३. ततियवग्गवण्णना
१४१. ततियवग्गस्स पठमे दिट्ठीविसूकानीति द्वासट्ठिदिट्ठिगतानि. तानि हि मग्गसम्मादिट्ठिया विसूकट्ठेन विज्झनट्ठेन विलोमट्ठेन च विसूकानि. एवं दिट्ठिया विसूकानीति दिट्ठिविसूकानि, दिट्ठियो एव वा विसूकानि दिट्ठिविसूकानि. उपातिवत्तोति दस्सनमग्गेन अतिक्कन्तो. पत्तो नियामन्ति अविनिपातधम्मताय सम्बोधिपरायनताय च नियतभावं अधिगतो, सम्मत्तनियामसङ्खातं वा पठममग्गन्ति. एत्तावता पठममग्गकिच्चनिप्फत्ति च तस्स पटिलाभो च वुत्तो. इदानि पटिलद्धमग्गोति इमिना सेसमग्गपटिलाभं दस्सेति. उप्पन्नञाणोम्हीति उप्पन्नपच्चेकबोधिञाणो अम्हि. एतेन फलं दस्सेति. अनञ्ञनेय्योति अञ्ञेहि ‘‘इदं सच्चं इदं सच्च’’न्ति ननेतब्बो. एतेन सयम्भुतं दीपेति. पत्ते वा पच्चेकबोधिञाणे अञ्ञनेय्यताय अभावा सयंवसितं. समथविपस्सनाय वा दिट्ठिविसूकानि उपातिवत्तो, आदिमग्गेन पत्तो नियामं, सेसेहि पटिलद्धमग्गो, फलञाणेन उप्पन्नञाणो, तं सब्बं अत्तनाव अधिगतोति अनञ्ञनेय्यो. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं (सु. नि. अट्ठ. १.५४; अप. अट्ठ. १.१.१११).
न परनेय्योति न अञ्ञेहि नेतब्बो. न परप्पत्तियोति पच्चक्खधम्मत्ता न अञ्ञेहि सद्दहापेतब्बो. न परप्पच्चयोति न अस्स परो पच्चयो, न परस्स सद्धाय वत्ततीति न परप्पच्चयो. न परपटिबद्धगूति न अञ्ञेसं पटिबद्धञाणगमनो.
पठमं.
१४२. दुतिये निल्लोलुपोति अलोलुपो. यो हि रसतण्हाभिभूतो होति, सो भुसं लुप्पति पुनप्पुनञ्च लुप्पति, तेन ‘‘लोलुपो’’ति वुच्चति. तस्मा एस तं पटिक्खिपन्तो आह ‘‘निल्लोलुपो’’ति. निक्कुहोति एत्थ किञ्चापि यस्स तिविधकुहनवत्थु नत्थि, सो ‘‘निक्कुहो’’ति वुच्चति, इमिस्सा पन गाथाय मनुञ्ञभोजनादीसु विम्हयमनापज्जनतो निक्कुहोति अयमधिप्पायो. निप्पिपासोति एत्थ पातुमिच्छा पिपासा, तस्सा अभावेन निप्पिपासो, सादुरसलोभेन भोत्तुकम्यताविरहितोति अत्थो. निम्मक्खोति एत्थ परगुणविनासनलक्खणो मक्खो, तस्स अभावेन निम्मक्खो. अत्तनो गहट्ठकाले सूदस्स गुणमक्खनाभावं सन्धाय आह. निद्धन्तकसावमोहोति एत्थ रागादयो तयो कायदुच्चरितादीनि च तीणीति छ धम्मा यथासम्भवं अप्पसन्नट्ठेन सकभावं विजहापेत्वा परभावं गण्हापनट्ठेन कसटट्ठेन च ‘‘कसावा’’ति वेदितब्बा. यथाह –
‘‘तत्थ कतमे तयो कसावा? रागकसावो दोसकसावो मोहकसावो, इमे तयो कसावा. तत्थ कतमे अपरेपि तयो कसावा? कायकसावो वचीकसावो मनोकसावो’’ति (विभ. ९२४).
तेसु मोहं ठपेत्वा पञ्चन्नं कसावानं तेसञ्च सब्बेसं मूलभूतस्स मोहस्स निद्धन्तत्ता निद्धन्तकसावमोहो, तिण्णं एव वा कायवचीमनोकसावानं मोहस्स च निद्धन्तत्ता निद्धन्तकसावमोहो. इतरेसु निल्लोलुपतादीहि रागकसावस्स, निम्मक्खताय दोसकसावस्स निद्धन्तभावो सिद्धो एव. निराससोति नित्तण्हो. सब्बलोकेति सकललोके, तीसु भवेसु द्वादससु वा आयतनेसु भवविभवतण्हाविरहितो हुत्वाति अत्थो. सेसं वुत्तनयेनेव वेदितब्बं. अथ वा तयोपि पादे वत्वा एको चरेति एको चरितुं सक्कुणेय्याति एवम्पि एत्थ सम्बन्धो कातब्बो (सु. नि. अट्ठ. १.९६).
दुतियं.
१४३. ततिये अयं सङ्खेपत्थो – य्वायं दसवत्थुकाय पापदिट्ठिया समन्नागतत्ता पापो. परेसम्पि अनत्थं दस्सेतीति अनत्थदस्सी. कायदुच्चरितादिम्हि च विसमे निविट्ठो. तं अत्थकामो कुलपुत्तो पापं सहायं परिवज्जयेथ, अनत्थदस्सिं विसमे निविट्ठं. सयं न सेवेति अत्तनो वसेन तं न सेवेय्य. यदि पन परवसो होति, किं सक्का कातुन्ति वुत्तं होति. पसुतन्ति पसटं, दिट्ठिवसेन तत्थ तत्थ लग्गन्ति अत्थो. पमत्तन्ति कामगुणेसु वोस्सट्ठचित्तं, कुसलभावनारहितं वा. तं एवरूपं न सेवे न भजे न पयिरुपासे, अञ्ञदत्थु एको चरे खग्गविसाणकप्पोति.
निद्देसे सयं न सेवेय्याति सामं न उपसङ्कमेय्य. सामं न सेवेय्याति चित्तेनपि न उपसङ्कमेय्य. न सेवेय्याति न भजेय्य. न निसेवेय्याति समीपम्पि न गच्छेय्य. न संसेवेय्याति दूरे भवेय्य. न परिसंसेवेय्याति पटिक्कमेय्य.
ततियं.
१४४. चतुत्थे अयं सङ्खेपत्थो – बहुस्सुतन्ति दुविधो बहुस्सुतो तीसु पिटकेसु अत्थतो निखिलो परियत्तिबहुस्सुतो च मग्गफलविज्जाभिञ्ञानं पटिविद्धत्ता पटिवेधबहुस्सुतो च. आगतागमो धम्मधरो. उळारेहि पन कायवचीमनोकम्मेहि समन्नागतो उळारो. युत्तपटिभानो च मुत्तपटिभानो च युत्तमुत्तपटिभानो च पटिभानवा. परियत्तिपरिपुच्छाधिगमवसेन वा तिधा पटिभानवा वेदितब्बो. यस्स हि परियत्ति पटिभाति, सो परियत्तिपटिभानवा. यस्स अत्थञ्च ञायञ्च लक्खणञ्च ठानाट्ठानञ्च परिपुच्छन्तस्स परिपुच्छा पटिभाति, सो परिपुच्छापटिभानवा. येन मग्गादयो पटिविद्धा होन्ति, सो अधिगमपटिभानवा. तं एवरूपं बहुस्सुतं धम्मधरं भजेथ, मित्तं उळारं पटिभानवन्तं. ततो तस्सानुभावेन अत्तत्थपरत्थउभयत्थभेदतो वा दिट्ठधम्मिकसम्परायिकपरमत्थभेदतो वा अनेकप्पकारानि अञ्ञाय अत्थानि, ततो ‘‘अहोसिं नु खो अहं अतीतमद्धान’’न्तिआदीसु (म. नि. १.१८; सं. नि. २.२०; महानि. १७४) कङ्खाट्ठानेसु विनेय्य कङ्खं विचिकिच्छं विनेत्वा विनासेत्वा एवं कतसब्बकिच्चो एको चरे खग्गविसाणकप्पोति (सु. नि. अट्ठ. १.५८).
चतुत्थं.
१४५. पञ्चमे खिड्डा च रति च पुब्बे वुत्ताव. कामसुखन्ति वत्थुकामसुखं. वत्थुकामापि हि सुखस्स विसयादिभावेन सुखन्ति वुच्चन्ति. यथाह – ‘‘अत्थि रूपं सुखं सुखानुपतित’’न्ति (सं. नि. ३.६०). एवमेतं खिड्डं रतिं कामसुखञ्च इमस्मिं ओकासलोके अनलङ्करित्वा अलन्ति अकत्वा ‘‘एतं तप्पक’’न्ति वा ‘‘सारभूत’’न्ति वा एवं अग्गहेत्वा. अनपेक्खमानोति तेन अनलङ्करणेन अनपेक्खनसीलो अपिहालुको नित्तण्हो. विभूसट्ठानाविरतो सच्चवादी एको चरेति. तत्थ विभूसा दुविधा अगारिकविभूसा च अनगारिकविभूसा च. तत्थ अगारिकविभूसा साकटवेठनमालागन्धादि, अनगारिकविभूसा च पत्तमण्डनादि. विभूसा एव विभूसट्ठानं, तस्मा विभूसट्ठाना तिविधायपि विरतिया विरतो. अवितथवचनतो सच्चवादीति एवमत्थो दट्ठब्बो (सु. नि. अट्ठ. १.५९).
पञ्चमं.
१४६. छट्ठे धनानीति मुत्तामणिवेळुरियसङ्खसिलापवाळरजतजातरूपादीनि रतनानि. धञ्ञानीति सालिवीहियवगोधुमकङ्कुवरककुद्रूसकप्पभेदानि सत्त सेसापरण्णानि च. बन्धवानीति ञातिबन्धु, गोत्तबन्धु, मित्तबन्धु, सिप्पबन्धुवसेन चतुब्बिधबन्धवे. यथोधिकानीति सकसकओधिवसेन ठितानियेव. सेसं वुत्तनयमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.६०).
छट्ठं.
१४७. सत्तमे सङ्गो एसोति अत्तनो उपभोगं निद्दिसति. सो हि सज्जन्ति तत्थ पाणिनो कद्दमे पविट्ठो हत्थी वियाति सङ्गो. परित्तमेत्थ सोख्यन्ति एत्थ पञ्चकामगुणूपभोगकाले विपरीतसञ्ञाय उप्पादेतब्बतो कामावचरधम्मपरियापन्नतो वा लामकट्ठेन सोख्यं परित्तं, विज्जुप्पभाय ओभासितनच्चदस्सनसुखं विय इत्तरं, तावकालिकन्ति वुत्तं होति. अप्पस्सादो दुक्खमेत्थ भिय्योति एत्थ च य्वायं ‘‘यं खो, भिक्खवे, इमे पञ्च कामगुणे पटिच्च उप्पज्जति सुखं सोमनस्सं, अयं कामानं अस्सादो’’ति वुत्तो, सो यमिदं ‘‘को च, भिक्खवे, कामानं आदीनवो, इध, भिक्खवे, कुलपुत्तो येन सिप्पट्ठानेन जीविकं कप्पेति यदि मुद्दाय यदि गणनाया’’ति (म. नि. १.१६२) एवमादिना नयेनेत्थ दुक्खं वुत्तं, तं उपनिधाय अप्पोदकबिन्दुमत्तो होति, अथ खो दुक्खमेव भिय्यो बहु, चतूसु समुद्देसु उदकसदिसो होति. तेन वुत्तं – ‘‘अप्पस्सादो दुक्खमेत्थ भिय्यो’’ति. गळो एसोति अस्सादं दस्सेत्वा आकड्ढनवसेन बळिसो विय एसो, यदिदं पञ्च कामगुणा. इति ञत्वा मतिमाति एवं ञत्वा बुद्धिमा पण्डितो पुरिसो सब्बम्पेतं पहाय एको चरे खग्गविसाणकप्पोति (सु. नि. अट्ठ. १.६१).
सत्तमं.
१४८. अट्ठमगाथाय दुतियपादे जालन्ति सुत्तमयं वुच्चति. अम्बूति उदकं, तत्थ चरतीति अम्बुचारी, मच्छस्सेतं अधिवचनं. सलिले अम्बुचारी सलिलम्बुचारी. तस्मिं नदीसलिले जालं भेत्वा गतअम्बुचारीवाति वुत्तं होति. ततियपादे दड्ढन्ति दड्ढट्ठानं वुच्चति. यथा अग्गि दड्ढट्ठानं पुन न निवत्तति, न तत्थ भिय्यो आगच्छति, एवं मग्गञाणग्गिना दड्ढं कामगुणट्ठानं अनिवत्तमानो, तत्थ भिय्यो अनागच्छन्तोति वुत्तं होति. सेसं वुत्तनयमेवाति.
संयोजनानीति यस्स संविज्जन्ति, तं पुग्गलं वट्टस्मिं संयोजेन्ति बन्धन्तीति संयोजनानि. इमानि पन संयोजनानि किलेसपटिपाटियापि आहरितुं वट्टति मग्गपटिपाटियापि. कामरागपटिघसंयोजनानि अनागामिमग्गेन पहीयन्ति, मानसंयोजनं अरहत्तमग्गेन, दिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासा सोतापत्तिमग्गेन, भवरागसंयोजनं अरहत्तमग्गेन, इस्सामच्छरियानि सोतापत्तिमग्गेन, अविज्जा अरहत्तमग्गेन. मग्गपटिपाटिया दिट्ठिविचिकिच्छासीलब्बतपरामासइस्सामच्छरिया सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति, कामरागपटिघा अनागामिमग्गेन, मानभवरागअविज्जा अरहत्तमग्गेनाति. भिन्दित्वाति भेदं पापेत्वा. पभिन्दित्वाति छिन्दं कत्वा. दालयित्वाति फालेत्वा. पदालयित्वाति हीरेत्वा. सम्पदालयित्वाति उपसग्गेन पदं वड्ढितं.
अट्ठमं.
१४९. नवमे ओक्खित्तचक्खूति हेट्ठाखित्तचक्खु, सत्त गीवट्ठीनि पटिपाटिया ठपेत्वा परिवज्जनपहातब्बदस्सनत्थं युगमत्तं पेक्खमानोति वुत्तं होति. न तु हनुकट्ठिना हदयट्ठिं सङ्घट्टेन्तो. एवञ्हि ओक्खित्तचक्खुता न समणसारूप्पा होति. न च पादलोलोति एकस्स दुतियो द्विन्नं ततियोति एवं गणमज्झं, पविसितुकामताय कण्डूयमानपादो विय अभवन्तो, दीघचारिकअनवट्ठितचारिकविरतो वा. गुत्तिन्द्रियोति छसु इन्द्रियेसु इध मनिन्द्रियस्स विसुं वुत्तत्ता वुत्तावसेसवसेन गोपितिन्द्रियो. रक्खितमानसानोति मानसंयेव मानसानं, तं रक्खितमस्साति रक्खितमानसानो. यथा किलेसेति न विलुप्पति, एवं रक्खितचित्तोति वुत्तं होति. अनवस्सुतोति इमाय पटिपत्तिया तेसु तेसु आरम्मणेसु किलेसअन्वास्सवविरहितो. अपरिडय्हमानोति एवं अन्वास्सवविरहिता एव किलेसग्गीहि अपरिडय्हमानो, बहिद्धा वा अनवस्सुतो, अज्झत्तं अपरिडय्हमानो. सेसं वुत्तनयमेवाति (सु. नि. अट्ठ. १.६३).
चक्खुना रूपं दिस्वाति कारणवसेन ‘‘चक्खू’’ति लद्धवोहारेन रूपदस्सनसमत्थेन चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वा. पोराणा पनाहु –
‘‘चक्खु रूपं न पस्सति अचित्तकत्ता, चित्तं न पस्सति अचक्खुकत्ता, द्वारारम्मणसङ्घट्टने पन पसादवत्थुकेन चित्तेन पस्सति. ईदिसी पनेसा ‘धनुना विज्झती’तिआदीसु विय ससम्भारकथा नाम होति, तस्मा चक्खुविञ्ञाणेन रूपं दिस्वाति अयमेवेत्थ अत्थो’’ति (विसुद्धि. १.१५; ध. स. अट्ठ. १३५२).
निमित्तग्गाहीति इत्थिपुरिसनिमित्तं वा सुभनिमित्तादिकं वा किलेसवत्थुभूतं निमित्तं छन्दरागवसेन गण्हाति, दिट्ठमत्तवसेन न सण्ठाति. अनुब्यञ्जनग्गाहीति किलेसानं अनुब्यञ्जनतो पाकटभावकरणतो ‘‘अनुब्यञ्जन’’न्ति लद्धवोहारं हत्थपादहसितलपितविलोकितादिभेदं आकारं गण्हाति.
यत्वाधिकरणमेनन्तिआदिम्हि यंकारणा यस्स चक्खुन्द्रियासंवरस्स हेतु. एतं पुग्गलं सतिकवाटेन चक्खुन्द्रियं असंवुतं अपिहितचक्खुद्वारं हुत्वा विहरन्तं एते अभिज्झादयो धम्मा अन्वास्सवेय्युं. तस्स संवराय न पटिपज्जतीति तस्स चक्खुन्द्रियस्स सतिकवाटेन पिदहनत्थाय न पटिपज्जति. एवंभूतोयेव च ‘‘न रक्खति चक्खुन्द्रियं. न चक्खुन्द्रिये संवरं आपज्जती’’तिपि वुच्चति.
तत्थ किञ्चापि चक्खुन्द्रिये संवरो वा असंवरो वा नत्थि. न हि चक्खुपसादं निस्साय सति वा मुट्ठस्सच्चं वा उप्पज्जति, अपि च यदा रूपारम्मणं चक्खुस्स आपाथं आगच्छति, तदा भवङ्गे द्विक्खत्तुं उप्पज्जित्वा निरुद्धे किरियमनोधातु आवज्जनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति, ततो चक्खुविञ्ञाणं दस्सनकिच्चं ततो विपाकमनोधातु सम्पटिच्छनकिच्चं ततो विपाकाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु सन्तीरणकिच्चं ततो किरियाहेतुकमनोविञ्ञाणधातु वोट्ठपनकिच्चं साधयमाना उप्पज्जित्वा निरुज्झति, तदनन्तरं जवनं जवति. तत्रापि नेव भवङ्गसमये, न आवज्जनादीनं अञ्ञतरसमये संवरो वा असंवरो वा अत्थि, जवनक्खणे पन सचे दुस्सील्यं वा मुट्ठस्सच्चं वा अञ्ञाणं वा अक्खन्ति वा कोसज्जं वा उप्पज्जति, असंवरो होति. एवं होन्तो पन सो चक्खुन्द्रिये असंवरोति वुच्चति. कस्मा? यस्मा तस्मिं सति द्वारम्पि अगुत्तं होति भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपि. यथा किं? यथा नगरे चतूसु द्वारेसु असंवुतेसु किञ्चापि अन्तोघरद्वारकोट्ठकगब्भादयो सुसंवुता, तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं अरक्खितं अगोपितमेव होति. नगरद्वारेन हि पविसित्वा चोरा यदिच्छन्ति, तं हरेय्युं. एवमेव जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्तं होति भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपीति.
चक्खुना रूपं दिस्वा न निमित्तग्गाही होतीतिआदीसु न निमित्तग्गाही होतीति छन्दरागवसेन वुत्तप्पकारं निमित्तं न गण्हाति. एवं सेसपदानिपि वुत्तपटिक्खेपेन वेदितब्बानि. यथा च हेट्ठा ‘‘जवने दुस्सील्यादीसु उप्पन्नेसु तस्मिं असंवरे सति द्वारम्पि अगुत्तं होति भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपी’’ति वुत्तं, एवमिध तस्मिं सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपि. यथा किं? यथा नगरद्वारेसु संवुतेसु किञ्चापि अन्तोघरादयो असंवुता होन्ति. तथापि अन्तोनगरे सब्बं भण्डं सुरक्खितं सुगोपितमेव होति. नगरद्वारेसु पिहितेसु चोरानं पवेसो नत्थि. एवमेव जवने सीलादीसु उप्पन्नेसु द्वारम्पि गुत्तं होति भवङ्गम्पि आवज्जनादीनि वीथिचित्तानिपि. तस्मा जवनक्खणे उप्पज्जमानोपि चक्खुन्द्रिये संवरोति वुत्तो (ध. स. अट्ठ. १३५२; विसुद्धि. १.१५).
अवस्सुतपरियायञ्चाति किलेसेहि तिन्तकारणञ्च. अनवस्सुतपरियायञ्चाति किलेसेहि अतिन्तकारणञ्च.
पियरूपे रूपेति इट्ठजातिके रूपारम्मणे. अप्पियरूपे रूपेति अनिट्ठसभावे रूपारम्मणे. ब्यापज्जतीति दोसवसेन पूतिभावमापज्जति. ओतारन्ति छिद्दं अन्तरं. आरम्मणन्ति पच्चयं.
अधिभंसूति मद्दंसु. न अधिभोसीति न मद्दि. बहलमत्तिकाति पुनप्पुनं दानवसेन उद्धमायिका बहलमत्तिका. अद्दावलेपनाति असुक्खमत्तिकदाना. सेसमेत्थ उत्तानं.
नवमं.
१५०. दसमे कासायवत्थो अभिनिक्खमित्वाति इमस्स पादस्स गेहा अभिनिक्खमित्वा कासायवत्थो हुत्वाति एवमत्थो वेदितब्बो. सेसं वुत्तनयेनेव सक्का जानितुन्ति न वित्थारितन्ति.
दसमं.
ततियवग्गवण्णना निट्ठिता.