२. गुहट्ठकसुत्तनिद्देसवण्णना
७. दुतिये – सत्तोति लग्गो. गुहायन्ति काये. कायो हि रागादीनं वाळानं वसनोकासतो ‘‘गुहा’’ति वुच्चति. बहुनाभिछन्नोति बहुना रागादिकिलेसजातेन अभिच्छन्नो. एतेन अज्झत्तबन्धनं वुत्तं. तिट्ठन्ति रागादिवसेन तिट्ठन्तो. मोहनस्मिं पगाळ्होति मोहनं वुच्चति कामगुणो. एत्थ हि देवमनुस्सा मुय्हन्ति तेसु अज्झोगाळ्हा हुत्वा; एतेन बाहिरबन्धनं वुत्तं. दूरे विवेका हि तथाविधो सोति सो तथारूपो नरो तिविधापि कायविवेकादिविवेका दूरे, अनासन्ने. किंकारणा? कामा हि लोके न हि सुप्पहायाति यस्मा लोके कामा सुप्पहाया न होन्ति, तस्माति वुत्तं होति.
सत्तोति हि खो वुत्तन्ति ‘‘सत्तो, नरो, मानवो’’ति एवमादिना नयेन कथितोयेव. गुहा ताव वत्तब्बाति गुहा ताव कथेतब्बा. कायोति वातिआदीसु अयं ताव पदयोजना – कायो इति वा गुहा इति वा…पे… कुम्भो इति वाति. तत्थ कायोति ‘‘कुच्छितानं आयोति कायो’’तिआदिना हेट्ठा सतिपट्ठानकथायं वुत्तोयेव. रागादिवाळानं वसनोकासट्ठेन गुहा, ‘‘पटिच्छादनट्ठेना’’तिपि एके. ‘‘दूरङ्गमं एकचरं, असरीरं गुहासय’’न्तिआदीसु (ध. प. ३७) विय. रागादीहि झापनट्ठेन देहो ‘‘ते हित्वा मानुसं देह’’न्तिआदीसु (दी. नि. २.३३२ थोकं विसदिसं) विय. पमत्तकरणट्ठेन सन्देहो ‘‘भिज्जति पूतिसन्देहो, मरणन्तञ्हि जीवित’’न्तिआदीसु (ध. प. १४८) विय. संसारे सञ्चरणट्ठेन नावा ‘‘सिञ्च भिक्खु इमं नावं, सित्ता ते लहुमेस्सती’’तिआदीसु (ध. प. ३६९) विय. इरियापथस्स अत्थिभावट्ठेन रथो ‘‘रथो सीलपरिक्खारो, झानक्खो चक्कवीरियो’’तिआदीसु (सं. नि. ५.४) विय. अच्चुग्गतट्ठेन धजो ‘‘धजो रथस्स पञ्ञाण’’न्तिआदीसु (जा. २.२२.१८४१) विय.
किमिकुलानं आवासभावेन वम्मिको ‘‘वम्मिकोति खो, भिक्खु, इमस्सेतं चातुमहाभूतिकस्स कायस्स अधिवचन’’न्तिआदीसु (म. नि. १.२५१) विय. यथेव हि बाहिरको वम्मिको, वमति वन्तको वन्तुस्सयो वन्तसिनेहसम्बद्धोति चतूहि कारणेहि ‘‘वम्मिको’’ति वुच्चति. सो हि अहिनकुलउन्दूरघरगोळिकादयो नानप्पकारे पाणके वमतीति वम्मिको. उपचिकाहि वन्तकोति वम्मिको. उपचिकाहि वमित्वा मुखतुण्डकेहि उक्खित्तपंसुचुण्णेन कटिप्पमाणेनपि पोरिसप्पमाणेनपि उस्सितोति वम्मिको. उपचिकाहि वन्तखेळसिनेहेन आबद्धताय सत्तसत्ताहं देवे वस्सन्तेपि न विप्पकिरीयति, निदाघेपि ततो पंसुमुट्ठिं गहेत्वा तस्मिं मुट्ठिना पीळियमाने सिनेहो निक्खमति, एवं वन्तसिनेहेन सम्बद्धोति वम्मिको. एवमयं कायोपि ‘‘अक्खिम्हा अग्गिगूथको’’तिआदिना नयेन नानप्पकारं असुचिकलिमलं वमतीति वम्मिको. बुद्धपच्चेकबुद्धखीणासवा इमस्मिं अत्तभावे निकन्तिपरियादानेन अत्तभावं छड्डेत्वा गताति अरियेहि वन्तकोतिपि वम्मिको. येहि चायं तीहि अट्ठिसतेहि उस्सितो नहारुसम्बद्धो मंसावलेपनो अल्लचम्मपरियोनद्धो छविरञ्जितो सत्ते वञ्चेति, तं सब्बं अरियेहि वन्तमेवाति वन्तुस्सयोतिपि वम्मिको. ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं, चित्तमस्स विधावती’’ति (सं. नि. १.५५-५७) एवं तण्हाय जनितत्ता अरियेहि वन्तेनेव तण्हासिनेहेन सम्बद्धो अयन्ति वन्तसिनेहेन सम्बद्धोतिपि वम्मिको. यथा च वम्मिकस्स अन्तो नानप्पकारा पाणका तत्थेव जायन्ति, उच्चारपस्सावं करोन्ति, गिलाना सयन्ति, मता निपतन्ति. इति सो तेसं सूतिघरं वच्चकुटि गिलानसाला सुसानञ्च होति. एवं खत्तियमहासालादीनम्पि कायो ‘‘अयं गोपितरक्खितो मण्डितपसादितो महानुभावानं कायो’’ति अचिन्तेत्वा छविनिस्सिता पाणा चम्मनिस्सिता पाणा मंसनिस्सिता पाणा नहारुनिस्सिता पाणा अट्ठिनिस्सिता पाणा अट्ठिमिञ्जनिस्सिता पाणाति एवं कुलगणनाय असीतिमत्तानि किमिकुलसहस्सानि अन्तोकायस्मिंयेव जायन्ति, उच्चारपस्सावं करोन्ति, गेलञ्ञेन आतुरितानि सयन्ति, मतामता निपतन्ति. इति अयम्पि तेसं पाणानं सूतिघरं वच्चकुटि गिलानसाला सुसानञ्च होतीति ‘‘वम्मिको’’ति सङ्खं गतो.
मनापामनापपतनट्ठेन नगरं ‘‘सक्कायनगर’’न्तिआदीसु विय. रोगादीनं नीळभावेन कुलावकभावेन नीळं ‘‘रोगनीळं पभङ्गुर’’न्तिआदीसु (ध. प. १४८) विय. पटिसन्धिया निवासगेहट्ठेन कुटि ‘‘पञ्चद्वारायं कुटिकायं पसक्किया’’तिआदीसु (थेरगा. १२५) विय. पूतिभावेन गण्डो ‘‘रोगोति भिक्खवे, गण्डोति भिक्खवे, सल्लोति भिक्खवे, कायस्सेतं अधिवचन’’न्तिआदीसु (अ. नि. ९.१५) विय. भिज्जनट्ठेन कुम्भो ‘‘कुम्भूपमं कायमिमं विदित्वा’’तिआदीसु (ध. प. ४०) विय. कायस्सेतं अधिवचनन्ति एतं वुत्तप्पकारं चतुमहाभूतमयस्स कुच्छितधम्मानं आयस्स अधिवचनं, कथनन्ति अत्थो. गुहायन्ति सरीरस्मिं. सत्तोति अल्लीनो. विसत्तोति वण्णरागादिवसेन विविधो अल्लीनो. सण्ठानरागवसेन आसत्तो. तत्थेव ‘‘सुभं सुख’’न्ति गहणवसेन लग्गो. अत्तग्गहणवसेन लग्गितो. पलिबुद्धोति फस्सरागवसेन अमुञ्चित्वा ठितो. भित्तिखिलेति भित्तियं आकोटितखाणुके. नागदन्तेति तथेव हत्थिदन्तसदिसे वङ्कदण्डके. सत्तन्ति भित्तिखिले लग्गं. विसत्तन्ति नागदन्ते लग्गं. आसत्तन्ति चीवरवंसे लग्गं. लग्गन्ति चीवररज्जुया लग्गं. लग्गितन्ति पीठपादे लग्गं. पलिबुद्धन्ति मञ्चपादे लग्गन्ति एवमादिना नयेन योजेतब्बं.
लग्गनाधिवचनन्ति विसेसेन अल्लीयनकथनं. छन्नोति वुत्तप्पकारेहि किलेसेहि छादितो. पुनप्पुनं उप्पत्तिवसेन उपरूपरि छन्नोति उच्छन्नो. आवुतोति आवरितो. निवुतोति वारितो. ओफुतोति अवत्थरित्वा छादितो. पिहितोति भाजनेन उक्खलिमुखं विय पलिगुण्ठितो. पटिच्छन्नोति आवटो. पटिकुज्जितोति अधोमुखं ठपितो. तत्थ तिणपण्णादीहि छादितं विय छन्नो. उच्छन्नो नदिं आवरणसेतु विय. आवुतो जनसञ्चरणमग्गावरणं विय.
विनिबद्धो मानवसेनाति नानाविधेन मानातिमानवसेन नानाविधे आरम्मणे बद्धो हुत्वा तिट्ठति. परामट्ठो दिट्ठिवसेनाति द्वासट्ठिदिट्ठीनं वसेन परामट्ठो आमसित्वा गहितो. विक्खेपगतो उद्धच्चवसेनाति आरम्मणे असन्तिट्ठनवसेन चित्तविक्खेपं पत्तो उपगतो. अनिट्ठङ्गतो विचिकिच्छावसेनाति रतनत्तयादीसु कङ्खासङ्खाताय विचिकिच्छाय वसेन सन्निट्ठानं अप्पत्तो. थामगतो अनुसयवसेनाति दुन्नीहरणअप्पहीनानुसयवसेन थिरभावं पत्तो उपगतो हुत्वा तिट्ठति.
रूपूपयन्ति तण्हादिट्ठूपयवसेन रूपं उपगन्त्वा आरम्मणं कत्वा. विञ्ञाणं तिट्ठमानं तिट्ठतीति तस्मिं आरम्मणे रूपारम्मणं विञ्ञाणं तिट्ठन्तं तिट्ठति. रूपारम्मणं रूपपतिट्ठन्ति रूपमेव आरम्मणं आलम्बित्वा रूपमेव पतिट्ठं कत्वा. नन्दूपसेचनन्ति सप्पीतिकतण्होदकेन आसित्तं विञ्ञाणं. वुद्धिन्ति वुद्धिभावं. विरूळ्हिन्ति जवनवसेन उपरितो विरूळ्हिभावं. वेपुल्लन्ति तदारम्मणवसेन वेपुल्लं.
अत्थि रागोतिआदीनि लोभस्सेव नामानि. सो हि रञ्जनवसेन रागो, नन्दनवसेन नन्दी, तण्हायनवसेन तण्हाति वुच्चति. पतिट्ठितं तत्थ विञ्ञाणं विरूळ्हन्ति कम्मं जवापेत्वा पटिसन्धिआकड्ढनसमत्थताय पतिट्ठितञ्चेव विरूळ्हञ्च. यत्थाति तेभूमकवट्टे भुम्मं. सब्बत्थ वा पुरिमपदे एतं भुम्मं. अत्थि तत्थ सङ्खारानं वुद्धीति इदं इमस्मिं विपाकवट्टे ठितस्स आयतिं वट्टहेतुके सङ्खारे सन्धाय वुत्तं. यत्थ अत्थि आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्तीति यस्मिं ठाने आयतिं पुनब्भवाभिनिब्बत्ति अत्थि. तत्थ पुरिमसुत्तं रूपादिआरम्मणलग्गनवसेन वुत्तं, दुतियसुत्तं तदेवारम्मणं अभिनन्दनवसेन वुत्तं, ततियं विञ्ञाणपतिट्ठानवसेन वुत्तं, चतुत्थं चतुब्बिधआहारवसेन, कुसलाकुसलविञ्ञाणपतिट्ठानवसेन वुत्तन्ति ञातब्बं.
येभुय्येनाति पायेन. मुय्हन्तीति मोहं आपज्जन्ति. सम्मुय्हन्तीति विसेसेन मुय्हन्ति. सम्पमुय्हन्तीति सब्बाकारेन मुय्हन्ति. अथ वा रूपारम्मणं पटिच्च मुय्हन्ति, सद्दारम्मणं पटिच्च सम्मुय्हन्ति, मुतारम्मणं पटिच्च सम्पमुय्हन्ति. अविज्जाय अन्धीकताति अट्ठसु ठानेसु अञ्ञाणाय अविज्जाय अन्धीकता. ‘‘गता’’ति वा पाठो, अन्धभावं उपगताति अत्थो. पगाळ्होति पविट्ठो. ओगाळ्होति हेट्ठाभागं पविट्ठो. अज्झोगाळ्होति अधिओगाहित्वा अवत्थरित्वा विसेसेन पविट्ठो निमुग्गोति अधोमुखं हुत्वा पविट्ठो. अथ वा दस्सनसंसग्गेन ओगाळ्हो. सवनसंसग्गेन अज्झोगाळ्हो. वचनसंसग्गेन निमुग्गो. सप्पुरिससंसग्गविरहितो वा ओगाळ्हो. सद्धम्मसेवनविरहितो वा अज्झोगाळ्हो. धम्मानुधम्मपटिपत्तिविरहितो वा निमुग्गो.
विवेकाति विवित्ति, विविच्चनं वा विवेको. तयोति गणनपरिच्छेदो. कायविवेकोति कायेन विवित्ति, विना अपसक्कनं. चित्तविवेकादीसुपि एसेव नयो. इध भिक्खूति इमस्मिं सासने. संसारे भयं इक्खनतो भिक्खु. विवित्तन्ति सुञ्ञं, अप्पसद्दं अप्पनिग्घोसन्ति अत्थो. एतदेव हि सन्धाय विभङ्गे ‘‘विवित्तन्ति सन्तिके चेपि सेनासनं होति, तञ्च अनाकिण्णं गहट्ठेहि पब्बजितेहि, तेन तं विवित्त’’न्ति (विभ. ५२६) वुत्तं. सेति चेव आसति च एत्थाति सेनासनं, मञ्चपीठादीनमेतमधिवचनं. तेनाह –
‘‘सेनासनन्ति मञ्चोपि सेनासनं, पीठम्पि… भिसिपि… बिब्बोहनम्पि… विहारोपि… अड्ढयोगोपि… पासादोपि… अट्टोपि… माळोपि… लेणम्पि… गुहापि… रुक्खमूलम्पि… वेळुगुम्बोपि… यत्थ वा पन भिक्खू पटिक्कमन्ति, सब्बमेतं सेनासन’’न्ति (विभ. ५२७).
अपि च विहारो अड्ढयोगो पासादो हम्मियं गुहाति इदं विहारसेनासनं नाम. मञ्चो पीठं भिसि बिब्बोहनन्ति इदं मञ्चपीठसेनासनं नाम. चिमिलिका चम्मखण्डो तिणसन्थारो पण्णसन्थारोति इदं सन्थतसेनासनं नाम. यत्थ वा पन भिक्खू पटिक्कमन्ति, इदं ओकाससेनासनं नामाति एवं चतुब्बिधं सेनासनं होति. तं सब्बम्पि सेनासनग्गहणेन गहितमेव.
इध पनस्स सकुणसदिसस्स चातुद्दिसस्स भिक्खुनो अनुच्छविकसेनासनं दस्सेन्तो ‘‘अरञ्ञं रुक्खमूल’’न्तिआदिमाह. तत्थ अरञ्ञन्ति ‘‘निक्खमित्वा बहि इन्दखीला सब्बमेतं अरञ्ञ’’न्ति (विभ. ५२९) इदं भिक्खुनीनं वसेन आगतं. ‘‘आरञ्ञकं नाम सेनासनं पञ्चधनुसतिकं पच्छिम’’न्ति (पारा. ६५४) इदं पन इमस्स भिक्खुनो अनुरूपं. तस्स लक्खणं विसुद्धिमग्गे धुतङ्गनिद्देसे (विसुद्धि. १.३१) वुत्तं. रुक्खमूलन्ति यंकिञ्चि सन्तच्छायं विवित्तं रुक्खमूलं. पब्बतन्ति सेलं. तत्थ हि उदकसोण्डीसु उदककिच्चं कत्वा सीताय रुक्खच्छायाय निसिन्नस्स नानादिसासु खायमानासु सीतेन वातेन बीजियमानस्स चित्तं एकग्गं होति. कन्दरन्ति कं वुच्चति उदकं, तेन दारितं, उदकेन भिन्नं पब्बतपदेसं. यं ‘‘नदीतुम्ब’’न्तिपि ‘‘नदीकुञ्ज’’न्तिपि वदन्ति. तत्थ हि रजतपट्टसदिसा वालुका होति, मत्थके मणिवितानं विय वनगहनं, मणिखन्धसदिसं उदकं सन्दति. एवरूपं कन्दरं ओरुय्ह पानीयं पिवित्वा गत्तानि सीतानि कत्वा वालुकं उस्सापेत्वा पंसुकूलचीवरं पञ्ञपेत्वा निसिन्नस्स समणधम्मं करोतो चित्तं एकग्गं होति. गिरिगुहन्ति द्विन्नं पब्बतानं अन्तरं, एकस्मिंयेव वा उमङ्गसदिसं महाविवरं. सुसानलक्खणं विसुद्धिमग्गे (विसुद्धि. १.३४) वुत्तं.
वनपत्थन्ति गामन्तं अतिक्कमित्वा मनुस्सानं अनुपचारट्ठानं यत्थ न कसन्ति न वपन्ति. तेनेवाह ‘‘वनपत्थन्ति दूरानमेतं सेनासनानं अधिवचन’’न्तिआदि (विभ. ५३१). अब्भोकासन्ति अच्छन्नं. आकङ्खमानो पनेत्थ चीवरकुटिं कत्वा वसति. पलालपुञ्जन्ति पलालरासिं. महापलालपुञ्जतो हि पलालं निक्कड्ढित्वा पब्भारलेणसदिसे आलये करोन्ति, गच्छगुम्बादीनम्पि उपरि पलालं पक्खिपित्वा हेट्ठा निसिन्ना समणधम्मं करोन्ति. सब्बमेतं सन्धाय वुत्तं ‘‘कायेन विवित्तो विहरती’’तिआदि. एको चङ्कमं अधिट्ठाति पवत्तयतीति वुत्तं होति. इरियतीति इरियापथं वत्तयति. वत्ततीति इरियापथवुत्तिं उप्पादेति. पालेतीति इरियापथं रक्खति. यपेतीति यपयति. यापेतीति यापयति.
पठमं झानं समापन्नस्साति कुसलज्झानसमङ्गिस्स. नीवरणेहि चित्तं विवित्तन्ति उपचारेन नीवरणेहि विवित्तम्पि समानं अन्तोअप्पनायं सुट्ठु विवित्तं नाम होतीति दस्सेतुं ‘‘पठमं झानं समापन्नस्स नीवरणेहि चित्तं विवित्तं होती’’ति वुत्तं. एसेव नयो वितक्कविचारपीतिसुखदुक्खेहि दुतियततियचतुत्थज्झानानि समापन्नानन्ति. रूपसञ्ञायाति कुसलविपाककिरियवसेन पञ्चदसन्नं रूपावचरज्झानानं सञ्ञाय. पटिघसञ्ञायाति चक्खुरूपादिसङ्घट्टनेन उप्पन्नाय कुसलाकुसलविपाकवसेन द्विपञ्चविञ्ञाणसङ्खाताय पटिघसञ्ञाय च. नानत्तसञ्ञायाति नानारम्मणे पवत्ताय चतुचत्तालीसकामावचरसञ्ञाय च चित्तं विवित्तं होति सुञ्ञं होति.
आकासानञ्चायतनं समापन्नस्साति एत्थ नास्स अन्तोति अनन्तं, आकासं अनन्तं आकासानन्तं, आकासानन्तमेव आकासानञ्चं, तं आकासानञ्चं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्स ससम्पयुत्तधम्मस्स झानस्स देवानं देवायतनमिवाति आकासानञ्चायतनं, कसिणुग्घाटिमाकासारम्मणझानस्सेतं अधिवचनं. तं आकासानञ्चायतनं समापन्नस्स कुसलकिरियझानं समापन्नस्स. रूपसञ्ञायाति सञ्ञासीसेन रूपावचरज्झानतो चेव तदारम्मणतो च. रूपावचरज्झानम्पि हि ‘‘रूप’’न्ति वुच्चति ‘‘रूपी रूपानि पस्सती’’तिआदीसु (पटि. म. १.२०९), तस्स आरम्मणम्पि ‘‘बहिद्धा रूपानि पस्सति सुवण्णदुब्बण्णानी’’तिआदीसुपि (पटि. म. १.२०९). तस्मा इध रूपे सञ्ञा रूपसञ्ञाति एवं सञ्ञासीसेन रूपावचरज्झानस्सेतं अधिवचनं. रूपे सञ्ञा अस्साति रूपसञ्ञं, रूपमस्स नामन्ति वुत्तं होति. एवं पथवीकसिणादिभेदस्स तदारम्मणस्स चेतं अधिवचनन्ति वेदितब्बं. एताय कुसलविपाककिरियावसेन पञ्चदसविधाय झानसङ्खाताय रूपसञ्ञाय. एताय च पथवीकसिणादिवसेन अट्ठविधाय आरम्मणसङ्खाताय रूपसञ्ञाय.
पटिघसञ्ञायाति चक्खादीनं वत्थूनं रूपादीनं आरम्मणानञ्च पटिघातेन समुप्पन्ना सञ्ञा पटिघसञ्ञा, रूपसञ्ञादीनं एतं अधिवचनं. यथाह – ‘‘तत्थ कतमा पटिघसञ्ञा? रूपसञ्ञा सद्दसञ्ञा गन्धसञ्ञा रससञ्ञा फोट्ठब्बसञ्ञा, इमा वुच्चन्ति पटिघसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०३). ता कुसलविपाका पञ्च अकुसलविपाका पञ्चाति एताय पटिघसञ्ञाय.
नानत्तसञ्ञायाति नानत्ते गोचरे पवत्ताय सञ्ञाय, नानत्ताय वा सञ्ञाय. यथाह – ‘‘तत्थ कतमा नानत्तसञ्ञा? असमापन्नस्स मनोधातुसमङ्गिस्स वा मनोविञ्ञाणधातुसमङ्गिस्स वा सञ्ञा सञ्जानना सञ्जानितत्तं, इमा वुच्चन्ति नानत्तसञ्ञायो’’ति (विभ. ६०४) एवं विभङ्गे विभजित्वा वुत्ता. ता इध अधिप्पेता. असमापन्नस्स मनोधातुमनोविञ्ञाणधातुसङ्गहिता सञ्ञा रूपसद्दादिभेदे नानत्ते नानासभावे गोचरे पवत्तन्ति. यस्मा चेसा अट्ठ कामावचरकुसलसञ्ञा, द्वादस अकुसलसञ्ञा, एकादस कामावचरकुसलविपाकसञ्ञा, द्वे अकुसलविपाकसञ्ञा, एकादस कामावचरकिरियसञ्ञाति एवं चतुचत्तालीसम्पि सञ्ञा नानत्ता नानासभावा अञ्ञमञ्ञं असदिसा, तस्मा ‘‘नानत्तसञ्ञा’’ति वुत्ता, ताय नानत्तसञ्ञाय.
चित्तं विवित्तं होतीति आकासानञ्चायतनं समापन्नस्स रूपसञ्ञापटिघसञ्ञानानत्तसञ्ञासङ्खाताहि सञ्ञाहि झानचित्तं विवित्तं होति विना होति अपसक्कनं होति. विञ्ञाणञ्चायतनन्ति एतदेव विञ्ञाणं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्साति विञ्ञाणञ्चायतनं, आकासे पवत्तविञ्ञाणारम्मणस्स झानस्सेतं अधिवचनं. तं झानं समापन्नस्स वुत्तप्पकाराय आकासानञ्चायतनसञ्ञाय चित्तं विवित्तं होति.
आकिञ्चञ्ञायतनन्ति एत्थ पन नास्स किञ्चनन्ति अकिञ्चनं, अन्तमसो भङ्गमत्तम्पि अस्स अवसिट्ठं नत्थीति वुत्तं होति. अकिञ्चनस्स भावो आकिञ्चञ्ञं, आकासानञ्चायतनविञ्ञाणापगमस्सेतं अधिवचनं. तं आकिञ्चञ्ञं अधिट्ठानट्ठेन आयतनमस्साति आकिञ्चञ्ञायतनं, आकासे पवत्तितविञ्ञाणापगमारम्मणझानस्सेतं अधिवचनं. तं आकिञ्चञ्ञायतनं समापन्नस्स ताय विञ्ञाणञ्चायतनसञ्ञाय चित्तं विवित्तं.
नेवसञ्ञानासञ्ञायतनन्ति एत्थ पन याय सञ्ञाय भावतो तं ‘‘नेवसञ्ञानासञ्ञायतन’’न्ति वुच्चति, यथापटिपन्नस्स सा सञ्ञा होति, तं ताव दस्सेतुं विभङ्गे (विभ. ६२०) ‘‘नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति उद्धरित्वा तञ्ञेव ‘‘आकिञ्चञ्ञायतनं सन्ततो मनसि करोति, सङ्खारावसेससमापत्तिं भावेति, तेन वुच्चति नेवसञ्ञीनासञ्ञी’’ति वुत्तं. तत्थ सन्ततो मनसि करोतीति ‘‘सन्तोवतायं समापत्ति, यत्र हि नाम नत्थिभावम्पि आरम्मणं करित्वा वसती’’ति एवं सन्तारम्मणताय नं ‘‘सन्ता’’ति मनसि करोति. तं नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं अप्पेत्वा निसिन्नस्स ताय आकिञ्चञ्ञायतनसञ्ञाय झानचित्तं सुञ्ञं होति.
सोतापन्नस्साति सोतापत्तिफलं पत्तस्स. सक्कायदिट्ठियाति वीसतिवत्थुकाय सक्कायदिट्ठिया. विचिकिच्छायाति अट्ठसु ठानेसु कङ्खाय. सीलब्बतपरामासाति ‘‘सीलेन सुद्धि, वतेन सुद्धी’’ति परामसित्वा उप्पज्जनकदिट्ठि. दिट्ठानुसयाति अप्पहीनट्ठेन सन्ताने अनुसयका दिट्ठानुसया. तथा विचिकिच्छानुसया. तदेकट्ठेहि चाति तेहि सक्कायदिट्ठिआदीहि एकतो ठितेहि च. उपतापेन्ति विबाधेन्ति चाति किलेसा, तेहि सक्कायदिट्ठियादिकिलेसेहि चित्तं विवित्तं सुञ्ञं होति. एत्थ ‘‘तदेकट्ठ’’न्ति दुविधं एकट्ठं पहानेकट्ठं सहजेकट्ठञ्च. अपायगमनीया हि किलेसा याव सोतापत्तिमग्गेन न पहीयन्ति, ताव दिट्ठिविचिकिच्छाहि सह एकस्मिं पुग्गले ठिताति पहानेकट्ठा. दससु हि किलेसेसु इध दिट्ठिविचिकिच्छा एव आगता. अनुसयेसु दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसया आगता. सेसा पन अपायगमनीयो लोभो दोसो मोहो मानो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति अट्ठ किलेसा दिट्ठिविचिकिच्छाहि सह पहानेकट्ठा हुत्वा द्वीहि अनुसयेहि सद्धिं सोतापत्तिमग्गेन पहीयन्ति. रागदोसमोहपमुखेसु वा दियड्ढेसु किलेससहस्सेसु सोतापत्तिमग्गेन दिट्ठिया पहीयमानाय दिट्ठिया सह विचिकिच्छा पहीना, दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयेहि सह अपायगमनीया सब्बकिलेसा पहानेकट्ठवसेन पहीयन्ति. सहजेकट्ठा पन दिट्ठिया सह विचिकिच्छाय च सह एकेकस्मिं चित्ते ठिता अवसेसकिलेसा.
सोतापत्तिमग्गेन हि चत्तारि दिट्ठिसहगतानि विचिकिच्छासहगतञ्चाति पञ्च चित्तानि पहीयन्ति. तत्थ द्वीसु दिट्ठिसम्पयुत्तअसङ्खारिकचित्तेसु पहीयमानेसु तेहि सहजातो लोभो मोहो उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति, द्वीसु दिट्ठिसम्पयुत्तससङ्खारिकचित्तेसु पहीयमानेसु तेहि सहजातो लोभो मोहो थिनं उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति, विचिकिच्छासहगतचित्ते पहीयमाने तेन सहजातो मोहो उद्धच्चं अहिरिकं अनोत्तप्पन्ति इमे किलेसा सहजेकट्ठवसेन पहीयन्ति. तेहि दुविधेकट्ठेहि किलेसेहि चित्तं विवित्तं होतीति मग्गचित्तं विविच्चति, फलचित्तं विवित्तं वियुत्तं अपसक्कितं सुञ्ञं होतीति अत्थो.
सकदागामिस्स ओळारिका कामरागसञ्ञोजनाति ओळारिकभूता कायद्वारे वीतिक्कमस्स पच्चयभावेन थूलभूता मेथुनरागसङ्खाता सञ्ञोजना. सो हि कामभवे सञ्ञोजेतीति ‘‘सञ्ञोजन’’न्ति वुच्चति. पटिघसञ्ञोजनाति ब्यापादसञ्ञोजना. सो हि आरम्मणे पटिहञ्ञतीति ‘‘पटिघ’’न्ति वुच्चति. ते एव थामगतट्ठेन सन्ताने अनुसेन्तीति अनुसया. अणुसहगताति सुखुमभूता कामरागसञ्ञोजना पटिघसञ्ञोजना अणुसहगता कामरागानुसया पटिघानुसयाति अप्पहीनट्ठेन सन्ताने अनुसयनवसेन सुखुमभूता कामरागपटिघानुसया. तदेकट्ठेहि चाति वुत्तत्थेहि दुविधेकट्ठेहि किलेसेहि चित्तं विवित्तं सुञ्ञं होति.
अरहतोति किलेसारीनं हतत्ता ‘‘अरहा’’ति लद्धनामस्स. रूपरागाति रूपभवे छन्दरागा. अरूपरागाति अरूपभवे छन्दरागा. मानाति अरहत्तमग्गवज्झा माना एव. तथा उद्धच्चअविज्जामानानुसयादयो अरहत्तमग्गवज्झा. एतेसु उण्णतिलक्खणो मानो. अवूपसमलक्खणं उद्धच्चं. अन्धभावलक्खणा अविज्जा. रूपरागअरूपरागवसेन पवत्ता भवरागानुसया. तदेकट्ठेहि चाति तेहि एकतो ठितेहि च किलेसेहि. बहिद्धा च सब्बनिमित्तेहीति अज्झत्तचित्तसन्ताने अकुसलक्खन्धे उपादाय ‘‘बहिद्धा’’ति सङ्खं गतेहि अज्झत्तं मुञ्चित्वा बहिद्धा पवत्तेहि सब्बसङ्खारनिमित्तेहि मग्गचित्तं विविच्चति विना होति अपसक्कति, फलचित्तं विवित्तं वियुत्तं अपसक्कितं होति.
तत्थ किलेसपटिपाटिया मग्गपटिपाटिया चाति द्विधा अनुसयानं अभावो वेदितब्बो. किलेसपटिपाटिया हि कामरागानुसयपटिघानुसयानं ततियमग्गेन अभावो होति, मानानुसयस्स चतुत्थमग्गेन, दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयानं पठममग्गेन, भवरागानुसयाविज्जानुसयानं चतुत्थमग्गेनेव. मग्गपटिपाटिया पन पठममग्गेन दिट्ठानुसयविचिकिच्छानुसयानं अभावो होति, दुतियमग्गेन कामरागानुसयपटिघानुसयानं तनुभावो, ततियमग्गेन सब्बसो अभावो, चतुत्थमग्गेन मानानुसयभवरागानुसयाविज्जानुसयानं अभावो होति. चित्तविवेकोति महग्गतलोकुत्तरचित्तानं किलेसेहि सुञ्ञभावो, तुच्छभावोति अत्थो.
उपधिविवेकोति किलेसक्खन्धअभिसङ्खारसङ्खातानं उपधीनं सुञ्ञभावो. उपधिं ताव दस्सेतुं ‘‘उपधि वुच्चन्ति किलेसा चा’’तिआदिमाह. रागादयो यस्स उप्पज्जन्ति, तं उपतापेन्ति विबाधेन्तीति किलेसा च. उपादानगोचरा रूपादयो पञ्चक्खन्धा च. उपादानसम्भूता पुञ्ञापुञ्ञआनेञ्जाभिसङ्खारा च. अमतन्ति नत्थि एतस्स मरणसङ्खातं मतन्ति अमतं, किलेसविसपटिपक्खत्ता अगदन्तिपि अमतं. संसारयोनिगतिउपपत्तिविञ्ञाणट्ठितिसत्तावासेसु संसिब्बति विनतीति तण्हा ‘‘वान’’न्ति वुच्चति, तं तत्थ नत्थीति निब्बानं. विवेकट्ठकायानन्ति गणसङ्गणिकाय अपगतसरीरानं. नेक्खम्माभिरतानन्ति नेक्खम्मे कामादितो निक्खन्ते पठमज्झानादिके अभिरतानं तन्निन्नानं. परमवोदानप्पत्तानन्ति उत्तमपरिसुद्धभावफलं पापुणित्वा ठितानं. ‘‘उपक्किलेसाभावेन परिसुद्धचित्तानं, किलेसेहि मुत्तभावेन परमवोदानप्पत्तानं. विक्खम्भनप्पहानेन परिसुद्धचित्तानं, समुच्छेदप्पहानेन परमवोदानप्पत्तान’’न्ति एवमेके वण्णयन्ति. निरूपधीनन्ति विगतूपधीनं. विसङ्खारगतानन्ति सङ्खारारम्मणं चजित्वा विगतसङ्खारं निब्बानं आरम्मणवसेन उपगतानं. विसङ्खारगतं चित्तन्ति एत्थपि हि निब्बानमेव ‘‘विसङ्खार’’न्ति वुत्तं.
विदूरेति विविधे दूरे. सुविदूरेति सुट्ठु विदूरे. न सन्तिकेति न समीपे. न सामन्ताति न एकपस्से. अनासन्नेति अनच्चन्तसमीपे. विवेकट्ठेति अतिदूरे, विगतेति अत्थो. तादिसोति तंसदिसो. तस्सण्ठितोति तेन आकारेन ठितो. तप्पकारोति तेन पकारेन ठितो. तप्पटिभागोति तंकोट्ठासिको. अथ वा ‘‘अत्तभावगुहाय लग्गभावेन तादिसो. किलेसेहि छन्नभावेन तस्सण्ठितो. मोहनस्मिं पगाळ्हभावेन तप्पकारो. तीहि विवेकेहि दूरभावेन तप्पटिभागोति एवमेके वण्णयन्ति.
दुप्पहायाति सुखेन पहातब्बा न होन्ति. दुच्चज्जाति सुखेन जहितुं न सक्का. दुप्परिच्चज्जाति सब्बाकारेन जहितुं न सक्का. दुन्निम्मदयाति निम्मदं अमदं कातुं न सक्का. दुब्बिनिवेठयाति विनिवेठनं मोचनं कातुं न सक्का. दुत्तराति उत्तरित्वा अतिक्कन्तुं न सक्का. दुप्पतराति विसेसेत्वा तरितुं न सक्का. दुस्समतिक्कमाति दुक्खेन अतिक्कमितब्बा. दुब्बिनिवत्ताति निवत्तेतुं दुक्खा. अथ वा ‘‘पकतिवसेन दुप्परिच्चज्जा. गोणपतासं विय दुन्निम्मदया. नागपासं विय दुब्बिनिवेठया. गिम्हसमये मरुकन्तारं विय दुत्तरा दुप्पतरा. ब्यग्घपरिग्गहिता अटवी विय दुस्समतिक्कमा. समुद्दवीचि विय दुब्बिनिवत्ताति एवमेके वण्णयन्ति.
८. एवं पठमगाथाय ‘‘दूरे विवेका हि तथाविधो’’ति साधेत्वा पुन तथाविधानं सत्तानं धम्मतं आवि करोन्तो ‘‘इच्छानिदाना’’तिआदिगाथमाह. तत्थ इच्छानिदानाति तण्हाहेतुका. भवसातबद्धाति सुखवेदनादिम्हि भवसातेन बद्धा. ते दुप्पमुञ्चाति ते भवसातवत्थुभूता धम्मा. ते वा तत्थ बद्धा इच्छानिदाना सत्ता दुप्पमोचया. न हि अञ्ञमोक्खाति अञ्ञे च मोचेतुं न सक्कोन्ति. कारणवचनं वा एतं. ते सत्ता दुप्पमुञ्चा. कस्मा? यस्मा अञ्ञेन मोचेतब्बा न होन्ति. यदि सत्ता मुञ्चेय्युं, सकेन थामेन मुञ्चेय्युन्ति अयमस्स अत्थो. पच्छा पुरे वापि अपेक्खमानाति अनागते अतीते वा कामे अपेक्खमाना. इमे व कामे पुरिमे व जप्पन्ति इमे वा पच्चुप्पन्ने कामे पुरिमे वा दुविधेपि अतीतानागते बलवतण्हाय पत्थयमाना. इमेसञ्च द्विन्नं पदानं ‘‘ते दुप्पमुञ्चा न हि अञ्ञमोक्खा’’ति इमिनाव सह सम्बन्धो वेदितब्बो. इतरथा अपेक्खमाना जप्पं किं करोन्ति, किं वा कताति न पञ्ञायेय्युं.
भवसातबद्धाति भवे सातं भवसातं, तेन भवसातेन सुखस्सादेन बद्धा हुत्वा ठिता. तं भाजेत्वा दस्सेतुं ‘‘एकं भवसातं – सुखा वेदना’’तिआदिमाह. योब्बनभावो योब्बञ्ञं. अरोगभावो आरोग्यं. जीवितिन्द्रियस्स पवत्तभावो जीवितं. लाभोति चतुन्नं पच्चयानं लाभो. यसोति परिवारो. पसंसाति कित्ति. सुखन्ति कायिकचेतसिकं सुखं. मनापिका रूपाति मनवड्ढनका रूपा. सेसेसुपि एसेव नयो.
चक्खुसम्पदाति चक्खुस्स सम्पदा. ‘‘मय्हं चक्खु सम्पन्नं मणिविमाने उग्घाटितसीहपञ्जरं विय खायती’’ति उप्पन्नं सुखस्सादं सन्धाय ‘‘चक्खुसम्पदा’’ति वुत्तं. सोतसम्पदादीसुपि एसेव नयो. सुखाय वेदनाय सातबद्धा…पे… विबद्धाति विविधाकारेन बद्धा. आबद्धाति विसेसेन आदितो बद्धा. लग्गाति आरम्मणेन सद्धिं अप्पिता. लग्गिताति नागदन्ते फाणितवारको विय लग्गिता. यमेत्थ च अवुत्तं, तं सत्तो विसत्तोतिआदिम्हि वुत्तनयेन गहेतब्बं.
न हि अञ्ञमोक्खाति न परेहि मोक्खा. ते वा भवसातवत्थू दुप्पमुञ्चाति भवे सुखस्सादवत्थुभूता धम्मा ते मुञ्चितुं दुक्खा. सत्ता वा एत्तो दुम्मोचयाति सत्ता एव वा एतस्मा भवसातवत्थुतो मोचेतुं दुक्खा.
दुरुद्धराति उद्धरितुं दुक्खा. दुस्समुद्धराति समन्ततो छिन्नतटे नरकावाटे पतितो विय उद्धं कत्वा उद्धरितुं दुक्खा. दुब्बुट्ठापयाति उट्ठापेतुं दुक्खा. दुस्समुट्ठापयाति सुखुमअत्तभावं पथवियं पतिट्ठापनं विय उस्सापेतुं अतिविय दुक्खा.
ते अत्तना पलिपपलिपन्नाति गम्भीरकद्दमे याव सीसतो निमुग्गा न सक्कोन्ति. परं पलिपपलिपन्नं उद्धरितुन्ति अपरं तथेव निमुग्गं हत्थे वा सीसे वा गहेत्वा उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेतुं न सक्कोन्ति. सो वत चुन्दाति सोति वत्तब्बाकारपुग्गलनिद्देसो. तस्स ‘‘यो’’ति इमं उद्देसवचनं आहरित्वा यो अत्तना पलिपपलिपन्नो, सो वत, चुन्द, परं पलिपपलिपन्नं उद्धरिस्सतीति. एवं सेसपदेसु सम्बन्धो वेदितब्बो. पलिपपलिपन्नोति गम्भीरकद्दमे निमुग्गो वुच्चति. यथा, चुन्द, कोचि पुरिसो याव सीसतो गम्भीरकद्दमे निमुग्गो, परम्पि तथेव निमुग्गं हत्थे वा सीसे वा गहेत्वा उद्धरिस्सतीति नेतं ठानं विज्जति. न हि तं कारणमत्थि, येन सो तं उद्धरित्वा थले पतिट्ठापेय्याति. अदन्तो अविनीतो अपरिनिब्बुतोति एत्थ पन अनिब्बिसेवनताय अदन्तो. असिक्खितविनयताय अविनीतो. अनिब्बुतकिलेसताय अपरिनिब्बुतोति वेदितब्बो. सो तादिसो परं दमेस्सति निब्बिसेवनं करिस्सति, विनेस्सति तिस्सो सिक्खा सिक्खापेस्सति. परिनिब्बापेस्सति तस्स किलेसे निब्बापेस्सति.
नत्थञ्ञो कोचीति अञ्ञो कोचि पुग्गलो मोचेतुं समत्थो नत्थि. सकेन थामेनाति अत्तनो ञाणथामेन. बलेनाति ञाणबलेन. वीरियेनाति ञाणसम्पयुत्तचेतसिकवीरियेन. पुरिसपरक्कमेनाति परं परं ठानं अक्कमनेन महन्तवीरियेन.
नाहं सहिस्सामीति अहं न सहिस्सामि न सक्कोमि, न वायमिस्सामीति वुत्तं होति. पमोचनायाति पमोचेतुं. कथंकथिन्ति सकङ्खं. धोतकाति आलपनं. तरेसीति तरेय्यासि.
‘‘अत्तना हि कतं पापं, अत्तना संकिलिस्सति;
अत्तना अकतं पापं, अत्तनाव विसुज्झति;
सुद्धी असुद्धि पच्चत्तं, नाञ्ञो अञ्ञं विसोधये’’ति. (ध. प. १६५; कथा. ७४३) –
एत्थायमत्थो – येन अत्तना अकुसलं कम्मं कतं होति, सो चतूसु अपायेसु दुक्खं अनुभवन्तो अत्तनाव संकिलिस्सति. येन पन अत्तना अकतं पापं, सो सुगतिञ्चेव अगतिञ्च गच्छन्तो अत्तनाव विसुज्झति. कुसलकम्मसङ्खाता सुद्धि अकुसलकम्मसङ्खाता च असुद्धि पच्चत्तं कारकसत्तानं अत्तनियेव विपच्चति. अञ्ञो पुग्गलो अञ्ञं पुग्गलं न विसोधये नेव विसोधेति, न किलेसेतीति वुत्तं होति.
तिट्ठतेव निब्बानन्ति अमतमहानिब्बानं तिट्ठतियेव. निब्बानगामिमग्गोति पुब्बभागविपस्सनातो पट्ठाय अरियमग्गो. तिट्ठामहं समादपेताति अहं गण्हापेता पतिट्ठापेता तिट्ठामि. एवं ओवदियमाना एवं अनुसासियमानाति मया एवं ओवदियमाना एवं अनुसासियमाना. एत्थ उप्पन्ने वत्थुस्मिं वदन्तो ओवदति नाम, अनुप्पन्ने वत्थुस्मिं अनुसासन्तो ‘‘अयसोपि ते भविस्सती’’तिआदिवसेन अनागतं दस्सेन्तो अनुसासति नाम. सम्मुखा वदन्तोपि ओवदति नाम, परम्मुखा दूतसासनं वा पेसेन्तो अनुसासति नाम. सकिं वदन्तोपि ओवदति नाम, पुनप्पुनं वदन्तो अनुसासति नाम. ओवदन्तो एव वा अनुसासति नाम. अप्पेकच्चेति अपि एकच्चे, एकेति अत्थो. अच्चन्तनिट्ठं निब्बानं आराधेन्तीति खयवयसङ्खातं अन्तं अतीतन्ति अच्चन्तं, अच्चन्तञ्च तं सब्बसङ्खारानं अप्पवत्तिट्ठानत्ता निट्ठञ्चाति अच्चन्तनिट्ठं, एकन्तनिट्ठं, सततनिट्ठन्ति अत्थो. तं अच्चन्तनिब्बानं आराधेन्ति सम्पादेन्ति. नाराधेन्तीति न सम्पादेन्ति, न पटिलभन्तीति अत्थो. एत्थ क्याहन्ति एतेसु किं अहं, किं करोमीति अत्थो. मग्गक्खायीति पटिपदामग्गक्खायी. आचिक्खति कथेति. अत्तना पटिपज्जमाना मुञ्चेय्युन्ति पटिपज्जन्ता मयं मुञ्चेय्युं.
अतीतं उपादायाति अतीतं पटिच्च. कथं पुरे अपेक्खं करोतीति केन पकारेन इक्खं ओलोकनं करोति. एवंरूपो अहोसिन्ति दीघरस्सअणुकथूलादिवसेन एवंजातिको एवरूपो अभविं. तत्थ नन्दिं समन्नानेतीति तस्मिं रूपारम्मणे तण्हं सम्मा आनयति उपनेति. वेदनादीसुपि एसेव नयो.
‘‘इति मे चक्खू’’तिआदयो वत्थुआरम्मणवसेन तण्हुप्पत्तिं दस्सेन्तो आह. इति रूपातीति एवं रूपा इति. तत्थ छन्दरागपटिबद्धन्ति तेसु चक्खुरूपेसु दुब्बलसङ्खातो छन्दो च बलवसङ्खातो रागो च, तेन छन्दरागेन पटिबद्धं अल्लीनं. विञ्ञाणन्ति जवनचित्तं. छन्दरागपटिबद्धत्ता विञ्ञाणस्साति तस्स जवनविञ्ञाणस्स छन्दरागेन बद्धभावा. तदभिनन्दतीति तं आरम्मणं तण्हावसेन अभिनन्दति.
यानिस्स तानीति यानि अस्स तानि. पुब्बेति अतीते. सद्धिन्ति एकतो. हसितलपितकीळितानीति दन्तविदंसादिहसितानि च, वचीभेदं कत्वा लपितानि च, कायखिड्डादिकीळितानि च. तदस्सादेतीति तं अस्सादयति अस्सादं विन्दति सादियति. तं निकामेतीति तं निकामयति पच्चासीसति. वित्तिं आपज्जतीति तुट्ठिं पापुणाति.
सियन्ति भवेय्यं. अप्पटिलद्धस्स पटिलाभायाति अप्पत्तस्स पापुणनत्थाय. चित्तं पणिदहतीति चित्तं ठपेति. चेतसो पणिधानपच्चयाति चित्तस्स ठपनकारणा.
सीलेन वाति पञ्चसीलादिसीलेन वा. वतेन वाति धुतङ्गसमादानेन वा. तपेन वाति वीरियसमादानेन वा. ब्रह्मचरियेन वाति मेथुनविरतिया वा. देवो वाति महानुभावो देवराजा वा. देवञ्ञतरो वाति तेसं अञ्ञतरो वा.
जप्पन्ताति गुणवसेन कथेन्ता. पजप्पन्ताति पकारेन कथेन्ता. अभिजप्पन्ताति विसेसेन कथेन्ता, उपसग्गवसेन वा वड्ढितं.
९. एवं पठमगाथाय ‘‘दूरे विवेका हि तथाविधो’’ति साधेत्वा दुतियगाथाय च तथाविधानं धम्मतं आवि कत्वा इदानि तेसं पापकरणं आवि करोन्तो ‘‘कामेसु गिद्धा’’ति गाथमाह.
तस्सत्थो – ते सत्ता कामेसु परिभोगतण्हाय गिद्धा, परियेसनादिमनुयुत्तत्ता पसुता, सम्मोहमापन्नत्ता पमूळ्हा, अवगमनताय मच्छरियताय बुद्धादीनं वचनं अनादियताय च अवदानिया, कायविसमादिम्हि विसमे निविट्ठा, अन्तकाले मरणदुक्खूपनीता, ‘‘किंसु भविस्साम इतो चुतासे’’ति परिदेवयन्तीति.
गिद्धाति कामरागेन गिद्धा. गधिताति सङ्कप्परागेन पच्चासीसमाना हुत्वा गधिता. मुच्छिताति कामतण्हाय मुच्छापरेता. अज्झोसन्नाति कामनन्दिया अधिओसन्ना अज्झोत्थटा. लग्गाति कामसिनेहेन अल्लीना. लग्गिताति कामपरिळाहेन एकीभूता. पलिबुद्धाति कामसञ्ञाय आवट्टिता. अथ वा ‘‘दिट्ठिदस्सने गिद्धा. अभिण्हदस्सने गधिता. संसग्गकिरियस्मिं मुच्छिता. विस्सासकिरियस्मिं अज्झोसन्ना. सिनेहवळञ्जस्मिं लग्गा. द्वयंद्वयसमापत्तिम्हि लग्गिता. अपरापरं अमुञ्चमाना हुत्वा पलिबुद्धा’’ति एवमेके वण्णयन्ति.
एसन्तीति पच्चासीसन्ति. गवेसन्तीति मग्गयन्ति. परियेसन्तीति सब्बाकारेन इच्छन्ति पत्थेन्ति. अथ वा दिट्ठारम्मणे सुभासुभं अत्थि, नत्थीति एसन्ति. सुभासुभारम्मणे पच्चक्खं कत्वा वळञ्जनत्थाय पियं करोन्ता गवेसन्ति. चित्तवसेन एसन्ति. पयोगवसेन गवेसन्ति. करणवसेन परियेसन्ति. ते दुविधे कामे पटिच्च ओतरित्वा चरन्तीति तच्चरिता. ते च कामे बहुलं येभुय्येन वड्ढेन्ति पवत्तयन्तीति तब्बहुला. ते च कामे गरुं कत्वा रहन्तीति तग्गरुका. तेसु कामेसु निन्ना नमिता हुत्वा वसन्तीति तन्निन्ना. तेसु कामेसु सन्निन्ना हुत्वा वसन्तीति तप्पोणा. तेसु कामेसु अवलम्बिता हुत्वा तेसुयेव नमिता वसन्तीति तप्पब्भारा. तेसु कामेसु अवत्थरित्वा मुच्छापरेतप्पसङ्गा हुत्वा वदन्तीति तदधिमुत्ता. ते च कामे अधिपतिं जेट्ठकं कत्वा वसन्तीति तदधिपतेय्या. अथ वा ‘‘आरम्मणस्स इट्ठभावेन तच्चरिता. आरम्मणस्स कन्तभावेन तब्बहुला. आरम्मणस्स मनापभावेन तग्गरुका. आरम्मणस्स पियभावेन तन्निन्ना. आरम्मणस्स कामुपसंहितभावेन तप्पोणा. आरम्मणस्स रजनीयभावेन तप्पब्भारा. आरम्मणस्स मुच्छनीयभावेन तदधिमुत्ता. आरम्मणस्स बन्धनीयभावेन तदधिपतेय्या’’ति एवमेके वण्णयन्ति.
रूपे परियेसन्तीतिआदीसु परियेसन्तीति अलद्धस्स लाभाय एसनवसेन. पटिलभन्तीति हत्थगतवसेन. परिभुञ्जन्तीति वळञ्जनवसेन वुत्तन्ति ञातब्बं. कलहं विवादं करोतीति कलहकारको. तस्मिं नियुत्तोति कलहपसुतो. कम्मकारकादीसुपि एसेव नयो. गोचरे चरन्तोति वेसियादिगोचरे, सतिपट्ठानादिगोचरे वा चरमानो. तेसु नियुत्तो गोचरपसुतो. आरम्मणूपनिज्झानवसेन झानं अस्स अत्थीति झायी. तस्मिं नियुत्तो झानपसुतो.
अवगच्छन्तीति अपायं गच्छन्ति. मच्छरिनोति सकसम्पत्तिं निगुहन्ता. वचनन्ति कथनं. ब्यपथन्ति वाक्यपथं. देसनन्ति विस्सज्जनओवादं. अनुसिट्ठिन्ति अनुसासनिं. नादियन्तीति न गण्हन्ति न गरुं करोन्ति. ‘‘न पटिस्सन्ती’’ति वा पाठो, सोयेव अत्थो. वत्थुतो मच्छरियदस्सनत्थं ‘‘पञ्च मच्छरियानि आवासमच्छरिय’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ आवासे मच्छरियं आवासमच्छरियं. सेसपदेसुपि एसेव नयो.
आवासो नाम सकलारामोपि परिवेणम्पि एकोवरकोपि रत्तिट्ठानादीनिपि. तेसु वसन्ता सुखं वसन्ति, पच्चये लभन्ति. एको भिक्खु वत्तसम्पन्नस्सेव पेसलस्स भिक्खुनो तत्थ आगमनं न इच्छति, आगतोपि ‘‘खिप्पं गच्छतू’’ति चिन्तेसि, इदं आवासमच्छरियं नाम. भण्डनकारकादीनं पन तत्थ वासं अनिच्छतो आवासमच्छरियं नाम न होति.
कुलन्ति उपट्ठाककुलम्पि ञातिकुलम्पि. तत्थ अञ्ञस्स उपसङ्कमनं अनिच्छतो कुलमच्छरियं होति. पापपुग्गलस्स पन उपसङ्कमनं अनिच्छतोपि मच्छरियं नाम न होति. सो हि तेसं पसादभेदाय पटिपज्जति. पसादं रक्खितुं समत्थस्सेव पन भिक्खुनो तत्थ उपसङ्कमनं अनिच्छतो मच्छरियं नाम होति.
लाभोति चतुपच्चयलाभोव. तं अञ्ञस्मिं सीलवन्तेयेव लभन्ते ‘‘मा लभतू’’ति चिन्तेन्तस्स लाभमच्छरियं होति. यो पन सद्धादेय्यं विनिपातेति, अपरिभोगदुप्परिभोगादिवसेन विनासेति, पूतिभावं गच्छन्तम्पि अञ्ञस्स न देति, तं दिस्वा ‘‘सचे इमं एस न लभेय्य, अञ्ञो सीलवा लभेय्य, परिभोगं गच्छेय्या’’ति चिन्तेन्तस्स मच्छरियं नाम नत्थि.
वण्णो नाम सरीरवण्णोपि गुणवण्णोपि. तत्थ सरीरवण्णे मच्छरी ‘‘परो पासादिको रूपवा’’ति वुत्ते तं न कथेतुकामो होति. गुणवण्णमच्छरी परस्स सीलेन धुतङ्गेन पटिपदाय आचारेन वण्णं न कथेतुकामो होति.
धम्मोति परियत्तिधम्मो च पटिवेधधम्मो च. तत्थ अरियसावका पटिवेधधम्मं न मच्छरायन्ति, अत्तना पटिविद्धधम्मे सदेवकस्स लोकस्स पटिवेधं इच्छन्ति. तं पन पटिवेधं ‘‘परे जानन्तू’’ति इच्छन्ति, तन्तिधम्मेयेव पन धम्ममच्छरियं नाम होति. तेन समन्नागतो पुग्गलो यं गुळ्हं गन्थं वा कथामग्गं वा जानाति, तं अञ्ञे न जानापेतुकामो होति. यो पन पुग्गलं उपपरिक्खित्वा धम्मानुग्गहेन धम्मं वा उपपरिक्खित्वा पुग्गलानुग्गहेन न देति, अयं धम्ममच्छरी नाम न होति. तत्थ एकच्चो पुग्गलो लोलो होति, कालेन समणो होति, कालेन ब्राह्मणो, कालेन निगण्ठो. यो हि भिक्खु ‘‘अयं पुग्गलो पवेणिआगतं तन्तिं सण्हं सुखुमं धम्मन्तरं भिन्दित्वा आलुळेस्सती’’ति न देति, अयं पुग्गलं उपपरिक्खित्वा धम्मानुग्गहेन न देति नाम. यो पन ‘‘अयं धम्मो सण्हो सुखुमो, सचायं पुग्गलो गण्हिस्सति, अञ्ञं ब्याकरित्वा अत्तानं आवि कत्वा नस्सिस्सती’’ति न देति, अयं धम्मं उपपरिक्खित्वा पुग्गलानुग्गहेन न देति नाम. यो पन ‘‘सचायं इमं धम्मं गण्हिस्सति, अम्हाकं समयं भिन्दितुं समत्थो भविस्सती’’ति न देति, अयं धम्ममच्छरी नाम होति.
इमेसु पञ्चसु मच्छरियेसु आवासमच्छरियेन ताव यक्खो वा पेतो वा हुत्वा तस्सेव आवासस्स सङ्कारं सीसेन उक्खिपित्वा विचरति. कुलमच्छरियेन तस्मिं कुले अञ्ञेसं दानमाननादीनि करोन्ते दिस्वा ‘‘भिन्नं वतिदं कुलं ममा’’ति चिन्तयतो लोहितम्पि मुखतो उग्गच्छति, कुच्छिविरेचनम्पि होति, अन्तानिपि खण्डाखण्डानि हुत्वा निक्खमन्ति. लाभमच्छरियेन सङ्घस्स वा गणस्स वा सन्तके लाभे मच्छरायित्वा पुग्गलिकपरिभोगं विय परिभुञ्जित्वा यक्खो वा पेतो वा महाअजगरो वा हुत्वा निब्बत्तति. सरीरवण्णगुणवण्णमच्छरेन पन परियत्तिधम्ममच्छरियेन च अत्तनोव वण्णं वण्णेति, परेसं वण्णे ‘‘किं वण्णो एसो’’ति तं तं दोसं वदन्तो परियत्तिधम्मञ्च कस्सचि किञ्चि अदेन्तो दुब्बण्णो चेव एळमूगो च होति.
अपि च आवासमच्छरियेन लोहगेहे पच्चति, कुलमच्छरियेन अप्पलाभो होति, लाभमच्छरियेन गूथनिरये निब्बत्तति, वण्णमच्छरियेन भवे भवे निब्बत्तस्स वण्णो नाम न होति, धम्ममच्छरियेन कुक्कुळनिरये निब्बत्ततीति.
मच्छरायनवसेन मच्छरियं. मच्छरायनाकारो मच्छरायना. मच्छरेन अयितस्स मच्छेरसमङ्गिनो भावो मच्छरायितत्तं. ‘‘मय्हमेव होन्तु, मा अञ्ञस्सा’’ति सब्बापि अत्तनो सम्पत्तियो ब्यापेतुं न इच्छतीति विविच्छो, विविच्छस्स भावो वेविच्छं, मुदुमच्छरियस्सेतं नामं. कदरियो वुच्चति अनादरो, तस्स भावो कदरियं, थद्धमच्छरियस्सेतं नामं. तेन हि समन्नागतो पुग्गलो परम्पि परेसं ददमानं निवारेति. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘कदरियो पापसङ्कप्पो, मिच्छादिट्ठिअनादरो;
ददमानं निवारेति, याचमानान भोजन’’न्ति. (सं. नि. १.१३२);
याचके दिस्वा कटुकभावेन चित्तं अञ्चति सङ्कोचेतीति कटुकञ्चुको, तस्स भावो कटुकञ्चुकता. अपरो नयो – कटुकञ्चुकता वुच्चति कटच्छुग्गाहो. समतित्तिकपुण्णाय हि उक्खलिया भत्तं गण्हन्तो सब्बतोभागेन सङ्कुटितेन अग्गकटच्छुना गण्हाति पूरेत्वा गहेतुं न सक्कोति, एवं मच्छरिपुग्गलस्स चित्तं सङ्कुचति, तस्मिं सङ्कुचिते कायोपि तथेव सङ्कुचति पटिकुटति पटिनिवट्टति न सम्पसारीयतीति मच्छेरं ‘‘कटुकञ्चुकता’’ति वुत्तं.
अग्गहितत्तं चित्तस्साति परेसं उपकारकरणे दानादिना आकारेन यथा न सम्पसारीयति, एवं आवरित्वा गहितभावो चित्तस्स. यस्मा पन मच्छरिपुग्गलो अत्तनो सन्तकं परेसं अदातुकामो होति, परसन्तकं गण्हितुकामो. तस्मा ‘‘इदं अच्छरियं मय्हमेव होतु, मा अञ्ञस्सा’’ति पवत्तिवसेनस्स अत्तसम्पत्तिनिगूहनलक्खणता परसम्पत्तिग्गहणलक्खणता च वेदितब्बा.
खन्धमच्छरियम्पि मच्छरियन्ति अत्तनो पञ्चक्खन्धसङ्खातं उपपत्तिभवं अञ्ञेहि असाधारणं ‘‘अच्छरियं मय्हमेव होतु, मा अञ्ञस्सा’’ति पवत्तं मच्छरियं खन्धमच्छरियं नाम. धातुआयतनमच्छरियेसुपि एसेव नयो. गाहोति गाहनिच्छयवसेन गहणं. अवदञ्ञुतायाति सब्बञ्ञुबुद्धानम्पि कथितं अजाननभावेन. याचकानं अददमानो हि तेहि कथितं न जानाति नाम. जना पमत्ताति सतिविप्पवासा जना. वचनन्ति सङ्खेपवचनं. ब्यप्पथन्ति वित्थारवचनं. देसनन्ति उपमं दस्सेत्वा अत्थसन्दस्सनवचनं. अनुसिट्ठिन्ति पुनप्पुनं संलक्खापनवचनं. अथ वा दस्सेत्वा कथनं वचनं नाम. गण्हापेत्वा कथनं ब्यप्पथं नाम. तोसेत्वा कथनं देसनं नाम. पदस्सेत्वा कथनं अनुसिट्ठि नाम. अथ वा परितापदुक्खं नासेत्वा कथनं वचनं नाम. परिळाहदुक्खं नासेत्वा कथनं ब्यप्पथं नाम. अपायदुक्खं नासेत्वा कथनं देसनं नाम. भवदुक्खं नासेत्वा कथनं अनुसिट्ठि नाम. अथ वा दुक्खसच्चपरिञ्ञापटिवेधयुत्तं वचनं. समुदयसच्चपहानपटिवेधयुत्तं ब्यप्पथं. निरोधसच्चसच्छिकिरियपटिवेधयुत्तं देसनं. मग्गसच्चभावनापटिवेधयुत्तं अनुसिट्ठीति एवमादिना नयेन एके वण्णयन्ति.
न सुस्सुसन्तीति न सुणन्ति. न सोतं ओदहन्तीति सवनत्थं कण्णसोतं न ठपेन्ति. न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेन्तीति जाननत्थं चित्तं न पतिट्ठपेन्ति. अनस्सवाति ओवादं असुणमाना. अवचनकराति सुणमानापि वचनं न करोन्तीति अवचनकरा. पटिलोमवुत्तिनोति पटाणी हुत्वा पवत्तनका. अञ्ञेनेव मुखं करोन्तीति करोन्तापि मुखं न देन्तीति अत्थो.
विसमेति कायसुचरितादिसम्मतस्स समस्स पटिपक्खत्ता विसमं, तस्मिं विसमे. निविट्ठाति पविट्ठा दुन्नीहरा. कायकम्मेति कायतो पवत्ते, कायेन वा पवत्ते कायकम्मे. वचीकम्मादीसुपि एसेव नयो.
तत्थ कायकम्मवचीकम्ममनोकम्मानि दुच्चरितवसेन विभत्तानि, पाणातिपातादयो दसअकुसलकम्मपथवसेन विभत्ताति ञातब्बं. अयं तावेत्थ साधारणपदवण्णना, असाधारणेसु पन पाणस्स अतिपातो पाणातिपातो, पाणवधो पाणघातोति वुत्तं होति. पाणोति चेत्थ वोहारतो सत्तो, परमत्थतो जीवितिन्द्रियं. तस्मिं पन पाणे पाणसञ्ञिनो जीवितिन्द्रियुपच्छेदकउपक्कमसमुट्ठापिता कायवचीद्वारानं अञ्ञतरद्वारपवत्ता वधकचेतना पाणातिपातो. सो गुणविरहितेसु तिरच्छानगतादीसु पाणेसु खुद्दके पाणे अप्पसावज्जो, महासरीरे महासावज्जो. कस्मा? पयोगमहन्तताय, पयोगसमत्तेपि वत्थुमहन्तताय. गुणवन्तेसु मनुस्सादीसु अप्पगुणे पाणे अप्पसावज्जो, महागुणे महासावज्जो. सरीरगुणानं पन समभावे सति किलेसानं उपक्कमानञ्च मुदुताय अप्पसावज्जो, तिब्बताय महासावज्जोति वेदितब्बो.
तस्स पञ्च सम्भारा होन्ति – पाणो पाणसञ्ञिता वधकचित्तं उपक्कमो तेन मरणन्ति. छप्पयोगा – साहत्थिको आणत्तिको निस्सग्गियो थावरो विज्जामयो इद्धिमयोति. इमस्मिं पनत्थे वित्थारियमाने अतिपपञ्चो होति, तस्मा नं न वित्थारयिस्साम. अञ्ञञ्च एवरूपं, अत्थिकेहि पन समन्तपासादिकं विनयट्ठकथं (पारा. अट्ठ. २.१७२) ओलोकेत्वा गहेतब्बं.
अदिन्नस्स आदानं अदिन्नादानं, परस्स हरणं थेय्यं चोरिकाति वुत्तं होति. तत्थ अदिन्नन्ति परपरिग्गहितं, यत्थ परो यथाकामकारितं आपज्जन्तो अदण्डारहो अनुपवज्जो च होति, तस्मिं पन परपरिग्गहिते परपरिग्गहितसञ्ञिनो तदादायकउपक्कमसमुट्ठापिका थेय्यचेतना अदिन्नादानं. तं हीने परसन्तके वत्थुस्मिं अप्पसावज्जं, पणीते महासावज्जं. कस्मा? वत्थुपणीतताय, वत्थुसमत्ते सति गुणाधिकानं सन्तके वत्थुस्मिं महासावज्जं. तं तं गुणाधिकं उपादाय ततो ततो हीनगुणस्स सन्तके वत्थुस्मिं अप्पसावज्जं.
तस्स पञ्च सम्भारा होन्ति – परपरिग्गहितं परपरिग्गहितसञ्ञिता थेय्यचित्तं उपक्कमो तेन हरणन्ति. छप्पयोगा साहत्थिकादयोव. ते च खो यथानुरूपं थेय्यावहारो पसय्हावहारो पटिच्छन्नावहारो परिकप्पावहारो कुसावहारोति इमेसं पञ्चन्नं अवहारानं वसेन पवत्तन्ति. अयमेत्थ सङ्खेपो. वित्थारो पन समन्तपासादिकायं वुत्तो.
कामेसुमिच्छाचारोति एत्थ पन कामेसूति मेथुनसमाचारेसु. मिच्छाचारोति एकन्तनिन्दितो लामकाचारो. लक्खणतो पन असद्धम्मसेवनाधिप्पायेन कायद्वारप्पवत्ता अगमनीयट्ठानवीतिक्कमचेतना कामेसुमिच्छाचारो.
तत्थ अगमनीयट्ठानं नाम पुरिसानं ताव मातुरक्खिता पितुरक्खिता मातापितुरक्खिता भातुरक्खिता भगिनिरक्खिता ञातिरक्खिता गोत्तरक्खिता धम्मरक्खिता सारक्खा सपरिदण्डाति मातुरक्खितादयो दस, धनक्कीता छन्दवासिनी भोगवासिनी पटवासिनी ओदपत्तकिनी ओभतचुम्बटका दासी च भरिया कम्मकारी च भरिया धजाहटा मुहुत्तिकाति एता धनक्कीतादयो दसाति वीसति इत्थियो. इत्थीसु पन द्वीन्नं सारक्खसपरिदण्डानं दसन्नञ्च धनक्कीतादीनन्ति द्वादसन्नं इत्थीनं अञ्ञे पुरिसा, इदं अगमनीयट्ठानं नाम.
सो पनेस मिच्छाचारो सीलादिगुणरहिते अगमनीयट्ठाने अप्पसावज्जो, सीलादिगुणसम्पन्ने महासावज्जो. तस्स चत्तारो सम्भारा – अगमनीयवत्थु तस्मिं सेवनचित्तं सेवनपयोगो मग्गेन मग्गपटिपत्तिअधिवासनन्ति. एको पयोगो साहत्थिको एव.
मुसाति विसंवादनपुरेक्खारस्स अत्थभञ्जनको वचीपयोगो कायपयोगो वा. विसंवादनाधिप्पायेन पनस्स परविसंवादककायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो. अपरो नयो – मुसाति अभूतं अतच्छं वत्थु. वादोति तस्स भूततो तच्छतो विञ्ञापनं. लक्खणतो पन अतथं वत्थुं तथतो परं विञ्ञापेतुकामस्स तथाविञ्ञत्तिसमुट्ठापिका चेतना मुसावादो. सो यमत्थं भञ्जति, तस्स अप्पताय अप्पसावज्जो, महन्तताय महासावज्जो. अपि च गहट्ठानं अत्तनो सन्तकं अदातुकामताय ‘‘नत्थी’’तिआदिनयप्पवत्तो अप्पसावज्जो, सक्खिना हुत्वा अत्थभञ्जनत्थं वुत्तो महासावज्जो. पब्बजितानं अप्पकम्पि तेलं वा सप्पिं वा लभित्वा हसाधिप्पायेन ‘‘अज्ज गामे तेलं नदी मञ्ञे सन्दती’’ति पूरणकथानयेन पवत्तो अप्पसावज्जो, अदिट्ठंयेव पन दिट्ठन्तिआदिना नयेन वदन्तानं महासावज्जो.
तस्स चत्तारो सम्भारा होन्ति – अतथं वत्थु विसंवादनचित्तं तज्जो वायामो परस्स तदत्थविजाननन्ति. एको पयोगो साहत्थिकोव. सो च कायेन वा कायपटिबद्धेन वा वाचाय वा परविसंवादककिरियाकरणे दट्ठब्बो. ताय चे किरियाय परो तमत्थं जानाति, अयं किरियसमुट्ठापिका चेतनाक्खणेयेव मुसावादकम्मुना बज्झति.
पिसुणवाचातिआदीसु याय वाचाय यस्स तं वाचं भासति, तस्स हदये अत्तनो पियभावं परस्स च सुञ्ञभावं करोति, सा पिसुणवाचा. याय पन अत्तानम्पि परम्पि फरुसं करोति, या वाचा सयम्पि फरुसा नेव कण्णसुखा न हदयङ्गमा, अयं फरुसवाचा. येन सम्फं पलपति निरत्थकं, सो सम्फप्पलापो. तेसं मूलभूतापि चेतना पिसुणवाचादिनाममेव लभति, सा एव इध अधिप्पेताति.
तत्थ संकिलिट्ठचित्तस्स परेसं वा भेदाय अत्तनो पियकम्यताय वा कायवचीपयोगसमुट्ठापिका चेतना पिसुणवाचा. सा यस्स भेदं करोति, तस्स अप्पगुणाय अप्पसावज्जा, महागुणताय महासावज्जा.
तस्सा चत्तारो सम्भारा होन्ति – भिन्दितब्बो परो ‘‘इति इमे नाना भविस्सन्ति विना भविस्सन्ती’’ति भेदपुरेक्खारता वा, ‘‘इति अहं पियो भविस्सामि विस्सासिको’’ति वियकम्यता वा, तज्जो वायामो, तस्स तदत्थविजाननन्ति.
परस्स मम्मच्छेदककायवचीपयोगसमुट्ठापिका एकन्तफरुसचेतना फरुसवाचा. मम्मच्छेदकोपि पयोगो चित्तसण्हताय फरुसवाचा न होति. मातापितरो हि कदाचि पुत्तके एवम्पि वदन्ति ‘‘चोरा वो खण्डाखण्डिकं करोन्तू’’ति, उप्पलपत्तम्पि च नेसं उपरि पतन्तं न इच्छन्ति. आचरियुपज्झाया च कदाचि निस्सितके एवं वदन्ति ‘‘किं इमे अहिरिका अनोत्तप्पिनो चरन्ति, निद्धमथ ने’’ति. अथ च नेसं आगमाधिगमसम्पत्तिं इच्छन्ति. यथा च चित्तसण्हताय फरुसवाचा न होति, एवं वचनसण्हताय अफरुसवाचापि न होति. न हि मारापेतुकामस्स ‘‘इमं सुखं सयापेथा’’ति वचनं अफरुसवाचा होति, चित्तफरुसताय पनेसा फरुसवाचाव, सा यं सन्धाय पवत्तिता. तस्स अप्पगुणताय अप्पसावज्जा, महागुणताय महासावज्जा. तस्सा तयो सम्भारा – अक्कोसितब्बो परो कुपितचित्तं अक्कोसनन्ति.
अनत्थविञ्ञापिका कायवचीपयोगसमुट्ठापिका अकुसलचेतना सम्फप्पलापो. सो आसेवनमन्दताय अप्पसावज्जो, आसेवनमहन्तताय महासावज्जो. तस्स द्वे सम्भारा होन्ति – भारतयुद्धसीताहरणादिनिरत्थककथापुरेक्खारता तथारूपीकथाकथनञ्चाति.
अभिज्झायतीति अभिज्झा, परभण्डाभिमुखी हुत्वा तन्निन्नताय पवत्ततीति अत्थो. सा ‘‘अहो वत इदं ममास्सा’’ति एवं परभण्डाभिज्झायनलक्खणा. अदिन्नादानं विय अप्पसावज्जा महासावज्जा च. तस्सा द्वे सम्भारा होन्ति – परभण्डं अत्तनो परिणामनञ्चाति. परभण्डवत्थुके हि लोभे उप्पन्नेपि न ताव कम्मपथभेदो होति, याव ‘‘अहो वतिदं ममास्सा’’ति अत्तनो न परिणामेति.
हितसुखं ब्यापादयतीति ब्यापादो, सो परविनासाय मनोपदोसलक्खणो. फरुसवाचा विय अप्पसावज्जो महासावज्जो च. तस्स द्वे सम्भारा होन्ति – परसत्तो च तस्स च विनासचिन्ताति. परसत्तवत्थुके हि कोधे उप्पन्नेपि न ताव कम्मपथभेदो होति, याव ‘‘अहो वतायं उच्छिज्जेय्य विनस्सेय्या’’ति तस्स विनासं न चिन्तेसि.
यथाभुच्चगहणाभावेन मिच्छा पस्सतीति मिच्छादिट्ठि. सा ‘‘नत्थि दिन्न’’न्तिआदिना नयेन विपरीतदस्सनलक्खणा. सम्फप्पलापो विय अप्पसावज्जा महासावज्जा च.
सञ्ञी, असञ्ञी, नेवसञ्ञीनासञ्ञी भविस्सामाति रूपादिवसेन कङ्खन्ति. भविस्साम नु खो मयन्तिआदिना अत्तानं कङ्खन्ति. तत्थ भविस्साम नु खो. न नु खो भविस्सामाति तस्स सस्सताकारञ्च उच्छेदाकारञ्च निस्साय अनागते अत्तानं विज्जमानतञ्च अविज्जमानतञ्च कङ्खन्ति. किं नु खो भविस्सामाति जातिलिङ्गुपपत्तियो निस्साय ‘‘खत्तिया नु खो भविस्साम, ब्राह्मणवेस्ससुद्दगहट्ठपब्बजितदेवमनुस्सानं अञ्ञतरा’’ति कङ्खन्ति. कथं नु खो भविस्सामाति सण्ठानाकारं निस्साय ‘‘दीघा नु खो भविस्साम, रस्सओदातकण्हपमाणिकअप्पमाणिकादीनं अञ्ञतरा’’ति कङ्खन्ति. केचि पन ‘‘इस्सरनिम्मानादीनि निस्साय ‘केन नु खो कारणेन भविस्सामा’ति हेतुतो कङ्खन्ती’’ति वदन्ति. किं हुत्वा किं भविस्साम नु खो मयन्ति जातिआदीनि निस्साय ‘‘खत्तिया हुत्वा नु खो ब्राह्मणा भविस्साम…पे… देवा हुत्वा मनुस्सा’’ति अत्तनो परम्परं कङ्खन्ति. सब्बत्थेव पन अद्धानन्ति कालाधिवचनमेतं.
१०. यस्मा एतदेव तस्मा हि सिक्खेथ…पे… आहु धीराति. तत्थ सिक्खेथाति तिस्सो सिक्खा आवज्जेय्य. इधेवाति इमस्मिंयेव सासने. तत्थ सिक्खितब्बाति सिक्खा. तिस्सोति गणनपरिच्छेदो. अधिसीलसिक्खाति अधिकं उत्तमं सीलन्ति अधिसीलं, अधिसीलञ्च तं सिक्खितब्बट्ठेन सिक्खा चाति अधिसीलसिक्खा. एस नयो अधिचित्तअधिपञ्ञासिक्खासु.
कतमं पनेत्थ सीलं, कतमं अधिसीलं, कतमं चित्तं, कतमं अधिचित्तं, कतमा पञ्ञा, कतमा अधिपञ्ञाति? वुच्चते – पञ्चङ्गदसङ्गसीलं ताव सीलमेव. तञ्हि बुद्धे उप्पन्नेपि अनुप्पन्नेपि लोके पवत्तति. उप्पन्ने बुद्धे तस्मिं सीले बुद्धापि सावकापि महाजनं समादपेन्ति, अनुप्पन्ने बुद्धे पच्चेकबुद्धा च कम्मवादिनो च धम्मिका समणब्राह्मणा च चक्कवत्ती च महाराजानो महाबोधिसत्ता च समादपेन्ति, सामम्पि पण्डिता समणब्राह्मणा समादियन्ति. ते तं कुसलं धम्मं परिपूरेत्वा देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभोन्ति.
पातिमोक्खसंवरसीलं पन ‘‘अधिसील’’न्ति वुच्चति. तञ्हि सूरियो विय पज्जोतानं सिनेरु विय पब्बतानं सब्बलोकियसीलानं अधिकञ्चेव उत्तमञ्च, बुद्धुप्पादेयेव च पवत्तति, न विना बुद्धुप्पादा. न हि तं पञ्ञत्तिं उद्धरित्वा अञ्ञो सत्तो ठपेतुं सक्कोति. बुद्धायेव पन सब्बसो कायवचीद्वारअज्झाचारसोतं छिन्दित्वा तस्स तस्स वीतिक्कमस्स अनुच्छविकं तं सीलसंवरं पञ्ञपेन्ति. पातिमोक्खसंवरतोपि च मग्गफलसम्पयुत्तमेव सीलं अधिसीलं.
कामावचरानि पन अट्ठ कुसलचित्तानि लोकियअट्ठसमापत्तिचित्तानि च एकज्झं कत्वा चित्तमेवाति वेदितब्बानि. बुद्धुप्पादानुप्पादे चस्स पवत्ति, समादपनं समादानञ्च सीले वुत्तनयेनेव वेदितब्बं.
विपस्सनापादकं अट्ठसमापत्तिचित्तं पन ‘‘अधिचित्त’’न्ति वुच्चति. तञ्हि अधिसीलं विय सीलानं, सब्बलोकियचित्तानं अधिकञ्चेव उत्तमञ्च, बुद्धुप्पादेयेव च होति, न विना बुद्धुप्पादा. ततोपि च मग्गफलचित्तमेव अधिचित्तं.
‘‘अत्थि दिन्नं अत्थि यिट्ठ’’न्तिआदिनयप्पवत्तं (म. नि. २.९४) पन कम्मस्सकताञाणं पञ्ञा. सा हि बुद्धे उप्पन्नेपि अनुप्पन्नेपि लोके पवत्तति. उप्पन्ने बुद्धे तस्सा पञ्ञाय बुद्धापि सावकापि महाजनं समादपेन्ति, अनुप्पन्ने बुद्धे पच्चेकबुद्धा च कम्मवादिनो च धम्मिका समणब्राह्मणा च चक्कवत्ती च महाराजानो महाबोधिसत्ता च समादपेन्ति, सामम्पि पण्डिता सत्ता समादियन्ति. तथा हि अङ्कुरो दसवस्ससहस्सानि महादानं अदासि. वेलामो वेस्सन्तरो अञ्ञे च बहू पण्डितमनुस्सा महादानानि अदंसु. ते तं कुसलं धम्मं परिपूरेत्वा देवेसु च मनुस्सेसु च सम्पत्तिं अनुभविंसु.
तिलक्खणाकारपरिच्छेदकं पन विपस्सनाञाणं ‘‘अधिपञ्ञा’’ति वुच्चति. सा हि अधिसीलअधिचित्तानि विय सीलचित्तानं, सब्बलोकियपञ्ञानं अधिका चेव उत्तमा च, न च विना बुद्धुप्पादा लोके पवत्तति. ततोपि च मग्गफलपञ्ञाव अधिपञ्ञा.
इदानि एकेकं दस्सेन्तो ‘‘कतमा अधिसीलसिक्खा – इध भिक्खु सीलवा होति, पातिमोक्खसंवरसंवुतो विहरती’’तिआदिमाह. इधाति वचनं पुब्बभागकरणीयसम्पदाय सम्पन्नस्स सब्बपकारसीलपरिपूरकस्स पुग्गलस्स सन्निस्सयभूतसासनपरिदीपनं, अञ्ञसासनस्स च तथाभावपटिसेधनं. वुत्तञ्हेतं – ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो…पे… सुञ्ञा परप्पवादा समणेभि अञ्ञेही’’ति (म. नि. १.१३९-१४०). भिक्खूति तस्स सीलस्स परिपूरकस्स पुग्गलस्स परिदीपनं. पातिमोक्खसंवरसंवुतोति इदमस्स पातिमोक्खसंवरे पतिट्ठितभावपरिदीपनं. विहरतीति इदमस्स तदनुरूपविहारसमङ्गीभावपरिदीपनं. आचारगोचरसम्पन्नोति इदमस्स पातिमोक्खसंवरस्स उपकारकधम्मपरिदीपनं. अणुमत्तेसु वज्जेसु भयदस्सावीति इदमस्स पातिमोक्खतो अचवनधम्मतापरिदीपनं. समादायाति इदमस्स सिक्खापदानं अनवसेसतो आदानपरिदीपनं. सिक्खतीति इदमस्स सिक्खाय समङ्गीभावपरिदीपनं. सिक्खापदेसूति इदमस्स सिक्खितब्बधम्मपरिदीपनं.
तत्थ भिक्खूति संसारे भयं इक्खतीति भिक्खु. सीलमस्स अत्थीति सीलवाति एत्थ सीलन्ति सीलनट्ठेन सीलं. किमिदं सीलनं नाम? समाधानं वा, कायकम्मादीनं सुसील्यवसेन अविप्पकिण्णताति अत्थो. उपधारणं वा, कुसलानं धम्मानं पतिट्ठावसेन आधारभावोति अत्थो. एतदेव हि एत्थ अत्थद्वयं सद्दलक्खणविदू अनुजानन्ति. अञ्ञे पन ‘‘अधिसेवनट्ठेन आचारट्ठेन सीलनट्ठेन सिरट्ठेन सीतलट्ठेन सिवट्ठेन सील’’न्ति वण्णयन्ति.
सीलनं लक्खणं तस्स, भिन्नस्सापि अनेकधा;
सनिदस्सनत्तं रूपस्स, यथा भिन्नस्सनेकधा.
यथा हि नीलपीतादिभेदेननेकधा भिन्नस्सापि रूपायतनस्स सनिदस्सनत्तं लक्खणं नीलादिभेदेन भिन्नस्सापि सनिदस्सनभावानतिक्कमनतो. तथा सीलस्स चेतनादिभेदेन अनेकधा भिन्नस्सापि यदेतं कायकम्मादीनं समाधानवसेन, कुसलानञ्च धम्मानं पतिट्ठावसेन वुत्तं सीलनं, तदेव लक्खणं चेतनादिभेदेन भिन्नस्सापि समाधानपतिट्ठाभावानतिक्कमनतो. एवं लक्खणस्स पनस्स –
दुस्सील्यविद्धंसनता, अनवज्जगुणो तथा;
किच्चसम्पत्तिअत्थेन, रसो नाम पवुच्चति.
तस्मा इदं सीलं नाम किच्चट्ठेन रसेन दुस्सील्यविद्धंसनरसं, सम्पत्तिअत्थेन रसेन अनवज्जरसन्ति वेदितब्बं.
सोचेय्यपच्चुपट्ठानं, तयिदं तस्स विञ्ञुभि;
ओत्तप्पञ्च हिरी चेव, पदट्ठानन्ति वण्णितं.
तञ्हिदं सीलं ‘‘कायसोचेय्यं वचीसोचेय्यं मनोसोचेय्य’’न्ति एवं वुत्तसोचेय्यपच्चुपट्ठानं, सोचेय्यभावेन पच्चुपट्ठाति गहणभावं गच्छति. हिरोत्तप्पञ्च पन तस्स विञ्ञूहि पदट्ठानन्ति वण्णितं, आसन्नकारणन्ति अत्थो. हिरोत्तप्पे हि सति सीलं उप्पज्जति चेव तिट्ठति च, असति नेव उप्पज्जति चेव न तिट्ठति चाति एवंविधेन सीलेन सीलवा होति. एतं सीलं नाम पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स, वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतनादयो धम्मा वेदितब्बा. वुत्तञ्हेतं पटिसम्भिदायं ‘‘किं सीलन्ति? चेतना सीलं, चेतसिकं सीलं, संवरो सीलं, अवीतिक्कमो सील’’न्ति (पटि. म. १.३९).
तत्थ चेतना सीलं नाम पाणातिपातादीहि वा विरमन्तस्स वत्तपटिपत्तिं वा पूरेन्तस्स चेतना. चेतसिकं सीलं नाम पाणातिपातादीहि विरमन्तस्स विरति. अपि च चेतना सीलं नाम पाणातिपातादीनि पजहन्तस्स सत्तकम्मपथचेतना. चेतसिकं सीलं नाम ‘‘अभिज्झं पहाय विगताभिज्झेन चेतसा विहरती’’तिआदिना (दी. नि. १.२१७) नयेन संयुत्तमहावग्गे वुत्ता अनभिज्झाब्यापादसम्मादिट्ठिधम्मा. संवरो सीलन्ति एत्थ पञ्चविधेन संवरो वेदितब्बो – पातिमोक्खसंवरो सतिसंवरो ञाणसंवरो खन्तिसंवरो वीरियसंवरो. तस्स नानाकरणं उपरि आवि भविस्सति. अवीतिक्कमो सीलन्ति समादिन्नसीलस्स कायिकवाचसिको अवीतिक्कमो. एत्थ च संवरसीलं, अवीतिक्कमसीलन्ति इदमेव निप्परियायतो सीलं. चेतनासीलं, चेतसिकं सीलन्ति परियायतो सीलन्ति वेदितब्बं.
पातिमोक्खन्ति सिक्खापदसीलं. तञ्हि यो नं पाति रक्खति, तं मोक्खेति मोचेति आपायिकादीहि दुक्खेहि, तस्मा ‘‘पातिमोक्ख’’न्ति वुत्तं. पातिमोक्खसंवरसंवुतोति पातिमोक्खसंवरसीलेन समन्नागतो. आचारगोचरसम्पन्नोति आचारेन चेव गोचरेन च सम्पन्नो. अणुमत्तेसूति अप्पमत्तकेसु. वज्जेसूति अकुसलधम्मेसु. भयदस्सावीति भयदस्सी. समादायाति सम्मा आदियित्वा. सिक्खति सिक्खापदेसूति तं तं सिक्खापदं समादियित्वा सिक्खति. अपि च समादाय सिक्खति सिक्खापदेसूति यंकिञ्चि सिक्खापदेसु सिक्खाकोट्ठासेसु सिक्खितब्बं कायिकं वा चेतसिकं वा, तं सब्बं समादाय सिक्खति.
खुद्दको सीलक्खन्धोति सङ्घादिसेसादिसावसेसो सीलक्खन्धो. महन्तोति पाराजिकादिनिरवसेसो. यस्मा पन पातिमोक्खसीलेन भिक्खु सासने पतिट्ठाति नाम, तस्मा तं ‘‘पतिट्ठा’’ति वुत्तं. पतिट्ठहति वा एत्थ भिक्खु, कुसला धम्मा एव वा एत्थ पतिट्ठहन्तीति पतिट्ठा. अयमत्थो ‘‘सीले पतिट्ठाय नरो सपञ्ञो’’ति (सं. नि. १.२३, १९२) च, ‘‘पतिट्ठानलक्खणं, महाराज, सीलं सब्बेसं कुसलानं धम्मान’’न्ति (मि. प. २.१.९) च, ‘‘सीले पतिट्ठितो खो, महाराज…पे… सब्बे कुसला धम्मा न परिहायन्ती’’ति (मि. प. २.१.९) च आदिसुत्तवसेन वेदितब्बो.
तदेतं पुब्बुप्पत्तिअत्थेन आदि. वुत्तम्पि चेतं ‘‘तस्मातिह त्वं उत्तिय आदिमेव विसोधेहि कुसलेसु धम्मेसु. को चादि कुसलानं धम्मानं, सीलञ्च सुविसुद्धं दिट्ठि च उजुका’’ति (सं. नि. ५.३८२). यथा हि नगरवड्ढकी नगरं मापेतुकामो पठमं नगरट्ठानं सोधेति, ततो अपरभागे वीथिचतुक्कसिङ्घाटकादिपरिच्छेदेन विभजित्वाव नगरं मापेति. एवमेव योगावचरो आदितो सीलं विसोधेति, ततो अपरभागे समाधिविपस्सनामग्गफलनिब्बानानि सच्छिकरोति. यथा वा पन रजको पठमं तीहि खारेहि वत्थं धोवित्वा परिसुद्धे वत्थे यदिच्छकं रङ्गजातं उपनेति, यथा वा पन छेको चित्तकारो रूपं लिखितुकामो आदितोव भित्तिपरिकम्मं करोति, ततो अपरभागे रूपं समुट्ठापेति. एवमेव योगावचरो आदितोव सीलं विसोधेत्वा अपरभागे समथविपस्सनादयो धम्मे सच्छिकरोति. तस्मा सीलं ‘‘आदी’’ति वुत्तं.
तदेतं चरणसरिक्खताय चरणं. चरणाति हि पादा वुच्चन्ति. यथा हि छिन्नचरणस्स पुरिसस्स दिसं गमनाभिसङ्खारो न जायति, परिपुण्णपादस्सेव जायति, एवमेव यस्स सीलं भिन्नं होति खण्डं अपरिपुण्णं, तस्स निब्बानगमनाय ञाणगमनं न सम्पज्जति. यस्स पन तं अभिन्नं होति अखण्डं परिपुण्णं, तस्स निब्बानगमनाय ञाणगमनं सम्पज्जति. तस्मा सीलं ‘‘चरण’’न्ति वुत्तं.
तदेतं संयमनवसेन संयमो. संवरणवसेन संवरोति उभयेनापि सीलसंयमो चेव सीलसंवरो च कथितो. वचनत्थो पनेत्थ संयमेति वीतिक्कमविप्फन्दनं, पुग्गलं वा संयमेति वीतिक्कमवसेन तस्स विप्फन्दितुं न देतीति संयमो. वीतिक्कमस्स पवेसनद्वारं संवरति पिदहतीति संवरो.
मोक्खन्ति उत्तमं मुखभूतं वा. यथा हि सत्तानं चतुब्बिधो आहारो मुखेन पविसित्वा अङ्गमङ्गानि फरति, एवं योगिनोपि चतुभूमककुसलं सीलमुखेन पविसित्वा अत्थसिद्धिं सम्पादेति. तेन ‘‘मोक्ख’’न्ति. पमुखे साधूति पामोक्खं, पुब्बङ्गमं सेट्ठं पधानन्ति अत्थो. कुसलानं धम्मानं समापत्तियाति चतुभूमककुसलानं पटिलाभत्थाय पामोक्खं पुब्बङ्गमं सेट्ठं पधानन्ति वेदितब्बं.
विविच्चेव कामेहीति कामेहि विविच्च विना हुत्वा अपक्कमित्वा. यो पनायमेत्थ एवकारो, सो नियमत्थोति वेदितब्बो. यस्मा च नियमत्थो, तस्मा तस्मिं पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरणसमये अविज्जमानानम्पि कामानं तस्स पठमज्झानस्स पटिपक्खभावं कामपरिच्चागेनेव चस्स अधिगमं दीपेति. कथं? ‘‘विविच्चेव कामेही’’ति एवञ्हि नियमे करियमाने इदं पञ्ञायति, नूनिमस्स झानस्स कामा पटिपक्खभूता, येसु सति इदं न पवत्तति अन्धकारे सति पदीपोभासो विय, तेसं परिच्चागेनेव चस्स अधिगमो होति ओरिमतीरपरिच्चागेन पारिमतीरस्सेव. तस्मा नियमं करोतीति.
तत्थ सिया ‘‘कस्मा पनेस पुब्बपदेयेव वुत्तो न उत्तरपदे, किं अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्चापि झानं उपसम्पज्ज विहरेय्या’’ति? न खो पनेतं एवं दट्ठब्बं. तंनिस्सरणतो हि पुब्बपदे एव एस वुत्तो. कामधातुसमतिक्कमनतो हि कामरागपटिपक्खतो च इदं झानं कामानमेव निस्सरणं. यथाह – ‘‘कामानमेतं निस्सरणं यदिदं नेक्खम्म’’न्ति (इतिवु. ७२). उत्तरपदेपि पन यथा ‘‘इधेव, भिक्खवे, समणो, इध दुतियो समणो’’ति (म. नि. १.१३९) एत्थ एवकारो आनेत्वा वुच्चति, एवं वत्तब्बो. न हि सक्का इतो अञ्ञेहिपि नीवरणसङ्खातेहि अकुसलेहि धम्मेहि अविविच्च झानं उपसम्पज्ज विहरितुं. तस्मा विविच्चेव कामेहि विविच्चेव अकुसलेहि धम्मेहीति एवं पदद्वयेपि एस दट्ठब्बो. पदद्वयेपि च किञ्चापि विविच्चाति इमिना साधारणवचनेन तदङ्गविवेकादयो कायविवेकादयो च सब्बेपि विवेका सङ्गहं गच्छन्ति, तथापि पुब्बभागे कायविवेकचित्तविवेकविक्खम्भनविवेका दट्ठब्बा. लोकुत्तरमग्गक्खणे कायविवेकचित्तविवेकसमुच्छेदविवेकनिस्सरणविवेका.
कामेहीति इमिना पन पदेन ये च इध ‘‘कतमे वत्थुकामा मनापिका रूपा’’तिआदिना नयेन वत्थुकामा वुत्ता, ये च इधेव विभङ्गे ‘‘छन्दो कामो रागो कामो छन्दरागो कामो सङ्कप्पो कामो रागो कामो सङ्कप्परागो कामो’’ति एवं किलेसकामा वुत्ता, ते सब्बेपि सङ्गहिता इच्चेव दट्ठब्बा. एवञ्हि सति विविच्चेव कामेहीति वत्थुकामेहिपि विविच्चेवाति अत्थो युज्जति. तेन कायविवेको वुत्तो होति.
विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति किलेसकामेहि सब्बाकुसलेहि वा विविच्चाति अत्थो युज्जति. तेन चित्तविवेको वुत्तो होति. पुरिमेन चेत्थ वत्थुकामेहि विवेकवचनतो एव कामसुखपरिच्चागो, दुतियेन किलेसकामेहि विवेकवचनतो नेक्खम्मसुखपरिग्गहो विभावितो होति. एवं वत्थुकामकिलेसकामविवेकवचनतोयेव च एतेसं पठमेन संकिलेसवत्थुप्पहानं, दुतियेन संकिलेसप्पहानं. पठमेन लोलभावस्स हेतुपरिच्चागो, दुतियेन बालभावस्स. पठमेन च पयोगसुद्धि, दुतियेन आसयपोसनं विभावितं होतीति ञातब्बं. एस ताव नयो ‘‘कामेही’’ति एत्थ वुत्तकामेसु वत्थुकामपक्खे.
किलेसकामपक्खे पन छन्दोति च रागोति च एवमादीहि अनेकभेदो कामच्छन्दोव ‘‘कामो’’ति अधिप्पेतो. सो च अकुसलपरियापन्नोपि समानो ‘‘तत्थ कतमो कामच्छन्दो, कामो’’तिआदिना नयेन विभङ्गे झानपटिपक्खतो विसुं वुत्तो. किलेसकामत्ता वा पुरिमपदे वुत्तो, अकुसलपरियापन्नत्ता दुतियपदे. अनेकभेदतो चस्स कामतोति अवत्वा कामेहीति वुत्तं. अञ्ञेसम्पि च धम्मानं अकुसलभावे विज्जमाने ‘‘तत्थ कतमे अकुसला धम्मा, कामच्छन्दो’’तिआदिना नयेन विभङ्गे (विभ. ५६४) उपरिझानङ्गानं पच्चनीकपटिपक्खभावदस्सनतो नीवरणानेव वुत्तानि. नीवरणानि हि झानङ्गपच्चनीकानि तेसं झानङ्गानेव पटिपक्खानि, विद्धंसकानि विघातकानीति वुत्तं होति. तथा हि ‘‘समाधि कामच्छन्दस्स पटिपक्खो, पीति ब्यापादस्स, वितक्को थिनमिद्धस्स, सुखं उद्धच्चकुक्कुच्चस्स, विचारो विचिकिच्छाया’’ति पेटके वुत्तं.
एवमेत्थ विविच्चेव कामेहीति इमिना कामच्छन्दस्स विक्खम्भनविवेको वुत्तो होति, विविच्च अकुसलेहि धम्मेहीति इमिना पञ्चन्नम्पि नीवरणानं. अग्गहितग्गहणेन पन पठमेन कामच्छन्दस्स, दुतियेन सेसनीवरणानं. तथा पठमेन तीसु अकुसलमूलेसु पञ्चकामगुणभेदविसयस्स लोभस्स, दुतियेन आघातवत्थुभेदादिविसयानं दोसमोहानं. ओघादीसु वा धम्मेसु पठमेन कामोघकामयोगकामासवकामुपादानअभिज्झाकायगन्थकामरागसंयोजनानं, दुतियेन अवसेसओघयोगासवउपादानगन्थसंयोजनानं. पठमेन च तण्हाय तंसम्पयुत्तकानञ्च, दुतियेन अविज्जाय तंसम्पयुत्तकानञ्च. अपि च पठमेन लोभसम्पयुत्तअट्ठचित्तुप्पादानं, दुतियेन सेसानं चतुन्नं अकुसलचित्तुप्पादानं विक्खम्भनविवेको वुत्तो होतीति वेदितब्बो.
एत्तावता च पठमस्स झानस्स पहानङ्गं दस्सेत्वा इदानि सम्पयोगङ्गं दस्सेतुं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्तिआदि वुत्तं. तत्थ आरम्मणे चित्तस्स अभिनिरोपनलक्खणो वितक्को, आरम्मणानुमज्जनलक्खणो विचारो. सन्तेपि च नेसं कत्थचि अवियोगे ओळारिकट्ठेन पुब्बङ्गमट्ठेन च घण्डाभिघातो विय चेतसो पठमाभिनिपातो वितक्को, सुखुमट्ठेन अनुमज्जनसभावेन च घण्डानुरवो विय अनुपबन्धो विचारो. विप्फारवा चेत्थ वितक्को पठमुप्पत्तिकाले परिप्फन्दनभूतो चित्तस्स, आकासे उप्पतितुकामस्स पक्खिनो पक्खविक्खेपो विय, पदुमाभिमुखपातो विय च गन्धानुबन्धचेतसो भमरस्स. सन्तवुत्ति विचारो नातिपरिप्फन्दनभावो चित्तस्स, आकासे उप्पतितस्स पक्खिनो पक्खप्पसारणं विय, परिब्भमनं विय च पदुमाभिमुखपतितस्स भमरस्स पदुमस्स उपरिभागे.
दुकनिपातट्ठकथायं पन ‘‘आकासे गच्छतो महासकुणस्स उभोहि पक्खेहि वातं गहेत्वा पक्खे सन्निसीदापेत्वा गमनं विय आरम्मणे चेतसो अभिनिरोपनभावेन पवत्तो वितक्को, वातग्गहणत्थं पक्खे फन्दापयमानस्स गमनं विय अनुमज्जनभावेन पवत्तो विचारो’’ति वुत्तं. तं अनुप्पबन्धेन पवत्तियं युज्जति. सो पन नेसं विसेसो पठमदुतियज्झानेसु पाकटो होति. अपि च मलग्गहितं कंसभाजनं एकेन हत्थेन दळ्हं गहेत्वा इतरेन हत्थेन चुण्णतेलवालण्डुपकेन परिमज्जन्तस्स दळ्हग्गहणहत्थो विय वितक्को. परिमज्जनहत्थो विय विचारो. तथा कुम्भकारस्स दण्डप्पहारेन चक्कं भमयित्वा भाजनं करोन्तस्स उप्पीळनहत्थो विय वितक्को. इतो चितो च सञ्चरणहत्थो विय विचारो. तथा मण्डलं करोन्तस्स मज्झे सन्निरुम्भित्वा ठितकण्टको विय अभिनिरोपनो वितक्को. बहि परिब्भमनकण्टको विय अनुमज्जमानो विचारो. इति इमिना च वितक्केन इमिना च विचारेन सह वत्तति रुक्खो विय पुप्फेन च फलेन चाति इदं झानं ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति वुच्चति.
विवेकजन्ति एत्थ विवित्ति विवेको, नीवरणविगमोति अत्थो. विवित्तोति वा विवेको, नीवरणविवित्तो झानसम्पयुत्तधम्मरासीति अत्थो. तस्मा विवेका, तस्मिं वा विवेके जातन्ति विवेकजं. पीतिसुखन्ति एत्थ पिणयतीति पीति, सा सम्पियायनलक्खणा. सा पनेसा खुद्दिकापीति, खणिकापीति, ओक्कन्तिकापीति, उब्बेगापीति, फरणापीतीति पञ्चविधा होति.
तत्थ खुद्दिकापीति सरीरे लोमहंसमत्तमेव कातुं सक्कोति. खणिकापीति खणे खणे विज्जुप्पादसदिसा होति. ओक्कन्तिकापीति समुद्दतीरं वीचि विय, कायं ओक्कमित्वा ओक्कमित्वा भिज्जति. उब्बेगापीति बलवती होति, कायं उद्धग्गं कत्वा आकासे लङ्घापनप्पमाणपत्ता.
फरणापीति अतिबलवती होति. ताय हि उप्पन्नाय सकलसरीरं धमित्वा पूरितवत्थि विय महता उदकोघेन पक्खन्दपब्बतकुच्छि विय च अनुपरिप्फुटं होति. सा पनेसा पञ्चविधा पीति गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधं पस्सद्धिं परिपूरेति कायपस्सद्धिञ्च चित्तपस्सद्धिञ्च, पस्सद्धि गब्भं गण्हन्ती परिपाकं गच्छन्ती दुविधम्पि सुखं परिपूरेति कायिकं चेतसिकञ्च, सुखं गब्भं गण्हन्तं परिपाकं गच्छन्तं तिविधं समाधिं परिपूरेति खणिकसमाधिं उपचारसमाधिं अप्पनासमाधिञ्चाति. तासु या अप्पनासमाधिस्स मूलं हुत्वा वड्ढमाना समाधिसम्पयोगङ्गता फरणापीति, अयं इमस्मिं अत्थे अधिप्पेता पीतीति.
इतरं पन सुखयतीति सुखं, यस्स उप्पज्जति, तं सुखितं करोतीति अत्थो. सुखनं वा सुखं, सुट्ठु वा खादति खणति च कायचित्ताबाधन्ति सुखं, सोमनस्सवेदनायेतं नामं. तं सातलक्खणं. सन्तेपि च नेसं कत्थचि अविप्पयोगे इट्ठारम्मणपटिलाभतुट्ठि पीति, पटिलद्धरसानुभवनं सुखं. यत्थ पीति, तत्थ सुखं, यत्थ सुखं, तत्थ न नियमतो पीति. सङ्खारक्खन्धसङ्गहिता पीति, वेदनाक्खन्धसङ्गहितं सुखं. कन्तारखिन्नस्स वनन्तोदकदस्सनसवनेसु विय पीति, वनच्छायप्पवेसनउदकपरिभोगेसु विय सुखं. तस्मिं तस्मिं समये पाकटभावतो चेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं. इति अयञ्च पीति इदञ्च सुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति इदं झानं ‘‘पीतिसुख’’न्ति वुच्चति.
अथ वा पीति च सुखञ्च पीतिसुखं धम्मविनयादयो विय. विवेकजं पीतिसुखं अस्स झानस्स, अस्मिं वा झाने अत्थीति एवम्पि विवेकजंपीतिसुखं. यथेव हि झानं, एवं पीतिसुखम्पेत्थ विवेकजमेव होति, तञ्चस्स अत्थि, तस्मा अलोपसमासं कत्वा एकपदेनेव ‘‘विवेकजंपीतिसुख’’न्तिपि वत्तुं युज्जति.
पठमन्ति गणनानुपुब्बता पठमं, इदं पठमं उप्पन्नन्तिपि पठमं. झानन्ति दुविधं झानं आरम्मणूपनिज्झानं लक्खणूपनिज्झानञ्चाति. तत्थ अट्ठ समापत्तियो पथवीकसिणादिआरम्मणं उपनिज्झायन्तीति आरम्मणूपनिज्झानन्ति सङ्ख्यं गता. विपस्सनामग्गफलानि पन लक्खणूपनिज्झानं नाम. तत्थ विपस्सना अनिच्चादिलक्खणस्स उपनिज्झानतो लक्खणूपनिज्झानं. विपस्सनाय कतकिच्चस्स मग्गेन इज्झनतो मग्गो लक्खणूपनिज्झानं, फलं पन निरोधसच्चं तथलक्खणं उपनिज्झायतीति लक्खणूपनिज्झानं. तेसु इध पुब्बभागे आरम्मणूपनिज्झानं, लोकुत्तरमग्गक्खणे लक्खणूपनिज्झानं अधिप्पेतं. तस्मा आरम्मणूपनिज्झानतो च लक्खणूपनिज्झानतो च पच्चनीकझापनतो च झानन्ति वेदितब्बं.
उपसम्पज्जाति उपगन्त्वा, पापुणित्वाति वुत्तं होति. उपसम्पादयित्वा वा, निप्फादेत्वाति वुत्तं होति. विहरतीति तदनुरूपेन इरियापथविहारेन इरियति, वुत्तप्पकारझानसमङ्गी हुत्वा अत्तभावस्स इरियनं वुत्तिं अभिनिप्फादेति.
तं पनेतं पठमज्झानं पञ्चङ्गविप्पहीनं पञ्चङ्गसमन्नागतं तिविधकल्याणं, दसलक्खणसम्पन्नं. तत्थ कामच्छन्दो ब्यापादो थिनमिद्धं उद्धच्चकुक्कुच्चं विचिकिच्छाति इमेसं पञ्चन्नं नीवरणानं पहानवसेन पञ्चङ्गविप्पहीनता वेदितब्बा. न हि एतेसु अप्पहीनेसु झानं उप्पज्जति. तेनस्सेतानि पहानङ्गानीति वुच्चन्ति. किञ्चापि हि झानक्खणे अञ्ञेपि अकुसला धम्मा पहीयन्ति, तथापि एतानेव विसेसेन झानन्तरायकरानि. कामच्छन्देन हि नानाविसयप्पलोभितं चित्तं न एकत्तारम्मणे समाधियति, कामच्छन्दाभिभूतं वा, तं न कामधातुप्पहानाय पटिपदं पटिपज्जति. ब्यापादेन वा आरम्मणे पटिहञ्ञमानं न निरन्तरं पवत्तति. थिनमिद्धाभिभूतं अकम्मञ्ञं होति. उद्धच्चकुक्कुच्चपरेतं अवूपसन्तमेव हुत्वा परिब्भमति. विचिकिच्छाय उपहतं झानाधिगमसाधिकं पटिपदं नारोहति. इति विसेसेन झानन्तरायकरत्ता एतानेव पहानङ्गानीति वुत्तानि.
यस्मा पन वितक्को आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपेति, विचारो अनुपबन्धति, तेहि अविक्खेपाय सम्पादितपयोगस्स चेतसो पयोगसम्पत्तिसम्भवा पीति पीणनं सुखञ्च उपब्रूहनं करोति. अथस्स सेससम्पयुत्तधम्मा एतेहि अभिनिरोपनानुबन्धनपीणनुपब्रूहनेहि अनुग्गहिता एकग्गता एकत्तारम्मणे समं सम्मा च आधियति. तस्मा वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तेकग्गताति इमेसं पञ्चन्नं उप्पत्तिवसेन पञ्चङ्गसमन्नागतता वेदितब्बा. उप्पन्नेसु हि एतेसु पञ्चसु झानं उप्पन्नं नाम होति. तेनस्स एतानि पञ्चङ्गसमन्नागतानीति वुच्चन्ति. तस्मा न एतेहि समन्नागतं अञ्ञदेव झानं नाम अत्थीति गहेतब्बं. यथा पन अङ्गमत्तवसेनेव चतुरङ्गिनी सेना, पञ्चङ्गिकं तूरियं, अट्ठङ्गिको च मग्गोति वुच्चति, एवमिदम्पि अङ्गमत्तवसेनेव पञ्चङ्गिकन्ति वा पञ्चङ्गसमन्नागतन्ति वा वुच्चतीति वेदितब्बं.
एतानि च पञ्चङ्गानि किञ्चापि उपचारक्खणेपि अत्थि, अथ खो उपचारे पकतिचित्ततो बलवतरानि. इध पन उपचारतोपि बलवतरानि रूपावचरलक्खणप्पत्तानि निप्फन्नानि. एत्थ हि वितक्को सुविसदेन आकारेन आरम्मणे चित्तं अभिनिरोपयमानो उप्पज्जति. विचारो अतिविय आरम्मणं अनुमज्जमानो. पीतिसुखं सब्बावन्तम्पि कायं फरमानं. तेनेवाह – ‘‘नास्स किञ्चि सब्बावतो कायस्स विवेकजेन पीतिसुखेन अप्फुटं होती’’ति (दी. नि. १.२२६). चित्तेकग्गतापि हेट्ठिमम्हि समुग्गपटले उपरिमं समुग्गपटलं विय आरम्मणेसु फुसिता हुत्वा उप्पज्जति, अयमेतेसं इतरेहि विसेसो. तत्थ चित्तेकग्गता किञ्चापि ‘‘सवितक्कं सविचार’’न्ति इमस्मिं पाठे न निद्दिट्ठा, तथापि विभङ्गे (विभ. ५६५) ‘‘झानन्ति वितक्को विचारो पीति सुखं चित्तेकग्गता’’ति एवं वुत्तत्ता अङ्गमेव. येन हि अधिप्पायेन भगवता उद्देसो कतो, सोयेव तेन विभङ्गे पकासितोति.
तिविधकल्याणं
तिविधकल्याणं दसलक्खणसम्पन्नन्ति एत्थ पन आदिमज्झपरियोसानवसेनतिविधकल्याणता. तेसंयेव च आदिमज्झपरियोसानानं लक्खणवसेन दसलक्खणसम्पन्नता वेदितब्बा. तत्रायं पाळि –
‘‘पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, सम्पहंसना परियोसानं, पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि. आदिस्स कति लक्खणानि? आदिस्स तीणि लक्खणानि – यो तस्स परिपन्थो, ततो चित्तं विसुज्झति, विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. यञ्च परिपन्थतो चित्तं विसुज्झति, यञ्च विसुद्धत्ता चित्तं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति, यञ्च पटिपन्नत्ता तत्थ चित्तं पक्खन्दति. पठमस्स झानस्स पटिपदाविसुद्धि आदि, आदिस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति – ‘पठमं झानं आदिकल्याणञ्चेव होति तिलक्खणसम्पन्नञ्चा’ति.
‘‘पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे. मज्झस्स कति लक्खणानि? मज्झस्स तीणि लक्खणानि – विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति. यञ्च विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति, यञ्च समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति, यञ्च एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति. पठमस्स झानस्स उपेक्खानुब्रूहना मज्झे, मज्झस्स इमानि तीणि लक्खणानि. तेन वुच्चति – ‘पठमं झानं मज्झेकल्याणञ्चेव होति तिलक्खणसम्पन्नञ्चा’ति.
‘‘पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं. परियोसानस्स कति लक्खणानि? परियोसानस्स चत्तारि लक्खणानि – तत्थ जातानं धम्मानं अनतिवत्तनट्ठेन सम्पहंसना, इन्द्रियानं एकरासट्ठेन सम्पहंसना, तदुपगवीरियवाहनट्ठेन सम्पहंसना, आसेवनट्ठेन सम्पहंसना. पठमस्स झानस्स सम्पहंसना परियोसानं, परियोसानस्स इमानि चत्तारि लक्खणानि. तेन वुच्चति ‘पठमं झानं परियोसानकल्याणञ्चेव होति चतुलक्खणसम्पन्नञ्चा’’’ति (पटि. म. १.१५८).
‘‘तत्र पटिपदाविसुद्धि नाम ससम्भारिको उपचारो. उपेक्खानुब्रूहना नाम अप्पना. सम्पहंसना नाम पच्चवेक्खणा’’ति एवमेके वण्णयन्ति. यस्मा पन ‘‘एकत्तगतं चित्तं पटिपदाविसुद्धिपक्खन्दञ्चेव होति उपेक्खानुब्रूहितञ्च ञाणेन च सम्पहंसित’’न्ति पाळियं वुत्तं, तस्मा अन्तोअप्पनायमेव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि, तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना, धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना च वेदितब्बा.
कथं? यस्मिञ्हि वारे अप्पना उप्पज्जति, तस्मिं यो नीवरणसङ्खातो किलेसगणो तस्स झानस्स परिपन्थो, ततो चित्तं विसुज्झति. विसुद्धत्ता आवरणविरहितं हुत्वा मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति. मज्झिमसमथनिमित्तं नाम समप्पवत्तो अप्पनासमाधियेव. तदनन्तरं पन पुरिमचित्तं एकसन्ततिपरिणामनयेन तथत्तं उपगच्छमानं मज्झिमं समथनिमित्तं पटिपज्जति नाम, एवं पटिपन्नत्ता तथत्तुपगमनेन तत्थ पक्खन्दति नाम. एवं ताव पुरिमचित्ते विज्जमानाकारनिप्फादिका पठमस्स झानस्स उप्पादक्खणेयेव आगमनवसेन पटिपदाविसुद्धि वेदितब्बा.
एवं विसुद्धस्स पन तस्स पुन विसोधेतब्बाभावतो विसोधने ब्यापारं अकरोन्तो विसुद्धं चित्तं अज्झुपेक्खति नाम. समथभावूपगमनेन समथपटिपन्नस्स पुन समाधाने ब्यापारं अकरोन्तो समथपटिपन्नं अज्झुपेक्खति नाम. समथपटिपन्नभावतो एव चस्स किलेससंसग्गं पहाय एकत्तेन उपट्ठितस्स पुन एकत्तुपट्ठाने ब्यापारं अकरोन्तो एकत्तुपट्ठानं अज्झुपेक्खति नाम. एवं तत्रमज्झत्तुपेक्खाय किच्चवसेन उपेक्खानुब्रूहना वेदितब्बा.
ये पनेते एवं उपेक्खानुब्रूहिते तत्थ जाता समाधिपञ्ञासङ्खाता युगनद्धधम्मा अञ्ञमञ्ञं अनतिवत्तमाना हुत्वा पवत्ता, यानि च सद्धादीनि इन्द्रियानि नानाकिलेसेहि विमुत्तत्ता विमुत्तिरसेन एकरसानि हुत्वा पवत्तानि, यञ्चेस तदुपगं तेसं अनतिवत्तनएकरसभावानं अनुच्छविकं वीरियं वाहयति, या चस्स तस्मिं खणे पवत्ता आसेवना, सब्बेपि ते आकारा यस्मा ञाणेन संकिलेसवोदानेसु तं तं आदीनवञ्च आनिसंसञ्च दिस्वा तथा तथा सम्पहंसितत्ता विसोधितत्ता परियोदापितत्ता निप्फन्नाव, तस्मा ‘‘धम्मानं अनतिवत्तनादिभावसाधनेन परियोदापकस्स ञाणस्स किच्चनिप्फत्तिवसेन सम्पहंसना वेदितब्बा’’ति वुत्तं.
वितक्कविचारानं वूपसमाति वितक्कस्स च विचारस्स चाति इमेसं द्विन्नं वूपसमा समतिक्कमा, दुतियज्झानक्खणे अपातुभावाति वुत्तं होति. तत्थ किञ्चापि दुतियज्झाने सब्बेपि पठमज्झानधम्मा न सन्ति, अञ्ञेयेव हि पठमज्झाने फस्सादयो, अञ्ञे इध. ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं अधिगमो होतीति दस्सनत्थं ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं. अज्झत्तन्ति इध नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, विभङ्गे पन ‘‘अज्झत्तं पच्चत्त’’न्ति (विभ. ५७३) एत्तकमेव वुत्तं. यस्मा नियकज्झत्तं अधिप्पेतं, तस्मा अत्तनि जातं, अत्तनो सन्ताने निब्बत्तन्ति अयमेत्थ अत्थो.
सम्पसादनन्ति सम्पसादनं वुच्चति सद्धा. सम्पसादनयोगतो झानम्पि सम्पसादनं, नीलवण्णयोगतो नीलवत्थं विय. यस्मा वा तं झानं सम्पसादनसमन्नागतत्ता वितक्कविचारक्खोभवूपसमनेन च चेतो सम्पसादयति, तस्मापि ‘‘सम्पसादन’’न्ति वुत्तं. इमस्मिञ्च अत्थविकप्पे सम्पसादनं चेतसोति एवं पदसम्बन्धो वेदितब्बो. पुरिमस्मिं पन अत्थविकप्पे चेतसोति एतं एकोदिभावेन सद्धिं योजेतब्बं.
तत्रायं अत्थयोजना – एको उदेतीति एकोदि, वितक्कविचारेहि अनज्झारूळ्हत्ता अग्गो सेट्ठो हुत्वा उदेतीति अत्थो. सेट्ठोपि हि लोके एकोति वुच्चति. वितक्कविचारविरहितो वा एको असहायो हुत्वातिपि वत्तुं वट्टति. अथ वा सम्पयुत्तधम्मे उदायतीति उदि, उट्ठापेतीति अत्थो. सेट्ठट्ठेन एको च सो उदि चाति एकोदि, समाधिस्सेतं अधिवचनं. इति इमं एकोदिं भावेति वड्ढेतीति इदं दुतियज्झानं एकोदिभावं. सो पनायं एकोदि यस्मा चेतसो, न सत्तस्स, न जीवस्स. तस्मा एतं ‘‘चेतसो एकोदिभाव’’न्ति वुत्तं.
ननु चायं सद्धा पठमज्झानेपि अत्थि, अयञ्च एकोदिनामको समाधि, अथ कस्मा इदमेव ‘‘सम्पसादनं चेतसो एकोदिभाव’’न्ति वुत्तन्ति? वुच्चते – अदुञ्हि पठमज्झानं वितक्कविचारक्खोभेन वीचितरङ्गसमाकुलमिव जलं न सुप्पसन्नं होति, तस्मा सतियापि सद्धाय सम्पसादनन्ति न वुत्तं. न सुप्पसन्नत्तायेव चेत्थ समाधिपि न सुट्ठु पाकटो, तस्मा एकोदिभावन्तिपि न वुत्तं. इमस्मिं पन झाने वितक्कविचारपलिबोधाभावेन लद्धोकासा बलवती सद्धा, बलवसद्धासहायपटिलाभेनेव च समाधिपि पाकटो. तस्मा इदमेव एवं वुत्तन्ति वेदितब्बं.
अवितक्कं अविचारन्ति भावनाय पहीनत्ता एतस्मिं, एतस्स वा वितक्को नत्थीति अवितक्कं. इमिनाव नयेन अविचारं. एत्थाह ‘‘ननु च ‘वितक्कविचारानं वूपसमा’ति इमिनापि अयमत्थो सिद्धो. अथ कस्मा पुन वुत्तं ‘अवितक्कं अविचार’’’न्ति? वुच्चते – एवमेतं, सिद्धोवायमत्थो. न पनेतं तदत्थदीपकं, ननु अवोचुम्ह ‘‘ओळारिकस्स पन ओळारिकस्स अङ्गस्स समतिक्कमा पठमज्झानतो परेसं दुतियज्झानादीनं समधिगमो होतीति दस्सनत्थं ‘वितक्कविचारानं वूपसमा’ति एवं वुत्त’’न्ति.
अपि च वितक्कविचारानं वूपसमा इदं सम्पसादनं, न किलेसकालुस्सियस्स. वितक्कविचारानञ्च वूपसमा एकोदिभावं, न उपचारज्झानमिव नीवरणप्पहाना, न पठमज्झानमिव च अङ्गपातुभावाति एवं सम्पसादनएकोदिभावानं हेतुपरिदीपकमिदं वचनं. तथा वितक्कविचारानं वूपसमा इदं अवितक्कं अविचारं, न ततियचतुत्थज्झानानि विय चक्खुविञ्ञाणादीनि विय च अभावाति, एवं अवितक्कअविचारभावस्स हेतुपरिदीपकञ्च, न वितक्कविचाराभावमत्तपरिदीपकं. वितक्कविचाराभावमत्तपरिदीपकमेव पन ‘‘अवितक्कं अविचार’’न्ति इदं वचनं. तस्मा पुरिमं वत्वापि पुन वत्तब्बमेवाति.
समाधिजन्ति पठमज्झानसमाधितो सम्पयुत्तसमाधितो वा जातन्ति अत्थो. तत्थ किञ्चापि पठमम्पि सम्पयुत्तसमाधितो जातं, अथ खो अयमेव समाधि ‘‘समाधी’’ति वत्तब्बतं अरहति, वितक्कविचारक्खोभविरहेन अतिविय अचलत्ता सुप्पसन्नत्ता च. तस्मा इमस्स वण्णभणनत्थं इदमेव ‘‘समाधिज’’न्ति वुत्तं. पीतिसुखन्ति इदं वुत्तनयमेव.
दुतियन्ति गणनानुपुब्बता दुतियं. इदं दुतियं उप्पन्नन्तिपि दुतियं.
पीतिया च विरागाति विरागो नाम वुत्तप्पकाराय पीतिया जिगुच्छनं वा समतिक्कमो वा. उभिन्नं पन अन्तरा च-सद्दो सम्पिण्डनत्थो, सो वूपसमं वा सम्पिण्डेति वितक्कविचारवूपसमं वा. तत्थ यदा वूपसममेव सम्पिण्डेति, तदा पीतिया विरागा च, किञ्च भिय्यो वूपसमा चाति एवं योजना वेदितब्बा. इमिस्सा च योजनाय विरागो जिगुच्छनत्थो होति, तस्मा पीतिया जिगुच्छना च समतिक्कमा चाति अयमत्थो दट्ठब्बो. यदा पन वितक्कविचारवूपसमं सम्पिण्डेति, तदा पीतिया च विरागा, किञ्च भिय्यो वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति एवं योजना वेदितब्बा. इमिस्सा च योजनाय विरागो समतिक्कमनत्थो होति, तस्मा पीतिया च समतिक्कमा वितक्कविचारानञ्च वूपसमाति अयमत्थो दट्ठब्बो.
कामञ्चेते वितक्कविचारा दुतियज्झानेयेव वूपसन्ता, इमस्स पन झानस्स मग्गपरिदीपनत्थं वण्णभणनत्थञ्चेतं वुत्तं. ‘‘वितक्कविचारानं वूपसमा’’ति हि वुत्ते इदं पञ्ञायति ‘‘नून वितक्कविचारवूपसमो मग्गो इमस्स झानस्सा’’ति. यथा च ततिये अरियमग्गे अप्पहीनानम्पि सक्कायदिट्ठादीनं ‘‘पञ्चन्नं ओरम्भागियानं संयोजनानं पहाना’’ति (म. नि. २.१३२-१३३) एवं पहानं वुच्चमानं वण्णभणनं होति, तदधिगमाय उस्सुक्कानं उस्साहजनकं, एवमेव इध अवूपसन्तानम्पि वितक्कविचारानं वूपसमो वुच्चमानो वण्णभणनं होति, तेनायमत्थो वुत्तो ‘‘पीतिया च समतिक्कमा वितक्कविचारानञ्च वूपसमा’’ति.