति दससु दिसासु सब्बेन सत्तलोकेन अविरुज्झमानो. मेत्तादीनञ्हि भावितत्ता सत्ता अप्पटिक्कूला होन्ति, सत्तेसुपि विरोधभूतो पटिघो वूपसम्मति. तेन वुत्तं – ‘‘सब्बेन लोकेन अविरुज्झमानो’’ति. सेसं वुत्तसदिसमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.७३).

नवमं.

१६०. दसमे संयोजनानीति दस संयोजनानि, तानि च तेन तेन मग्गेन सन्दालयित्वान. असन्तसं जीवितसङ्खयम्हीति जीवितसङ्खयो वुच्चति चुतिचित्तस्स परिभेदो, तस्मिञ्च जीवितसङ्खये जीवितनिकन्तिया पहीनत्ता असन्तसन्ति. एत्तावता सउपादिसेसनिब्बानधातुं अत्तनो दस्सेत्वा गाथापरियोसाने अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बायीति (सु. नि. अट्ठ. १.७४).

दसमं.

१६१. एकादसमे भजन्तीति सरीरेन अल्लीयित्वा पयिरुपासन्ति. सेवन्तीति अञ्जलिकम्मादीहि किंकारपटिस्साविताय च परिचरन्ति. कारणं अत्थो एतेसन्ति कारणत्था, भजनाय सेवनाय च नाञ्ञं कारणमत्थि, अत्थो एव तेसं कारणं, अत्थहेतु सेवन्तीति वुत्तं होति. निक्कारणा दुल्लभा अज्ज मित्ताति ‘‘इतो किञ्चि लच्छामा’’ति एवं अत्तपटिलाभकारणेन निक्कारणा, केवलं –

‘‘उपकारो च यो मित्तो, सुखे दुक्खे च यो सखा;

अत्थक्खायी च यो मित्तो, यो च मित्तानुकम्पको’’ति. (सु. नि. अट्ठ. १.७५; अप. अट्ठ. १.१.१३१; दी. नि. ३.२६५) –

एवं वुत्तेन अरियेन मित्तभावेन समन्नागता दुल्लभा अज्ज मित्ता. अत्तनि ठिता एतेसं पञ्ञा, अत्तानंयेव ओलोकेन्ति, न अञ्ञन्ति अत्तट्ठपञ्ञा. ‘‘दिट्ठत्थपञ्ञा’’ति अयम्पि किर पोराणपाठो. सम्पति दिट्ठेयेव अत्थे एतेसं पञ्ञा, आयतिं न पेक्खन्तीति वुत्तं होति. असुचीति असुचिना अनरियेन कायवचीमनोकम्मेन समन्नागताति. सेसं पुब्बे वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. यं अन्तरन्तरा अतिवित्थारभयेन न वुत्तं, तं सब्बं पाठानुसारेनेव वेदितब्बं (सु. नि. अट्ठ. १.७५; अप. अट्ठ. १.१.१३१). एकादसमं.

चतुत्थवग्गवण्णना निट्ठिता.

सद्धम्मप्पज्जोतिकाय चूळनिद्देस-अट्ठकथाय

खग्गविसाणसुत्तनिद्देसवण्णना निट्ठिता.

निगमनकथा

यो सो सुगतपुत्तानं, अधिपतिभूतेन हितरतिना;

थेरेन थिरगुणवता, सुविभत्तो महानिद्देसो.

तस्सत्थवण्णना या, पुब्बट्ठकथानयं तथा;

युत्तिं निस्साय मयारद्धा, निट्ठानमुपगता एसा.

यं पुरं पुरुत्तमं, अनुराधपुरव्हयं;

यो तस्स दक्खिणे भागे, महाविहारो पतिट्ठितो.

यो तस्स तिलको भूतो, महाथूपो सिलुच्चयो;

यं तस्स पच्छिमे भागे, लेखो कथिकसञ्ञितो.

कित्तिसेनोति नामेन, सजीवो राजसम्मतो;

सुचिचारित्तसम्पन्नो, लेखो कुसलकम्मिको.

सीतच्छायतरुपेतं, सलिलासयसम्पदं;

चारुपाकारसञ्चितं, परिवेणमकारयि.

उपसेनो महाथेरो, महापरिवेणवासियो;

तस्सादासि परिवेणं, लेखो कुसलकम्मिको.

वसन्तेनेत्थ थेरेन, थिरसीलेन तादिना;

उपसेनव्हयेन सा, कता सद्धम्मजोतिका.

रञ्ञो सिरिनिवासस्स, सिरिसङ्घस्स बोधिनो;

छब्बीसतिम्हि वस्सम्हि, निट्ठिता निद्देसवण्णना.

समयं अनुलोमेन्ती, थेरानं थेरवंसदीपानं;

निट्ठं गता यथायं, अट्ठकथा लोकहितजननी.

सद्धम्मं अनुलोमेन्ता, अत्तहितं परहितञ्च साधेन्ता;

निट्ठं गच्छन्तु तथा, मनोरथा सब्बसत्तानं.

सद्धम्मप्पज्जोतिकाय, अट्ठकथायेत्थ गणितकुसलेहि;

गणिता तु भाणवारा, ञेय्यातिरेकचत्तारिसा.

आनुट्ठुभेन अस्सा, छन्दो बद्धेन गणियमाना तु;

अतिरेकदससहस्स-सङ्खा गाथाति विञ्ञेय्या.

सासनचिरट्ठितत्थं, लोकहितत्थञ्च सादरेन मया;

पुञ्ञं इमं रचयता, यं पत्तमनप्पकं विपुलं.

पुञ्ञेन तेन लोको, सद्धम्मरसायनं दसबलस्स;

उपभुञ्जित्वा विमलं, पप्पोतु सुखं सुखेनेवाति.

सद्धम्मप्पज्जोतिका नाम

चूळनिद्देस-अट्ठकथा निट्ठिता.