नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स
खुद्दकनिकाये
महानिद्देस-अट्ठकथा
गन्थारम्भकथा
अविज्जालङ्गिं घातेन्तो, नन्दिरागञ्च मूलतो;
भावेन्तट्ठङ्गिकं मग्गं, फुसि यो अमतं पदं.
पापुणित्वा जिनो बोधिं, मिगदायं विगाहिय;
धम्मचक्कं पवत्तेत्वा, थेरं कोण्डञ्ञमादितो.
अट्ठारसन्नं कोटीनं, बोधेसि तापसो तहिं;
वन्देहं सिरसा तञ्च, सब्बसत्तानमुत्तमं.
तथा धम्मुत्तमञ्चेव, सङ्घञ्चापि अनुत्तरं;
संखित्तेन हि यो वुत्तं, धम्मचक्कं विभागसो.
सारिपुत्तो महापञ्ञो, सत्थुकप्पो जिनत्रजो;
धम्मचक्कं विभाजेत्वा, महानिद्देसमब्रवि;
पाठो विसिट्ठो निद्देसो, तंनामविसेसितो च.
तं सारिपुत्तं जिनराजपुत्तं, थेरं थिरानेकगुणाधिवासं;
पञ्ञापभावुग्गतचारुकित्तिं, सुनीचवुत्तिञ्च अथो नमित्वा.
खमादयादियुत्तेन, युत्तमुत्तादिवादिना;
बहुस्सुतेन थेरेन, देवेन अभियाचितो.
महाविहारवासीनं, सज्झायम्हि पतिट्ठितो;
गहेतब्बं गहेत्वान, पोराणेसु विनिच्छयं.
अवोक्कमेन्तो समयं सकञ्च, अनामसन्तो समयं परञ्च;
पुब्बोपदेसट्ठकथानयञ्च, यथानुरूपं उपसंहरन्तो.
ञाणप्पभेदावहनस्स तस्स, योगीहि नेकेहि निसेवितस्स;
अत्थं अपुब्बं अनुवण्णयन्तो, सुत्तञ्च युत्तिञ्च अनुक्कमेन्तो.
आरभिस्सं समासेन, महानिद्देसवण्णनं;
सद्धम्मबहुमानेन, नात्तुक्कंसनकम्यता.
वक्खामहं अट्ठकथं जनस्स, हिताय सद्धम्मचिरट्ठितत्थं;
सक्कच्च सद्धम्मपजोतिकं तं, सुणाथ धारेथ च साधु सन्तोति.
तत्थ ‘‘पाठो विसिट्ठो निद्देसो, तंनामविसेसितो चा’’ति वुत्तत्ता दुविधो पाठो – ब्यञ्जनपाठो, अत्थपाठो च. तेसु ब्यञ्जनपाठो अक्खरपदब्यञ्जनआकारनिरुत्तिनिद्देसवसेन छब्बिधो. अत्थपाठो सङ्कासनपकासनविवरणविभजनउत्तानीकरणपञ्ञत्तिवसेन छब्बिधो. तत्थ तीसु द्वारेसु परिसुद्धपयोगभावेन विसुद्धकरुणानं चित्तेन पवत्तितदेसना वाचाहि अकथितत्ता अदेसितत्ता अक्खरमिति सञ्ञिता, तं पारायनिकब्राह्मणानं मनसा पुच्छितपञ्हानं वसेन भगवता रतनघरे निसीदित्वा सम्मसितपट्ठानमहापकरणवसेन च अक्खरं नामाति गहेतब्बं.
अथ वा अपरिपुण्णं पदं अक्खरमिति गहेतब्बं ‘‘सट्ठिवस्ससहस्सानी’’ति एवमादीसु (पे. व. ८०२; जा. १.४.५४; नेत्ति. १२०) विय. एत्थ हि सकार नकार सोकारादीनि अक्खरमिति, एकक्खरं वा पदं अक्खरमिति एके. ‘‘यायं तण्हा पोनोभविका’’ति एवमादीसु (महाव. १४; विभ. २०३; म. नि. ३.३७४; पटि. म. २.३०) विभत्यन्तं अत्थजोतकं अक्खरपिण्डं पदं. ‘‘नामञ्च रूपञ्चा’’ति एवमादीसु (ध. स. दुकमातिका १०९; सु. नि. ८७८; महानि. १०७; चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देसो ६; नेत्ति. ४५) बहुअक्खरेहि युत्तं पदं नाम. संखित्तेन वुत्तं पदं विभावेति. पदेन अभिहितं ब्यञ्जयति ब्यत्तं पाकटं करोतीति ब्यञ्जनं, वाक्यमेव. ‘‘चत्तारो इद्धिपादा’’ति सङ्खेपेन कथितमत्थं. ‘‘कतमे चत्तारो? इध, भिक्खवे, भिक्खु छन्दसमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेति. वीरियचित्तवीमंससमाधिपधानसङ्खारसमन्नागतं इद्धिपादं भावेती’’तिआदीसु (विभ. ४३१; सं. नि. ५.८१३; दी. नि. ३.३०६; अ. नि. ४.२७६) पाकटकरणभावेन ब्यञ्जनं नाम. ब्यञ्जनविभागपकासो आकारो. ‘‘तत्थ कतमो छन्दो? यो छन्दो छन्दिकता कत्तुकम्यता’’ति एवमादीसु (विभ. ४३३) कथितब्यञ्जनं अनेकविधेन विभागकरणं आकारो नाम. आकाराभिहितस्स निब्बचनं निरुत्ति. ‘‘फस्सो, वेदना’’ति एवमादीसु (ध. स. १) आकारेन कथितं ‘‘फुसतीति फस्सो. वेदियतीति वेदना’’ति नीहरित्वा वचनं निरुत्ति नाम. निब्बचनवित्थारो निस्सेसतो देसोति निद्देसो, वेदियतीति वेदनाति निब्बचनलद्धपदं ‘‘सुखा दुक्खा अदुक्खमसुखा, सुखयतीति सुखा, दुक्खयतीति दुक्खा, नेव दुक्खयति न सुखयतीति अदुक्खमसुखा’’ति अत्थवित्थारो निरवसेसेन कथितत्ता निद्देसो नाम.
एवं छब्बिधानि ब्यञ्जनपदानि जानित्वा च छसु अत्थपदेसु सङ्खेपतो कासना दीपना सङ्कासना, ‘‘मञ्ञमानो खो, भिक्खु, बन्धो मारस्स अमञ्ञमानो मुत्तो पापिमतो’’ति एवमादीसु सङ्खेपेन अत्थदीपना सङ्कासना नाम. एसो पन थेरो ‘‘बुद्धेन भगवता एवं सङ्खेपं कत्वा वुत्तमत्थं ‘अञ्ञातं भगवा, अञ्ञातं सुगता’’’ति कथेतुं समत्थो पटिविज्झि.
उपरि वत्तब्बमत्थं आदितो कासना दीपना पकासना, ‘‘सब्बं, भिक्खवे, आदित्त’’न्ति एवमादीसु (महाव. ५४; सं. नि. ४.२८) पच्छा कथितब्बमत्थं पठमवचनेन दीपना पकासना नाम. एवं पठमं दीपितं अत्थं पुन पाकटं कत्वा दीपनेन ‘‘किञ्च, भिक्खवे, सब्बं आदित्तं? चक्खुं, भिक्खवे, आदित्तं, रूपा आदित्ता’’ति एवमादीसु (महाव. ५४; सं. नि. ४.२८) कथितेसु ‘‘तिक्खिन्द्रियो सङ्खेपेन वुत्तं पटिविज्झती’’ति कथितत्ता द्वे अत्थपदानि तिक्खिन्द्रियस्स उपकारवसेन वुत्तानि.
संखित्तस्स वित्थाराभिधानं सकिं वुत्तस्स च पुनपि अभिधानं विवरणं, ‘‘कुसला धम्मा’’ति (ध. स. १) सङ्खेपेन निक्खित्तस्स. ‘‘कतमे धम्मा कुसला? यस्मिं समये कामावचरं कुसलं चित्तं उप्पन्नं होती’’ति (ध. स. १) निद्देसवसेन वित्थारणं वित्थारवसेन पुन कथनं विवरणं नाम.
तं विभागकरणं विभजनं, ‘‘यस्मिं समये’’ति (ध. स. १) विवरिते कुसले धम्मे ‘‘तस्मिं समये फस्सो होति, वेदना होती’’ति (ध. स. १) विभागकरणं विभजनं नाम. विवरस्स वित्थाराभिधानेन विभत्तस्स च उपमाभिधानेन पटिपादनं उत्तानीकरणं, विवरणेन विवरितत्थस्स ‘‘कतमो तस्मिं समये फस्सो होति? यो तस्मिं समये फस्सो फुसना सम्फुसना’’ति (ध. स. २) अतिविवरित्वा कथनञ्च विभजनेन विभत्तस्स ‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, गावी निच्चम्मा, एवमेव ख्वाहं, भिक्खवे, फस्साहारो दट्ठब्बोति वदामी’’ति (सं. नि. २.६३) एवमादिउपमाकथनञ्च उत्तानीकरणं नाम. धम्मं सुणन्तानं धम्मदेसनेन चित्तस्स अनेकविधेन सोमनस्सउप्पादनञ्च अतिखिणबुद्धीनं अनेकविधेन ञाणस्स तिखिणभावकरणञ्च पञ्ञत्ति नाम, तेसं सुणन्तानं तंचित्ततोसनेन तंचित्तनिसामनेन च पञ्ञायतीति पञ्ञत्ति. तत्थ भगवा अक्खरेहि सङ्कासयति, पदेहि पकासयति, ब्यञ्जनेहि विवरति, आकारेहि विभजति, निरुत्तीहि उत्तानीकरोति, निद्देसेहि पञ्ञापयतीति. किं वुत्तं होति? बुद्धा भगवन्तो एकच्चे वेनेय्ये एकस्मिं देसने अक्खरेहि अत्थसङ्कासनं करोन्ति…पे… निद्देसेहि अत्थपञ्ञापनं करोन्तीति अयमेत्थ अधिप्पायो.
अथ वा अक्खरेहि सङ्कासयित्वा पदेहि पकासयति, ब्यञ्जनेहि विवरित्वा आकारेहि विभजति, निरुत्तीहि उत्तानीकत्वा निद्देसेहि पञ्ञापयति. किं वुत्तं होति? एवरूपेन धम्मदेसनेन एकच्चेसु ठानेसु एकच्चानं वेनेय्यानं विनयतीति.
अथ वा अक्खरेहि उग्घाटयित्वा पदेहि पकासेन्तो विनयति उग्घटितञ्ञुं, ब्यञ्जनेहि विवरित्वा आकारेहि विभजन्तो विनयति विपञ्चितञ्ञुं, निरुत्तीहि उत्तानीकत्वा निद्देसेहि पञ्ञापेन्तो विनयति नेय्यं. इति वेनेय्यवसेनपि योजेतब्बमेव.
अत्थतो पनेत्थ कतमो ब्यञ्जनपाठो, कतमो अत्थपाठोति? बुद्धानं भगवन्तानं धम्मं देसेन्तानं यो अत्थावगमको सविञ्ञत्तिकसद्दो, सो ब्यञ्जनपाठो. यो तेन अभिसमेतब्बो लक्खणरसादिसहितो धम्मो, सो अत्थपाठोति वेदितब्बो. पुनपि सन्धायभासितो ब्यञ्जनभासितो सावसेसपाठो अनवसेसपाठो नीतो नेय्योति छब्बिधो पाठो. तत्थ अनेकत्थवत्ता सन्धायभासितो ‘‘मातरं पितरं हन्त्वा, राजानो द्वे च खत्तिये’’ति एवमादि (ध. प. २९४). एकत्थवत्ता ब्यञ्जनभासितो ‘मनोपुब्बङ्गमा धम्मा’’ति एवमादि (ध. प. १.२; नेत्ति. ८९, ९२; पेटको. १४). सावसेसो ‘‘सब्बं, भिक्खवे, आदित्त’’न्ति एवमादि (महाव. ५४; सं. नि. ४.२८). विपरीतो अनवसेसो ‘‘सब्बे धम्मा सब्बाकारेन बुद्धस्स भगवतो ञाणमुखे आपाथं आगच्छन्ती’’ति एवमादि (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देसो ८५; पटि. म. ३.५). यथा वचनं, तथा अवगन्तब्बो नीतो ‘‘अनिच्चं दुक्खं अनत्ता’’ति एवमादि. युत्तिया अनुस्सरितब्बो नेय्यो ‘‘एकपुग्गलो भिक्खवे’’ति एवमादि (अ. नि. १.१७०).
अत्थो पन अनेकप्पकारो पाठत्थो सभावत्थो ञायत्थो पाठानुरूपो नपाठानुरूपो सावसेसत्थो निरवसेसत्थो नीतत्थो नेय्यत्थो इच्चादि. तत्थ यो अप्पस्सत्थस्स ञापनत्थमुच्चारियते, सो पाठत्थो ‘‘सात्थं सब्यञ्जन’’न्तिआदीसु (पारा. १; दी. नि. १.१९०) विय. रूपारूपधम्मानं लक्खणरसादिसभावत्थो ‘‘सम्मादिट्ठिं भावेती’’तिआदीसु (विभ. ४८५; सं. नि. ५.३) विय. यो ञायमानो हिताय संवत्तति, सो ञातुं अरहतीति ञायत्थो – ‘‘अत्थवादी धम्मवादी’’तिआदीसु (दी. नि. १.९, १९४; ३.२३८; म. नि. १.४११) विय. यथापाठं भासितो पाठानुरूपो ‘‘चक्खु, भिक्खवे, पुराणकम्म’’न्ति (सं. नि. ४.१४६) भगवता वुत्तं. तस्मा चक्खुमपि कम्मन्ति. ब्यञ्जनच्छायाय अत्थं पटिबाहयमानेन वुत्तो अत्थो नपाठानुरूपो, सो पाठतो अननुञ्ञातो अकतपटिक्खेपो वियुत्तो. सो च सङ्गहेतब्बम्पि असङ्गहेत्वा, परिवज्जेतब्बम्पि वा किञ्चि अपरिवज्जेत्वा परिसेसं कत्वा वुत्तो सावसेसत्थो ‘‘चक्खुञ्च पटिच्च रूपे च उप्पज्जति चक्खुविञ्ञाणं (सं. नि. ४.६०; महानि. १०७). सब्बे तसन्ति दण्डस्स, सब्बे भायन्ति मच्चुनो’’तिआदीसु (ध. प. १२९) विय. विपरीतो निरवसेसत्थो ‘‘सन्धावितं संसरितं ममञ्चेव तुम्हाकञ्च (दी. नि. २.१५५; महाव. २८७; नेत्ति. ११४). तत्र, भिक्खवे, को मन्ता को सद्धाता…पे… अञ्ञत्र दिट्ठपदेही’’तिआदीसु (अ. नि. ७.६६) विय. सद्दवसेनेव वेदितब्बो नीतत्थो ‘‘रूपा सद्दा रसा गन्धा, फोट्ठब्बा च मनोरमा’’तिआदीसु (सं. नि. १.१५१, १६५; महाव. ३३) विय. सम्मुतिवसेन वेदितब्बो नेय्यत्थो ‘‘चत्तारोमे, भिक्खवे, वलाहकूपमा पुग्गला’’तिआदीसु (अ. नि. ४.१०१-१०२) विय. एवमिध पाठञ्च अत्थञ्च विवरित्वा ठितो असंहीरो भवति परवादीहि दीघरत्तं तित्थवासेन.
इति असंहीरभावेन याव आगमाधिगमसम्पदं, ताव वत्तुं सक्कोति. सङ्खेपवित्थारनयेन हेतुदाहरणादीहि अवबोधयितुं समत्थो. एवंविधो अत्तानञ्च परञ्च सोधेतुं समत्थभावेन दुस्सील्यदिट्ठिमलविरहितत्ता सुचि. दुस्सीलो हि अत्तानं उपहनति, तेन नादेय्यवाचो च भवति सब्योहारमानो इध निच्चातुरो वेज्जोव. दुद्दिट्ठि परं उपहनति, नावस्सयो च भवति वाळगहाकुलो इव कमलसण्डो. उभयविपन्नो पन सब्बथापि अनुपासनीयो भवति गूथगतमिव छवालातं गूथगतो विय च कण्हसप्पो. उभयसम्पन्नो पन सब्बथापि उपासनीयो सेवितब्बो च विञ्ञूहि, निरुपद्दवो इव रतनाकरो, एवं भूतो एवं अमच्छरो अहीनाचरियमुट्ठि. सुत्तसुत्तानुलोमआचरियवादअत्तनोमतिसङ्खातानञ्च चतुन्नं अपरिच्चागी, तेसं वसेन ब्याख्यातो.
‘‘एकंसवचनं एकं, विभज्जवचनं पदं;
ततियं पटिपुच्छेय्य, चतुत्थं पन ठापये’’ति.
एतेसं वा अपरिच्चागी. ततो एव सोतूनं हिते नियुत्तत्ता नेसं अवबोधनं पति अकिलासु भवतीति. आह चेत्थ –
‘‘पाठत्थविदसंहीरो, वत्ता सुचि अमच्छरो;
चतुन्नं अपरिच्चागी, देसकस्स हितान्वितो’’ति.
एत्थ देसकस्साति देसको अस्स, भवेय्याति अत्थो. हितान्वितोति हिते अनुगतो हितचित्तो. सो एसो सुचित्ता पियो, चतुन्नं अपरिच्चागित्ता गरु, असंहीरत्ता भावनीयो, देसकत्ता वत्ता, हितान्वितत्ता वचनक्खमो, पाठत्थविदत्ता गम्भीरकथं कत्ता, अमच्छरत्ता न चाट्ठाने नियोजको इति –
‘‘पियो गरु भावनीयो, वत्ता च वचनक्खमो;
गम्भीरञ्च कथं कत्ता, नो चाट्ठाने नियोजको’’ति. (अ. नि. ७.३७; नेत्ति. ११३);
‘‘अभिहितो देसको सो, ताव दानि अभिधीयते’’.
तत्थ धम्मगरुत्ता कथं न परिभवति, आचरियगरुत्ता कथिकं न परिभवति, सद्धापञ्ञादिगुणपटिमण्डितत्ता अत्तानं न परिभवति, असठामायावित्ता अमताभिमुखत्ता च अविक्खित्तचित्तो भवति, सुमेधत्ता योनिसो मनसि करोतीति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘पञ्चहि, भिक्खवे, धम्मेहि समन्नागतो सुणन्तो सद्धम्मं भब्बो नियामं ओक्कमितुं कुसलेसु धम्मेसु सम्मत्तं. कतमेहि पञ्चहि? न कथं परिभोति, न कथिकं परिभोति, न अत्तानं परिभोति, अविक्खित्तचित्तो धम्मं सुणाति एकग्गचित्तो, योनिसो मनसि करोती’’ति (अ. नि. ५.१५१).
तंलक्खणप्पत्तत्ता भावनं भजतीति. आह चेत्थ –
‘‘धम्माचरियगरु सद्धापञ्ञादिगुणमण्डितो;
असठामायाविकस्स, सुमेधो अमताभिमुखो’’. –
इति वत्ता च सोता च.
एवं वुत्तप्पकारं ब्यञ्जनञ्च अत्थञ्च दस्सेत्वा इदानि यो अतिअग्गं कत्वा कथितत्ता महासमुद्दमहापथवी विय महा च सो निद्देसो चाति महानिद्देसो, तं महानिद्देसं वण्णयिस्सामि.
तदेतं महानिद्देसं अत्थसम्पन्नं ब्यञ्जनसम्पन्नं गम्भीरं गम्भीरत्थं लोकुत्तरप्पकासकं सुञ्ञतप्पटिसंयुत्तं पटिपत्तिमग्गफलविसेससाधनं पटिपत्तिपटिपक्खपटिसेधनं योगावचरानं ञाणवररतनाकरभूतं धम्मकथिकानं धम्मकथाविलासविसेसहेतुभूतं संसारभीरुकानं दुक्खनिस्सरणतदुपायदस्सनेन अस्सासजननत्थं तप्पटिपक्खनासनत्थञ्च गम्भीरत्थानञ्च अनेकेसं सुत्तन्तपदानं अत्थविवरणेन सुजनहदयपरितोसजननत्थं, तथागतेन अरहता सम्मासम्बुद्धेन सब्बत्थ अप्पटिहतसब्बञ्ञुतञ्ञाणमहादीपोभासेन सकलजनवित्थतमहाकरुणासिनेहेन वेनेय्यजनहदयगतकिलेसन्धकारविधमनत्थं समुज्जलितस्स सद्धम्ममहापदीपस्स तदधिप्पायविकासनसिनेहपरिसेकेन पञ्चवस्ससहस्समतिचिरसमुज्जलनमिच्छता लोकानुकम्पकेन सत्थुकप्पेन धम्मराजस्स धम्मसेनापतिना आयस्मता सारिपुत्तत्थेरेन भासितं सुत्वा आयस्मा आनन्दो पठममहासङ्गीतिकाले यथासुतमेव सङ्गहं आरोपेसि.
सो पनेस विनयपिटकं सुत्तन्तपिटकं अभिधम्मपिटकन्ति तीसु पिटकेसु सुत्तन्तपिटकपरियापन्नो, दीघनिकायो मज्झिमनिकायो संयुत्तनिकायो अङ्गुत्तरनिकायो खुद्दकनिकायोति पञ्चसु महानिकायेसु खुद्दकमहानिकायपरियापन्नो, सुत्तं गेय्यं वेय्याकरणं गाथा उदानं इतिवुत्तकं जातकं अब्भुतधम्मं वेदल्लन्ति नवसु सत्थुसासनङ्गेसु यथासम्भवं गाथङ्गवेय्याकरणङ्गद्वयसङ्गहितो.
‘‘द्वासीति बुद्धतो गण्हिं, द्वेसहस्सानि भिक्खुतो;
चतुरासीति सहस्सानि, ये मे धम्मा पवत्तिनो’’ति. (थेरगा. १०२७) –
धम्मभण्डागारिकत्थेरेन पञ्चसु ठानेसु एतदग्गं आरोपितेन पटिञ्ञातानं चतुरासीतिया धम्मक्खन्धसहस्सानं भिक्खुतो गहितेसु द्वीसु धम्मक्खन्धसहस्सेसु अनेकसतधम्मक्खन्धसङ्गहितो. तस्स द्वे वग्गा अट्ठकवग्गो पारायनवग्गो खग्गविसाणसुत्तञ्च, एकेकस्मिं वग्गे सोळस सोळस कत्वा खग्गविसाणसुत्तञ्चाति तेत्तिंस सुत्तानि कामसुत्तादिखग्गविसाणसुत्तपरियोसानानि. एवं अनेकधा ववत्थापितस्स इमस्स महानिद्देसस्स अनुपुब्बपदत्थवण्णनं करिस्सामि. अयञ्हि महानिद्देसो पाठतो अत्थतो च उद्दिसन्तेन निद्दिसन्तेन च सक्कच्चं उद्दिसितब्बो निद्दिसितब्बो च, उग्गण्हन्तेनापि सक्कच्चं उग्गण्हितब्बो धारेतब्बो च. तं किस्स हेतु? गम्भीरत्ता इमस्स महानिद्देसस्स लोकहिताय लोके चिरट्ठितत्थन्ति.
१. अट्ठकवग्गो
१. कामसुत्तनिद्देसवण्णना
तत्थ कामसुत्तं आदि. तस्मिम्पि ‘‘कामं कामयमानस्सा’’ति गाथा आदि. सा उद्देसनिद्देसपटिनिद्देसवसेन तिधा ठिता. ‘‘कामं कामयमानस्सा’’ति एवमादि उद्देसो. ‘‘कामाति उद्दानतो द्वे कामा – वत्थुकामा च किलेसकामा चा’’ति निद्देसो. ‘‘कतमे वत्थुकामा? मनापिका रूपा’’ति एवमादि पटिनिद्देसो.
१. तत्थ कामन्ति मनापियरूपादितेभूमकधम्मसङ्खातं वत्थुकामं. कामयमानस्साति इच्छमानस्स. तस्स चेतं समिज्झतीति तस्स कामयमानस्स सत्तस्स तं कामसङ्खातं वत्थु समिज्झति चे, सचे सो तं लभतीति वुत्तं होति. अद्धा पीतिमनो होतीति एकंसं तुट्ठचित्तो होति. लद्धाति लभित्वा. मच्चोति सत्तो. यदिच्छतीति यं इच्छति. इदं पन सङ्खेपतो पदत्थसम्बन्धमत्तमेव, वित्थारो पन उपरि पाळियं आगतनयेनेव वेदितब्बो. यथा च इमस्मिं, एवं इतो परं सब्बेसुपीति.
कामाति उद्दिसितब्बपदं. उद्दानतोति निद्दिसितब्बपदं. उद्दानतोति वग्गवसेन ‘‘मच्छुद्दानं किनेय्या’’ति आदीसु विय. अथ वा उपरूपरि दानतो उद्दानं, उद्धं उद्धं सोधनतो ब्यवदानट्ठेन वोदानं विय. वित्थारकरणभावेन वा. कामा इति पाठसेसं कत्वा वत्तब्बं. द्वेति गणनपरिच्छेदो, न एकं, न तयो. वत्थुकामा चाति मनापियरूपादिवत्थुकामा च. उपतापनट्ठेन विबाधनट्ठेन च किलेसकामा च. तेसु वत्थुकामो परिञ्ञेय्यो, किलेसकामो पहातब्बो. तत्थ वत्थुकामो किलेसकामेन पत्थयितब्बोति कामीयतीति कामो. किलेसकामो वत्थुकामानं पच्चासीसनस्स कारणभावेन कामीयते अनेनाति कामो. तत्थ रूपादिक्खन्धे सङ्गहितो वत्थुकामो, सङ्खारक्खन्धे सङ्गहितो किलेसकामो. छहि विञ्ञाणेहि विजानितब्बो वत्थुकामो, मनोविञ्ञाणेन जानितब्बो किलेसकामो. किलेसानं पतिट्ठट्ठेन कारणट्ठेन आरम्मणट्ठेन च वत्थुकामो.
‘‘नेते कामा यानि चित्रानि लोके, सङ्कप्परागो पुरिसस्स कामो;
तिट्ठन्ति चित्रानि तथेव लोके, अथेत्थ धीरा विनयन्ति छन्द’’न्ति. (अ. नि. ६.६३);
नन्दमाणवक- (ध. प. अट्ठ. १.६८ उप्पलवण्णत्थेरीवत्थु) सोरेय्यसेट्ठिपुत्तादीनं (ध. प. ४३) वत्थूनि चेत्थ निदस्सनं. किलेसकामो तापनट्ठेन बाधनट्ठेन च सयं कामेतीति कामो. वुत्तम्पि चेतं ‘‘रत्तो खो, ब्राह्मण, रागेन अभिभूतो परियादिन्नचित्तो अत्तब्याबाधायपि चेतेति, परब्याबाधायपि चेतेति, उभयब्याबाधायपि चेतेती’’ति च ‘‘रत्तो खो, ब्राह्मण, पाणम्पि हनति, अदिन्नम्पि आदियति, परदारम्पि गच्छति, मुसापि भणती’’ति (अ. नि. ३.५४) च एवमादि निदस्सनं.
तमेव पटिनिद्देसवसेन वित्थारेत्वा वत्तुकामो – ‘‘कतमे वत्थुकामा’’तिआदिमाह. तत्थ कतमेति कथेतुकम्यतापुच्छा. पञ्चविधा हि पुच्छा, तासं विभागो उपरि पाळियंयेव आवि भविस्सति. तासु अयं कथेतुकम्यतापुच्छा. तत्थ मनापिकाति मनं अप्पायन्ति वद्धेन्तीति मनापा, मनापा एव मनापिका. रूपाति कम्मचित्तउतुआहारसमुट्ठानवसेन चतुसमुट्ठानिका रूपारम्मणा. रूपयन्तीति रूपा, वण्णविकारं आपज्जमाना हदयङ्गतभावं पकासेन्तीति अत्थो.
तत्थ केनट्ठेन रूपन्ति? रुप्पनट्ठेन. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘किञ्च, भिक्खवे, रूपं वदेथ? रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा ‘रूप’न्ति वुच्चति. केन रुप्पति? सीतेनपि रुप्पति, उण्हेनपि रुप्पति, जिघच्छायपि रुप्पति, पिपासायपि रुप्पति, डंसमकसवातातपसरीसपसम्फस्सेनपि रुप्पति. रुप्पतीति खो, भिक्खवे, तस्मा ‘रूप’न्ति वुच्चती’’ति (सं. नि. ३.७९).
तत्थ रुप्पतीति कुप्पति घट्टीयति पीळीयति, भिज्जतीति अत्थो. सीतेन ताव रुप्पनं लोकन्तरिकनिरये पाकटं. महिंसकरट्ठादीसुपि हिमपातसीतलेसु पदेसेसु एतं पाकटमेव. तत्थ हि सत्ता सीतेन भिन्नछिन्नसरीरा जीवितक्खयम्पि पापुणन्ति.
उण्हेन रुप्पनं अवीचिमहानिरये पाकटं. तत्थ हि तत्ताय लोहपथविया निपज्जापेत्वा पञ्चविधबन्धनादिकरणकाले सत्ता महादुक्खं अनुभवन्ति.
जिघच्छाय रुप्पनं पेत्तिविसये चेव दुब्भिक्खकाले च पाकटं. पेत्तिविसयस्मिञ्हि सत्ता द्वे तीणि बुद्धन्तरानि किञ्चिदेव आमिसं हत्थेन गहेत्वा मुखे पक्खिपन्ता नाम न होन्ति, अन्तोउदरं आदित्तसुसिररुक्खो विय होति. दुब्भिक्खे कञ्जिकमत्तम्पि अलभित्वा मरणसत्तानं पमाणं नत्थि.
पिपासाय रुप्पनं कालकञ्जिकादीसु पाकटं. तत्थ हि सत्ता द्वे तीणि बुद्धन्तरानि हदयतेमनमत्तं वा जिव्हातेमनमत्तं वा उदकबिन्दुम्पि लद्धुं न सक्कोन्ति. ‘‘पानीयं पिविस्सामा’’ति नदिं गतानं जलं वालुकातलं सम्पज्जति. महासमुद्दं पक्खन्तानम्पि समुद्दो पिट्ठिपासाणोयेव होति. ते सुस्सन्ता बलवदुक्खपीळिता विरवन्ति. डंसादीहि रुप्पनं डंसमक्खिकादिबहुलेसु पदेसेसु पाकटं. तं पन – ‘‘कतमं तं रूपं सनिदस्सनं? सप्पटिघ’’न्ति आदिना नयेन अभिधम्मे (ध. स. ६५६, ६५८) वित्थारितमेव.
सप्पन्तीति सद्दा, उदाहरीयन्तीति अत्थो. उतुचित्तवसेन द्विसमुट्ठानिका सद्दा. गन्धयन्तीति गन्धा, अत्तनो वत्थूनि सूचयन्तीति अत्थो. रसन्ति ते सत्ताति रसा, अस्सादेन्तीति अत्थो. फुसीयन्तीति फोट्ठब्बा. एते गन्धादयो चतुसमुट्ठानिकाव. तेसं विभागो अभिधम्मे (ध. स. ६२२-६२४) वित्थारितोयेव.
तमेवत्थं वित्थारवसेन दस्सेन्तो ‘‘अत्थरणा पावुरणा’’तिआदिमाह. तत्थ अत्थरित्वा निपज्जियन्तीति अत्थरणा. सरीरं वेठेत्वा पारुपीयन्तीति पावुरणा. अन्तोजातादयो चत्तारो दासी च दासो च दासिदासा. खेत्तं नाम यस्मिं पुब्बण्णं रुहति. वत्थु नाम यस्मिं अपरण्णं रुहति. यत्थ वा उभयम्पि रुहति, तं खेत्तं. तदत्थाय कतभूमिभागो वत्थु. खेत्तवत्थुसीसेन चेत्थ वापीतळाकादीनिपि सङ्गहितानि. हिरञ्ञन्ति कहापणो. सुवण्णन्ति जातरूपं. तेसं गहणेन लोहमासको जतुमासको दारुमासकोति सब्बेपि सङ्गहं गच्छन्ति. गामनिगमराजधानियोति एककुटिकादि गामो. आपणयुत्तो निगमो. एकस्स रञ्ञो आणापवत्तिट्ठानं राजधानी. रट्ठन्ति जनपदेकदेसं. जनपदोति कासिकोसलादिजनपदो. कोसोति चतुब्बिधो कोसो – हत्थी अस्सो रथो पत्ति. कोट्ठागारन्ति तिविधं कोट्ठागारं – धनकोट्ठागारं धञ्ञकोट्ठागारं वत्थकोट्ठागारं. यं किञ्चीति अनवसेसपरियादानवचनं. रजनीयन्ति रञ्जेतुं युत्तट्ठेन.
इतो परं तिकवसेन दस्सेतुं अतीतत्तिकअज्झत्तत्तिकहीनत्तिकओकासत्तिकसंयोगत्तिककामावचरत्तिकवसेन छत्तिके आह. तत्थ अतीतत्तिके ताव अत्तनो सभावं उप्पादादिक्खणं वा पत्वा अतिक्कन्ताति अतीता. तदुभयम्पि न आगताति अनागता. तं तं कारणं पटिच्च उप्पन्नाति पच्चुप्पन्ना. इदं भवेन परिच्छन्नं. पटिसन्धितो हि पट्ठाय अतीतभवेसु निब्बत्ता अनन्तरभवे वा निब्बत्ता होन्तु कप्पकोटिसतसहस्समत्थके वा, सब्बे अतीतायेव नाम. चुतितो पट्ठाय अनागतभवेसु निब्बत्तनका कामा अनन्तरभवे वा निब्बत्तन्तु कप्पकोटिसतसहस्समत्थके वा, सब्बे अनागतायेव नाम. चुतिपटिसन्धिअन्तरे पवत्ता कामा पच्चुप्पन्ना नाम.
अज्झत्तत्तिके ‘‘एवं पवत्तमाना मयं अत्ताति गहणं गमिस्सामा’’ति इमिना विय अधिप्पायेन अत्तानं अधिकारं कत्वा पवत्ता अत्तनो सन्ताने पवत्ता पाटिपुग्गलिका कामा अज्झत्ता कामा नाम. ततो बहिभूता पन इन्द्रियबद्धा वा अनिन्द्रियबद्धा वा बहिद्धा नाम. ततियपदं तदुभयवसेन वुत्तं.
हीनत्तिके हीनाति लामका. मज्झिमाति हीनपणीतानं मज्झे भवाति मज्झिमा. अवसेसा उत्तमट्ठेन पणीता. अपि च उपादायुपादाय हीनमज्झिमपणीतता वेदितब्बा. नेरयिकानञ्हि कामा कोटिप्पत्ता हीना नाम. ते उपादाय तिरच्छानेसु नागसुपण्णानं कामा पणीता नाम. सेसतिरच्छानगतानं कामा मज्झिमा नाम. तेसम्पि कामा हीना. ते उपादाय महेसक्खपेतानं कामा पणीता नाम. अवसेसानं कामा मज्झिमा नाम. तेसम्पि हीना. ते उपादाय जानपदानं कामा पणीता नाम. पच्चन्तवासीनं कामा मज्झिमा नाम. तेसम्पि हीना. ते उपादाय गामभोजकानं कामा पणीता नाम. तेसं परिचारिकानं कामा मज्झिमा नाम. तेसम्पि हीना. ते उपादाय जनपदसामिकानं कामा पणीता नाम. तेसं परिचारिकानं कामा मज्झिमा नाम. तेसम्पि हीना. ते उपादाय पदेसराजूनं कामा पणीता नाम. तेसं अमच्चानं कामा मज्झिमा नाम. तेसम्पि हीना. ते उपादाय चक्कवत्तिरञ्ञो कामा पणीता नाम. तस्स अमच्चानं कामा मज्झिमा नाम. तस्सपि हीना. ते उपादाय भुम्मदेवानं कामा पणीता नाम. तेसं परिचारिकानं देवानं कामा मज्झिमा नाम. तेसम्पि हीना. ते उपादाय चातुमहाराजिकानं देवानं कामा पणीतातिआदिना नयेन याव अकनिट्ठदेवानं कामा मत्थकप्पत्ता पणीता नाम. एवं उपादायुपादाय हीनमज्झिमपणीतता वेदितब्बा.
ओकासत्तिके आपायिका कामाति अवड्ढिसङ्खातेसु अपगतअयेसु चतूसु अपायेसु निब्बत्तकामा आपायिका. मनुस्सेसु निब्बत्तकामा मानुसिका. देवेसु निब्बत्तकामा दिब्बा.
संयोगत्तिके पच्चुपट्ठितानं कामानं परिभुञ्जनतो ठपेत्वा नेरयिके सेसअपायसत्तानं मनुस्सानं चातुमहाराजिके देवे उपादाय याव तुसितकायिकानञ्च देवानं कामा पच्चुपट्ठिता कामा नाम. पकतिपटियत्तारम्मणतो अतिरेकेन रमितुकामताकाले यथारुचितं आरम्मणं निम्मिनित्वा निम्मिनित्वा रमन्तीति निम्मानरतीनं देवानं कामा निम्मिता कामा नाम. अत्तनो अज्झासयं ञत्वा परेहि निम्मिते आरम्मणे सेवन्तीति परनिम्मितवसवत्तीनं कामा परनिम्मिता कामा नाम. परिग्गहिताति ‘‘मय्हं एत’’न्ति गहिता कामा. अपरिग्गहिताति तथा अपरिग्गहिता उत्तरकुरुकानं कामा. ममायिताति तण्हावसेन ‘‘मम एत’’न्ति गहिता. अममायिताति वुत्तपटिपक्खा.
सब्बेपि कामावचरा धम्माति ‘‘हेट्ठतो अवीचिनिरयं परियन्तं करित्वा’’तिआदिना (ध. स. १२८७) नयेन वुत्तेसु कामावचरधम्मेसु परियापन्ना. तत्रायं वचनत्थो – उद्दानतो द्वे कामा, वत्थुकामो च किलेसकामो चाति. तत्थ किलेसकामो अत्थतो छन्दरागो. वत्थुकामो तेभूमकं वट्टं. किलेसकामो चेत्थ कामेतीति कामो. इतरो कामीयतीति. यस्मिं पन पदेसे दुविधोपेसो कामो पवत्तिवसेन अवचरति, सो चतुन्नं अपायानं मनुस्सानं छन्नञ्च देवलोकानं वसेन एकादसविधो पदेसो कामो एत्थ अवचरतीति कामावचरो. तत्थ परियापन्नधम्मे सन्धाय ‘‘सब्बेपि कामावचरा धम्मा’’ति वुत्तं. अत्तनो सभावं धारेन्तीति धम्मा. रूपावचरा धम्माति ‘‘हेट्ठतो ब्रह्मलोकं परियन्तं करित्वा उपरितो अकनिट्ठे देवे अन्तोकरित्वा’’तिआदिना (ध. स. १२८९) नयेन वुत्तानं रूपावचरधम्मानं वसेन सब्बेपि धम्मा रूपावचरा. अरूपावचरा धम्माति ‘‘हेट्ठतो आकासानञ्चायतनुपगे देवे परियन्तं करित्वा उपरितो नेवसञ्ञानासञ्ञायतनुपगे देवे अन्तोकरित्वा’’तिआदिना (ध. स. १२९१) नयेन वुत्ता सब्बेपि अरूपावचरा धम्मा. तत्थ रूपे अवचरन्तीति रूपावचरा. अरूपे अवचरन्तीति अरूपावचरा. तण्हावत्थुकाति पतिट्ठट्ठेन कारणट्ठेन च तण्हाय वत्थुभूता. तण्हारम्मणाति तण्हापवत्तिवसेन तण्हाय आरम्मणभूता. कामनीयट्ठेनाति पच्चासीसितब्बट्ठेन. रजनीयट्ठेनाति रञ्जेतुं युत्तट्ठेन. मदनीयट्ठेनाति कुलमदादिमदं उप्पादनीयट्ठेन.
तत्थ ‘‘कतमे वत्थुकामा? मनापिका रूपा’’तिआदिं कत्वा ‘‘यं किञ्चि रजनीयं वत्थू’’ति परियोसानं सविञ्ञाणकअविञ्ञाणकवसेन वुत्तं. अवसेसं एकचतुक्कादिकछत्तिकन्ति वेदितब्बं.
एवं वत्थुकामं दस्सेत्वा किलेसकामं दस्सेतुं ‘‘कतमे किलेसकामा’’तिआदिमाह. तत्थ छन्दोति दुब्बलरागो. रागोति ततो बलवतरो. उपरि तयोपि रागा इमेहि बलवतरा. कामेसूति पञ्चसु कामगुणेसु. कामच्छन्दोति कामसङ्खातो छन्दो, न कत्तुकम्यताछन्दो, न धम्मच्छन्दो. कामनवसेन रज्जनवसेन च कामोयेव रागो कामरागो. कामनवसेन नन्दनवसेन च कामोयेव नन्दी कामनन्दी. एवं सब्बत्थ कामत्थं विदित्वा तण्हायनट्ठेन कामतण्हा. सिनेहनट्ठेन कामस्नेहो. परिडय्हनट्ठेन कामपरिळाहो. मुच्छनट्ठेन काममुच्छा. गिलित्वा परिनिट्ठापनट्ठेन कामज्झोसानं. वट्टस्मिं ओघेहि ओसीदापेतीति कामोघो. वट्टस्मिं योजेतीति कामयोगो. दळ्हवसेन तण्हादिट्ठिग्गहणं उपादानं. चित्तं नीवरति परियोनन्धतीति नीवरणं.
अद्दसन्ति अद्दक्खिं. कामाति आलपनं. तेति तव. मूलन्ति पतिट्ठं. सङ्कप्पाति परिकप्पेन. न तं सङ्कप्पयिस्सामीति तं परिकप्पनं न करिस्सामि. न होहिसीति न भविस्ससि.
इच्छमानस्साति पच्चासीसन्तस्स. सादियमानस्साति अस्सादियमानस्स. पत्थयमानस्साति पत्थनं उप्पादेन्तस्स. पिहयमानस्साति पापुणितुं इच्छं उप्पादेन्तस्स. अभिजप्पमानस्साति तण्हावसेन तित्तिं उप्पादेन्तस्स. अथ वा अभिवदन्तस्स.
खत्तियस्स वातिआदि चतुज्जातिवसेन वुत्तं. गहट्ठस्स वा पब्बजितस्स वाति लिङ्गवसेन वुत्तं. देवस्स वा मनुस्सस्स वाति उपपत्तिवसेन वुत्तं. इज्झतीति निप्फज्जति. समिज्झतीति सम्मा निप्फज्जति. इज्झति विसेसरूपपटिलाभवसेन. लभति दस्सनीयरूपपटिलाभवसेन. पटिलभति पसादनीयरूपपटिलाभवसेन. अधिगच्छति सण्ठानरूपपटिलाभवसेन. विन्दति छविप्पसादरूपपटिलाभवसेन. अथ वा पुञ्ञमहत्तेन इज्झति. जातिमहत्तेन लभति. इस्सरियमहत्तेन पटिलभति. सुखमहत्तेन अधिगच्छति. सम्पत्तिमहत्तेन विन्दतीति.
एकंसवचनन्ति एककोट्ठासवचनं. ‘‘एकंसं चीवरं कत्वा (पारा. ३४९, ३६७), एकंसब्याकरणीयो पञ्हो’’तिआदीसु (दी. नि. ३.३१२; अ. नि. ४.४२) विय अनेकंसगहणपटिक्खेपो. निस्संसयवचनन्ति संसयविरहितवचनं, सन्देहपटिक्खेपवचनन्ति अत्थो. निक्कङ्खावचनन्ति ‘‘कथमिदं कथमिद’’न्ति कङ्खापटिक्खेपवचनं. अद्वेज्झवचनन्ति द्विधाभावं द्वेज्झं, तंअभावेन अद्वेज्झवचनं. द्विधाभावविरहितं ‘‘अद्वेज्झवचना बुद्धा’’तिआदीसु विय विमतिपटिक्खेपो. अद्वेळ्हकवचनन्ति द्विहदयाभावेन अद्वेळ्हकं. ‘‘इतिहास, इतिहासा’’ति द्वेळ्हकपटिक्खेपवचनं. नियोगवचनन्ति एकस्मिं अत्थे द्वे न युज्जन्तीति नियोगवचनं द्विधापथपटिक्खेपो. अञ्ञत्थ पन ‘‘नियोगा अनागतारम्मणा नत्थी’’ति आगतं. अपण्णकवचनन्ति पलासरहितं सारवचनं अविरद्धकारणं ‘‘अपण्णकं ठानमेके’’तिआदीसु (जा. १.१.१) विय, अपण्णकमणि विय सप्पतिट्ठवचनं. अवत्थापनवचनमेतन्ति एतं वचनं ओतरित्वा पतिट्ठितं सन्तिट्ठापनं ठपनं.
यानि इमस्मिं महानिद्देसे विभत्तिं आरोपितानि पदानि, तानि विभत्तिं गच्छन्तानि तीहि कारणेहि विभत्तिं गच्छन्ति, नाना होन्तानि चतूहि कारणेहि नाना भवन्ति. अपरदीपना पनेत्थ द्वे ठानानि गच्छन्ति. कथं? तानि हि ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेन वाति इमेहि तीहि कारणेहि विभत्तिं गच्छन्ति. तत्थ ‘‘कोधो कुज्झना कुज्झितत्तं, दोसो दुस्सना दुस्सितत्त’’न्ति (ध. स. १०६६) एवं ब्यञ्जनवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं. तत्थ हि एकोव कोधो ब्यञ्जनवसेन एवं विभत्तिं लभति. ‘‘इज्झति समिज्झति लभति पटिलभति गच्छति अधिगच्छती’’ति एवं पन उपसग्गवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं. ‘‘पण्डिच्चं कोसल्लं नेपुञ्ञं वेभब्या चिन्ता उपपरिक्खा’’ति (ध. स. १६) एवं अत्थवसेन विभत्तिगमनं वेदितब्बं.
तेसु पीतिपदनिद्देसे ताव इमा तिस्सो विभत्तियो लब्भन्ति. पीति पामोज्जन्ति हि ब्यञ्जनवसेन विभत्तिगमनं होति. आमोदना पमोदना पहासोति उपसग्गवसेन. वित्ति तुट्ठि ओदग्यं अत्तमनताति अत्थवसेन. इमिना नयेन सब्बपदनिद्देसेसु विभत्तिगमनं वेदितब्बं.
नाना होन्तानिपि नामनानत्तेन लक्खणनानत्तेन किच्चनानत्तेन पटिक्खेपनानत्तेनाति इमेहि चतूहि कारणेहि नाना होन्ति. तत्थ ‘‘कतमो तस्मिं समये ब्यापादो होति? यो तस्मिं समये दोसो दुस्सना’’ति एत्थ ब्यापादोति वा दोसोति वा द्वेपि एते कोधो एव, नामेन पन नानत्तं गताति एवं नामनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं.
रासट्ठेन च पञ्चपि खन्धा एकोव खन्धो होति. एत्थ पन रूपं रुप्पनलक्खणं, वेदना वेदयितलक्खणा, सञ्ञा सञ्जाननलक्खणा, चेतना चेतयितलक्खणा, विञ्ञाणं विजाननलक्खणन्ति इमिना लक्खणनानत्तेन पञ्चक्खन्धा होन्ति. एवं लक्खणनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं.
‘‘चत्तारो सम्मप्पधाना – इध भिक्खु अनुप्पन्नानं पापकानं अकुसलानं धम्मानं अनुप्पादाय…पे… चित्तं पग्गण्हाति पदहती’’ति (विभ. ३९०; दी. नि. २.४०२) एकमेव वीरियं किच्चनानत्तेन चतूसु ठानेसु आगतं. एवं किच्चनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं.
‘‘चत्तारो असद्धम्मा कोधगरुता, न सद्धम्मगरुता, मक्खगरुता, न सद्धम्मगरुता, लाभगरुता, न सद्धम्मगरुता, सक्कारगरुता, न सद्धम्मगरुता’’ति एवमादीसु (अ. नि. ४.४४) पन पटिक्खेपनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं.
इमानि पन चत्तारि नानत्तानि न पीतियायेव लब्भन्ति, सब्बेसुपि यथालाभवसेन लब्भन्ति. पीतिया हि पीतीति नामं, चित्तस्स चित्तन्ति नामं. पीति च फरणलक्खणा, वेदना वेदयितलक्खणा, सञ्ञा सञ्जाननलक्खणा, चेतना चेतयितलक्खणा, विञ्ञाणं विजाननलक्खणं.
तथा पीति फरणकिच्चा, वेदना अनुभवनकिच्चा, सञ्ञा सञ्जाननकिच्चा, चेतना चेतयितकिच्चा, विञ्ञाणं विजाननकिच्चन्ति एवं किच्चनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं. पटिक्खेपनानत्तं पीतिपदे नत्थि.
अलोभादिनिद्देसे पन ‘‘अलोभो अलुब्भना अलुब्भितत्त’’न्तिआदिना (ध. स. ३५) नयेन लब्भतीति एवं पटिक्खेपनानत्तेन नानत्तं वेदितब्बं. एवं सब्बपदनिद्देसेसु लब्भमानवसेन चतुब्बिधम्पि नानत्तं वेदितब्बं.
अपरदीपना पन पदत्थुति वा होति दळ्हीकम्मं वाति एवं द्वे ठानानि गच्छति. यट्ठिकोटिया उप्पीळेन्तेन विय हि सकिमेव ‘‘पीती’’ति वुत्ते एतं पदं फुल्लितमण्डितविभूसितं नाम न होति, पुनप्पुनं ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेन ‘‘पीति पामोज्जं आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ती’’ति (ध. स. ९) वुत्ते फुल्लितमण्डितविभूसितं नाम होति. यथा हि दहरकुमारं नहापेत्वा मनोरमं वत्थं परिदहापेत्वा पुप्फानि पिळन्धापेत्वा अक्खीनि अञ्जेत्वा अथस्स नलाटे एकमेव मनोसिलाबिन्दुं करेय्य, न तस्स एत्तावता चित्ततिलको नाम होति, नानावण्णेहि पन परिवारेत्वा बिन्दूसु कतेसु चित्ततिलको नाम होति. एवं सम्पदमिदं वेदितब्बं. अयं पदत्थुति नाम.
ब्यञ्जनवसेन पन उपसग्गवसेन अत्थवसेन च पुनप्पुनं भणनमेव दळ्हीकम्मं नाम. यथा हि ‘‘आवुसो’’ति वा ‘‘भन्ते’’ति वा ‘‘यक्खो’’ति वा ‘‘सप्पो’’ति वा वुत्ते दळ्हीकम्मं नाम न होति, ‘‘आवुसो आवुसो, भन्ते भन्ते, यक्खो यक्खो, सप्पो सप्पो’’ति वुत्ते पन दळ्हीकम्मं नाम होति, एवमेव सकिंदेव यट्ठिकोटिया उप्पीळेन्तेन विय ‘‘पीती’’ति वुत्तमत्ते दळ्हीकम्मं नाम न होति, पुनप्पुनं ब्यञ्जनवसेन उपसग्गवसेन अत्थवसेन ‘‘पीति पामोज्जं आमोदना पमोदना हासो पहासो वित्ती’’ति वुत्तेयेव दळ्हीकम्मं नाम होतीति एवं अपरदीपना द्वे ठानानि गच्छति. एतिस्सापि वसेन लब्भमानकपदनिद्देसेसु सब्बत्थ अत्थो वेदितब्बो.
तत्थ पीनयतीति पीति. सा सम्पियायनलक्खणा, कायचित्तपीणनरसा फरणरसा वा, ओदग्यपच्चुपट्ठाना. या पञ्चकामगुणपटिसञ्ञुत्ताति या रूपादिपञ्चकामकोट्ठासपटिसंयुत्ता पीति, सा पीनयतीति पीति, इदं सभावपदं. पमुदितस्स भावो पामोज्जं. आमोदनाकारो आमोदना. पमोदनाकारो पमोदना. यथा वा भेसज्जानं वा तेलानं वा उण्होदकसीतोदकानं वा एकतो करणं ‘‘मोदना’’ति वुच्चति, एवमयम्पि पीतिधम्मानं एकतो करणेन मोदना. उपसग्गवसेन पन मण्डेत्वा ‘‘आमोदना पमोदना’’ति वुत्ता.
हासेतीति हासो. पहासेतीति पहासो, हट्ठपहट्ठाकारानमेतं अधिवचनं. वित्तीति वित्तं, धनस्सेतं नामं. अयं पन सोमनस्सपच्चयत्ता वित्तिसरिक्खताय वित्ति. यथा हि धनिनो धनं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति, एवं पीतिमतोपि पीतिं पटिच्च सोमनस्सं उप्पज्जति. तस्मा ‘‘वित्ती’’ति वुत्ता. तुट्ठीति सभावसण्ठिताय पीतिया एतं नामं. पीतिमा पन पुग्गलो कायचित्तानं उग्गतत्ता अब्भुग्गतत्ता ‘‘उदग्गो’’ति वुच्चति, उदग्गस्स भावो ओदग्यं.
अत्तनो मनता अत्तमनता. अनभिरद्धस्स हि मनो दुक्खपदट्ठानत्ता न अत्तनो मनो नाम होति, अभिरद्धस्स सुखपदट्ठानत्ता अत्तनो मनो नाम होति, इति अत्तनो मनता अत्तमनता, सकमनता, सकमनस्स भावोति अत्थो. सा पन यस्मा न अञ्ञस्स कस्सचि अत्तनो मनता, चित्तस्सेव पनेसा भावो चेतसिको धम्मो, तस्मा ‘‘अत्तमनता चित्तस्सा’’ति वुत्ता.
चित्तविचित्तताय चित्तं. आरम्मणं मिनमानं जानातीति मनो. मानसन्ति मनो एव, ‘‘अन्तलिक्खचरो पासो, य्वायं चरति मानसो’’ति (महाव. ३३; सं. नि. १.१५१) हि एत्थ पन सम्पयुत्तकधम्मो ‘‘मानसो’’ति वुत्तो.
‘‘कथञ्हि भगवा तुय्हं, सावको सासने रतो;
अप्पत्तमानसो सेक्खो, कालंकयिरा जने सुता’’ति. (सं. नि. १.१५९) –
एत्थ अरहत्तं ‘‘मानस’’न्ति वुत्तं. इध पन मनो एव मानसं, ब्यञ्जनवसेन हेतं पदं वड्ढितं.
हदयन्ति चित्तं. ‘‘चित्तं वा ते खिपिस्सामि, हदयं वा ते फालेस्सामी’’ति (सु. नि. आळवकसुत्तं; सं. नि. १.२३७; २४६) एत्थ उरो ‘‘हदय’’न्ति वुत्तं. ‘‘हदया हदयं मञ्ञे अञ्ञाय तच्छती’’ति (म. नि. १.६३) एत्थ चित्तं. ‘‘वक्कं हदय’’न्ति (खु. पा. ३.द्वतिंसाकारो; दी. नि. २.३७७; म. नि. १.११०) एत्थ हदयवत्थु. इध पन चित्तमेव अब्भन्तरट्ठेन ‘‘हदय’’न्ति वुत्तं. तमेव परिसुद्धट्ठेन पण्डरं, भवङ्गं सन्धायेतं वुत्तं. यथाह – ‘‘पभस्सरमिदं, भिक्खवे, चित्तं, तञ्च खो आगन्तुकेहि उपक्किलेसेहि उपक्किलिट्ठ’’न्ति (अ. नि. १.४९). ततो निक्खन्तत्ता पन अकुसलम्पि गङ्गाय निक्खन्ता नदी गङ्गा विय गोधावरितो निक्खन्ता गोधावरी विय च ‘‘पण्डर’’न्त्वेव वुत्तं.
मनो मनायतनन्ति इध पन मनोग्गहणं मनस्सेव आयतनभावदीपनत्थं. तेनेतं दीपेति ‘‘नयिदं देवायतनं विय मनस्स आयतनत्ता मनायतनं, अथ खो मनो एव आयतनं मनायतन’’न्ति. तत्थ निवासट्ठानट्ठेन आकरट्ठेन समोसरणट्ठानट्ठेन सञ्जातिदेसट्ठेन कारणट्ठेन च आयतनं वेदितब्बं. तथा हि लोके ‘‘इस्सरायतनं, वासुदेवायतन’’न्तिआदीसु निवासट्ठानं ‘‘आयतन’’न्ति वुच्चति. ‘‘सुवण्णायतनं, रजतायतन’’न्तिआदीसु आकरो. सासने पन ‘‘मनोरमे आयतने, सेवन्ति नं विभङ्गमा’’तिआदीसु (अ. नि. ५.३८) समोसरणट्ठानं. ‘‘दक्खिणापथो गुन्नं आयतन’’न्तिआदीसु सञ्जातिदेसो. ‘‘तत्र तत्रेव सक्खिभब्बतं पापुणाति सति सतिआयतने’’तिआदीसु (अ. नि. ३.१०२; ५.२३; म. नि. ३.१५८) कारणं. इध पन सञ्जातिदेसट्ठेन समोसरणठानट्ठेन कारणट्ठेनाति तिधापि वट्टति.
फस्सादयो हि धम्मा एत्थ सञ्जायन्तीति सञ्जातिदेसट्ठेनपि एतं आयतनं. बहिद्धा रूपसद्दगन्धरसफोट्ठब्बा आरम्मणभावेनेत्थ ओसरन्तीति समोसरणठानट्ठेनपि आयतनं. फस्सादीनं पन सहजातादिपच्चयट्ठेन कारणत्ता कारणट्ठेनपि आयतनन्ति वेदितब्बं. तदेव मननलक्खणे इन्दट्ठं कारेतीति इन्द्रियं, मनो एव इन्द्रियं मनिन्द्रियं.
विजानातीति विञ्ञाणं. विञ्ञाणमेव खन्धो विञ्ञाणक्खन्धो. तस्स रासिआदिवसेन अत्थो वेदितब्बो. ‘‘महाउदकक्खन्धोत्वेव सङ्खं गच्छती’’ति (अ. नि. ४.५१) एत्थ हि रासट्ठेन खन्धो वुत्तो. ‘‘सीलक्खन्धो समाधिक्खन्धो’’तिआदीसु (दी. नि. ३.५५५) गुणट्ठेन. ‘‘अद्दसा खो भगवा महन्तं दारुक्खन्ध’’न्ति (सं. नि. ४.२४१-२४२) एत्थ पण्णत्तिमत्तट्ठेन. इध पन रुळ्हितो खन्धो वुत्तो. रासट्ठेन हि विञ्ञाणक्खन्धस्स एकदेसो एकं विञ्ञाणं. तस्मा यथा रुक्खस्स एकदेसं छिन्दन्तो ‘‘रुक्खं छिन्दती’’ति वुच्चति, एवमेव विञ्ञाणक्खन्धस्स एकदेसभूतं एकम्पि विञ्ञाणं रूळ्हितो ‘‘विञ्ञाणक्खन्धो’’ति वुत्तं.
तज्जा मनोविञ्ञाणधातूति तेसं फस्सादीनं धम्मानं अनुच्छविका मनोविञ्ञाणधातु. इमस्मिञ्हि पदे एकमेव चित्तं मिननट्ठेन मनो, विजाननट्ठेन विञ्ञाणं, सभावट्ठेन निस्सत्तट्ठेन वा धातूति तीहि नामेहि वुत्तं. सहगतोति अविजहितो. सहजातोति सद्धिं निग्गतो. संसट्ठोति संसग्गो हुत्वा ठितो. सम्पयुत्तोति समं पकारेहि युत्तो. कतमेहि पकारेहीति? एकुप्पादादीहि. नत्थि केचि धम्मा केहिचि धम्मेहि सम्पयुत्ताति? आमन्ता. इति हि इमस्स पञ्हस्स पटिक्खेपे ‘‘ननु अत्थि केचि धम्मा केहिचि धम्मेहि सहगता सहजाता संसट्ठा एकुप्पादा एकनिरोधा एकवत्थुका एकारम्मणा’’ति (कथा. ४७३) एवं एकुप्पादतादीनं वसेन सम्पयोगत्थो वुत्तो. इति इमेहि एकुप्पादतादीहि समं पकारेहि युत्तो सम्पयुत्तो. एकुप्पादोति एकतो उप्पन्नो, न विनाति अत्थो. एकनिरोधोति एकतो निरोधो. एकवत्थुकोति हदयवत्थुवसेन एकवत्थुको. एकारम्मणोति रूपादिवसेन एकारम्मणो.
एत्थ सहगतसद्दो तब्भावे, वोकिण्णे, आरम्मणे, निस्सये, संसट्ठेति पञ्चसु अत्थेसु दिस्सति जिनवचने. ‘‘यायं तण्हा पोनोभविका नन्दिरागसहगता’’ति (महाव. १४; विभ. २०३; म. नि. ३.३७४; सं. नि. ५.१०८१; पटि. म. २.३०) एत्थ तब्भावे वेदितब्बो, नन्दिरागभूताति अत्थो. ‘‘या, भिक्खवे, वीमंसा कोसज्जसहगता कोसज्जसम्पयुत्ता’’ति (सं. नि. ५.८३२) एत्थ वोकिण्णे, अन्तरन्तरा उप्पज्जमानेन कोसज्जेन वोकिण्णाति अयमेत्थ अत्थो. ‘‘लाभी होति रूपसहगतानं वा समापत्तीनं अरूपसहगतानं वा समापत्तीन’’न्ति (पु. प. ३-६) एत्थ आरम्मणे, रूपारम्मणानं अरूपारम्मणानन्ति अत्थो. ‘‘अट्ठिकसञ्ञासहगतं सतिसम्बोज्झङ्गं भावेती’’ति (सं. नि. ५.२३८) एत्थ निस्सये, अट्ठिकसञ्ञं निस्साय अट्ठिकसञ्ञं भावेत्वा पटिलद्धन्ति अत्थो. ‘‘इदं सुखं इमाय पीतिया सहगतं होति सहजातं सम्पयुत्त’’न्ति (विभ. ५७८) एत्थ संसट्ठे, संमिस्सन्ति अत्थो. इमस्मिम्पि ठाने संसट्ठे आगतो.
सहजातसद्दो ‘‘सहजातं पुरेजातं पच्छाजात’’न्ति (पट्ठ. १.१.४३५) एत्थ विय सहजाते. संसट्ठसद्दो ‘‘गिहीहि संसट्ठो’’ति च, ‘‘एवं संसट्ठो, भन्ते’’ति (सं. नि. ३.३) चाति एवमादीसु संसग्गे. ‘‘किसे थूले विवज्जेत्वा संसट्ठा योजिता हया’’ति (जा. २.२२.७०) एत्थ सदिसे.
‘‘पुचिमन्दपरिवारो, अम्बो ते दधिवाहन;
मूलं मूलेन संसट्ठं, साखा साखा निसेवरे’’ति. (जा. १.२.७२) –
एत्थ उपचिते. ‘‘चित्तसंसट्ठा धम्मा’’ति (ध. स. दुकमातिका ५९) एत्थ चित्तसम्पयुत्तधम्मे. इध पन यो फलप्पदाने अवियोगधम्मो विनिब्भोगं अकत्वा एकुप्पादादिधम्मो हुत्वा ‘‘सम्पयुत्तो’’ति वुच्चति. तंविसयो. अथ वा ‘‘सहगतो’’ति वत्वा पच्छतो पच्छतो आगतसुत्तेन विय सो न होतीति दस्सेतुं ‘‘सहजातो’’ति वुत्तं. एकतो उप्पन्नरूपारूपं विय सोपि न होतीति दस्सेतुं ‘‘संसट्ठो’’ति वुत्तं.
खीरोदकं विय च सोपि न होतीति दस्सेतुं ‘‘सम्पयुत्तो’’ति वुत्तं. विनिब्भोगं कातुं असक्कुणेय्यट्ठेन हि सहुप्पन्ना धम्मा सम्पयुत्तापि अत्थि खीरतेलं विय. तथा विप्पयुत्तापि खीरतो अपनीतं नवनीतं विय. एवं लक्खणसम्पयुत्तो एकुप्पादादिलक्खणोयेव होतीति दस्सेतुं ‘‘एकुप्पादो’’तिआदि वुत्तं. एत्थ एकुप्पादसहजातानं किं नानत्तं? उप्पादे अन्तरविरहितो एकुप्पादो. खीरकालमुत्तस्सापि दधिनो मथने मथने पाकटं नवनीतं विय पुरेभत्तपच्छाभत्तवसेन एकदिवसमेव जातो विय सो न होतीति दस्सेतुं एकक्खणे निब्बत्तोति सहजातो. एकवत्थुकोति पतिट्ठट्ठेन एकपरिच्छेदेन एकवत्थुको, द्विन्नं भिक्खूनं एकवत्थुकता विय ठानन्तरविरहितो. एकारम्मणोति अनियतेकारम्मणो न चक्खुविञ्ञाणं वियाति एवमेके वण्णयन्ति.
मच्चोति मूलपदं. रूपादीसु सत्तो लग्गो लग्गितोति सत्तो. वुत्तञ्हेतं ‘‘सत्तो सत्तोति, भन्ते, वुच्चति, कित्तावता नु खो, भन्ते, ‘सत्तो’ति वुच्चतीति? रूपे खो, राध, यो छन्दो यो रागो या नन्दी या तण्हा, तत्र सत्तो तत्र विसत्तो, तस्मा ‘सत्तो’ति वुच्चती’’ति (सं. नि. ३.१६१; महानि. ७). सत्तयोगेन वा सत्तो. सुगतिदुग्गतिं नरतीति नरो. मनुनो पुत्तोति मानवो. उपकरणेन सयं पोसयतीति पोसो. पुं वुच्चति निरयो, तं गलतीति पुग्गलो. जीवितिन्द्रियं धारेतीति जीवो. चुतितो जातिं गच्छतीति जागु. जियतीति जन्तु. इन्द्रियेन गच्छतीति इन्दगु. अथ वा इन्दभूतेन कम्मुना गच्छतीति इन्दगु. ‘‘हिन्दगू’’तिपि पाळि. हिन्दन्ति मरणं, तं गच्छतीति हिन्दगु. मनुतो जातोति मनुजो. यं सादियतीति यं रूपादिं अस्सादियति. सेसं वुत्तनयमेव. इतो परं वुत्तमत्थं निगमेन्तो तेनाह भगवा –
‘‘कामं कामयमानस्स…पे… लद्धा मच्चो यदिच्छती’’ति;
इतो परं एत्तकम्पि अवत्वा विसेसमत्तमेव वक्खाम.
२. तस्स चे कामयानस्साति तस्स पुग्गलस्स कामे इच्छमानस्स, कामेन वा यायमानस्स. छन्दजातस्साति जाततण्हस्स. जन्तुनोति सत्तस्स. ते कामा परिहायन्तीति ते कामा परिहायन्ति चे. सल्लविद्धोव रुप्पतीति अथ सो अयोमयादिना सल्लेन विद्धो विय पीळीयति. इतो परं वुत्तं वज्जेत्वा अवुत्तेसु यं यं अनुत्तानं, तं तदेव कथयिस्सामि.
चक्खुपीणनं आरम्मणं पापुणनवसेन यायति गच्छति. दस्सनीयवसेन पियत्तं आरम्मणवसेन अप्पापेतीति निय्यति. सवनीयं हुत्वा कण्णसोतपीणनं आरम्मणवसेन परिकड्ढतीति वुय्हति. सरितब्बं हुत्वा चित्तपीणनं आरम्मणवसेन गहेत्वा उपसंहरीयतीति संहरीयति. यथाति ओपम्मत्थे निपातो. हत्थिना यायति गच्छतीति हत्थियानेन वा, वाइति विकप्पत्थे. अस्सेन यायति गच्छतीति अस्सयानेन वा. गोयुत्तं वय्हादियानं गोयानं, तेन गोयानेन. अजयानादीसुपि एसेव नयो. इट्ठवसेन जातो सञ्जातो.
आरम्मणपियत्तवसेन निब्बत्तो अभिनिब्बत्तो. आरम्मणमनापभावेन पातुभूतो. अथ वा कामरागवसेन जातो सञ्जातो. कामनन्दिवसेन निब्बत्तो अभिनिब्बत्तो. कामतण्हावसेन कामसिनेहवसेन कामच्छन्दवसेन कामपरिळाहवसेन च पातुभूतोति वेदितब्बो.
ते वा कामा परिहायन्तीति ते वत्थुकामादयो परिहायन्ति विगच्छन्ति. सो वा कामेहि परिहायतीति एसो खत्तियादिपुग्गलो वत्थुकामादिकामेहि परिहायति विगच्छति ‘‘पुब्बेव मच्चं विजहन्ति भोगा, मच्चो धने पुब्बतरं जहाती’’ति (जा. १.५.२) एवमादीसु विय. कथन्ति केन पकारेन. तिट्ठन्तस्सेवाति धरन्तस्सेव. ते भोगेति ते वत्थुकामादयो भोगे. राजानो वाति पथब्यादिराजानो. हरन्तीति गहेत्वा गच्छन्ति, अपहरन्ति वा. चोरा वाति सन्धिच्छेदादिका. अग्गि वाति दावग्गिआदि. दहतीति झापेति भस्मं करोति. उदकं वाति ओघादिउदकं. वहतीति गहेत्वा महासमुद्दं पापेति. अप्पिया वाति अकन्ता अमनापा. दायादा हरन्तीति दायज्जविरहिता अस्सामिका हरन्ति. निहितं वाति निधानं कत्वा ठपितं. नाधिगच्छतीति न विन्दति न पटिलभति, न पस्सतीति अत्थो. दुप्पयुत्ताति विसमपयोगेन योजिता कसिवाणिज्जादिकम्मन्ता. भिज्जन्तीति भेदं पापुणन्ति, न पवत्तन्तीति अत्थो. ‘‘भञ्जन्ति रथं अयानका’’तिआदीसु (जा. २.२१.२९६) सम्भवो वेदितब्बो.
कुले वा कुलङ्गारो उप्पज्जतीति खत्तियादिकुले कुलझापको कुले अन्तिमपुरिसो निब्बत्तति. ‘‘कुलङ्करो’’तिपि पाळि. यो ते भोगे विकिरतीति यो एसो कुले पच्छिमको ते हिरञ्ञादिके भोगे खेपेति. विधमतीति वियोगं करोति, दूरे खिपति. विद्धंसेतीति नासेति अदस्सनं गमेति. अथ वा इत्थिधुत्तो हुत्वा विकिरति. सुराधुत्तो हुत्वा विधमति. अक्खधुत्तो हुत्वा विद्धंसेति. विकिरति वा उप्पन्नं आयं अजाननेन. विधमति विस्सज्जनमुखं अजाननेन. विद्धंसेति ठपितट्ठाने आरक्खं असंविधानेनाति एवमादिना योजेतब्बं.
अनिच्चतायेव अट्ठमीति विनासभावो एव अट्ठमो. हायन्तीति अदस्सनं यन्ति. परिहायन्तीति न पुन पञ्ञायन्ति. परिधंसेन्तीति ठानतो अपगच्छन्ति. परिपतन्तीति पग्घरन्ति. अन्तरधायन्तीति अन्तरधानं अदस्सनं गच्छन्ति. विप्पलुज्जन्तीति चुण्णविचुण्णा हुत्वा अपगच्छन्ति.
तिट्ठन्तेव ते भोगेति तेसं धनानं ठितकाले ‘‘तिट्ठन्ते निब्बुते चापी’’ति एवमादीसु (वि. व. ८०६) विय. सोति सो भोगसामिको पुग्गलो. चवति देवलोकतो. मरति मनुस्सलोकतो. विप्पलुज्जति नागसुपण्णादिलोकतो. अथ वा हायति धञ्ञकोट्ठागारवसेन. परिहायति धनकोट्ठागारवसेन. परिधंसति बलिबद्दहत्थिअस्सादिवसेन. परिपतति दासिदासवसेन. अन्तरधायति दाराभरणवसेन. नस्सति उदकादिवसेनाति एके वण्णयन्ति.
अयोमयेनाति काळलोहादिनिब्बत्तेन. सल्लेनाति कण्डेन. अट्ठिमयेनाति मनुस्सट्ठिं ठपेत्वा अवसेसेन. दन्तमयेनाति हत्थिदन्तादिना. विसाणमयेनाति गोविसाणादिना. कट्ठमयेनाति वेळुकट्ठादिना. विद्धोति वुत्तप्पकारसल्लानं अञ्ञतरञ्ञतरेन पहटो. रुप्पतीति विकिरति, विकारं आपज्जति. कुप्पतीति चलति, कोपं उप्पादेति. घट्टीयतीति घट्टितो होति. पीळीयतीति पीळितो होति, लद्धप्पहारो कुप्पति. ‘‘ततियदिवसे सलाकं पवेसेत्वा धोवनकाले घट्टीयति. खारप्पदाने पीळीयति. पहारधोवने वा रुप्पति. तस्मिं दुक्खुप्पादने कुप्पति. सलाकपवेसने पीळीयति. खारप्पदाने घट्टीयती’’ति एवमेके वण्णयन्ति.
ब्याधितोति लद्धप्पहारो हुत्वा पीळितो. दोमनस्सितोति दोमनस्सप्पत्तो. विपरिणामञ्ञथाभावाति पकतिभावं जहित्वा अञ्ञथाभावं उपनीतेन, अन्तोसोसादि सोको च वाचाविप्पलापो परिदेवो च कायपीळनादि दुक्खञ्च चित्तपीळनादि दोमनस्सञ्च भुसो आयासो उपायासो च. एते वुत्तप्पकारा सोकादयो उप्पज्जन्ति समुदाचारं गच्छन्ति.
३. ततियगाथायं सङ्खेपत्थो – यो पन इमे कामे तत्थ छन्दरागविक्खम्भनेन वा समुच्छेदेन वा अत्तनो पादेन सप्पस्स सिरं विय परिवज्जेति, सो भिक्खु सब्बलोकं विप्फारेत्वा ठितत्ता लोके विसत्तिकासङ्खातं तण्हं सतो हुत्वा समतिवत्ततीति.
योति विभजितब्बं पदं. यो यादिसोतिआदीनि तस्स विभजनपदानि. एत्थ च यस्मा योति अत्थपदं. तञ्च अनियमेन पुग्गलं दीपेति. तस्मा तस्स अत्थं दस्सेन्तो अनियमेन पुग्गलदीपकं यो-सद्दमेव आह. तस्मा एत्थ एवमत्थो वेदितब्बो – योति यो कोचीति. यस्मा यो यो कोचि नाम, सो अवस्सं यथालिङ्गयथायुत्तयथाविहितयथाप्पकारयंठानपत्तयंधम्मसमन्नागतवसेन एकेनाकारेन पञ्ञायति, तस्मा तं तत्थ ञापेतुं तं भेदं पकासेन्तो ‘‘यादिसो’’तिआदिमाह. तत्थ यादिसोति लिङ्गवसेन यादिसो वा तादिसो वा होतु, दीघो वा रस्सो वा काळो वा ओदातो वा मङ्गुरच्छवि वा किसो वा थूलो वाति अत्थो.
यथायुत्तोति योगवसेन येन वा तेन वा युत्तो होतु, नवकम्मयुत्तो वा उद्देसयुत्तो वा वासधुरयुत्तो वाति अत्थो. यथाविहितोति यथाठपितो नवकम्माधिट्ठायिकादिवसेन. यथापकारोति यथापकारेन पतिट्ठितो पदीपनायकादिवसेन. यंठानप्पत्तोति यं ठानन्तरं पत्तो सेनापतिसेट्ठिट्ठानादिवसेन. यंधम्मसमन्नागतोति येन धम्मेन उपागतो धुतङ्गादिवसेन.
विक्खम्भनतो वाति उपचारप्पनासमाधीति किलेसानं दूरीकरणतो वा घटप्पहारेन सेवालानं विय. समुच्छेदतो वाति पुन अप्पवत्तिं कत्वा अच्चन्ततो मग्गेन किलेसानं उच्छिन्नमूलतो पहानवसेन समुच्छेदतो वा. अट्ठिकङ्कलूपमा कामातिआदीनि एकादस पदानि विपस्सनावसेन वुत्तानि.
बुद्धानुस्सतिं भावेन्तोपीतिआदीनि छ पदानि मरणस्सतिं भावेन्तोपि, उपसमानुस्सतिं भावेन्तोपीति इमानि च उपचारज्झानवसेन वुत्तानि. आनापानस्सतिं भावेन्तोपि, कायगतासतिं भावेन्तोपि, पठमं झानं भावेन्तोपीतिआदीनि नेवसञ्ञानासञ्ञायतनसमापत्तिं भावेन्तोपीति परियोसानानि अप्पनाज्झानवसेन वुत्तानि. तत्थ अट्ठिकङ्कलूपमा कामाति सुनिक्कन्तं निक्कन्तं निम्मंसं लोहितमक्खितं अट्ठिकङ्कलं उपमा एतेसं कामानन्ति अट्ठिकङ्कलूपमा कामा. अप्पस्सादट्ठेनाति ‘‘अप्पं परित्तं सुखस्सादं आदीनवो एत्थ भिय्यो’’ति दस्सनट्ठेन. पस्सन्तोति ‘‘यावदेव पन सो कुक्कुरो किलमथस्स विघातस्स भागी अस्सा’’ति ञाणचक्खुना पस्सन्तो. परिवज्जेतीति दूरङ्गमेति. वुत्तञ्हेतं भगवता –
‘‘सेय्यथापि, गहपति, कुक्कुरो जिघच्छादुब्बल्यपरेतो गोघातकसूनं पच्चुपट्ठितो अस्स, तमेनं दक्खो गोघातको वा गोघातकन्तेवासी वा अट्ठिकङ्कलं सुनिक्कन्तं निक्कन्तं निम्मंसं लोहितमक्खितं उपसुम्भेय्य. तं किं मञ्ञसि, गहपति, अपि नु खो सो कुक्कुरो अम्हं अट्ठिकङ्कलं सुनिक्कन्तं निक्कन्तं निम्मंसं लोहितमक्खितं पलेहन्तो जिघच्छादुब्बल्यं पटिविनेय्या’’ति? ‘‘नो हेतं, भन्ते’’. ‘‘तं किस्स हेतु’’? ‘‘अदुञ्हि, भन्ते, अट्ठिकङ्कलं सुनिक्कन्तं निक्कन्तं निम्मंसं लोहितमक्खितं, यावदेव पन सो कुक्कुरो किलमथस्स विघातस्स भागी अस्सा’’ति. ‘‘एवमेव खो, गहपति, अरियसावको इति पटिसञ्चिक्खति ‘अट्ठिकङ्कलूपमा कामा वुत्ता भगवता बहुदुक्खा बहुपायासा, आदीनवो एत्थ भिय्यो’ति. एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दिस्वा यायं उपेक्खा नानत्ता नानत्तसिता, तं अभिनिवज्जेत्वा यायं उपेक्खा एकत्ता एकत्तसिता, यत्थ सब्बसो लोकामिसुपादाना अपरिसेसा निरुज्झन्ति, तमेवूपेक्खं भावेती’’ति (म. नि. २.४२).
गिज्झादीहि साधारणा मंसपेसि उपमा एतेसन्ति मंसपेसूपमा. बहूनं साधारणट्ठेन बहुसाधारणा. आदित्तं तिणुक्कं उपमा एतेसन्ति तिणुक्कूपमा. अनुदहनट्ठेनाति हत्थादिझापनट्ठेन. साधिकपोरिसप्पमाणा वीतच्चिकानं वीतधूमानं अङ्गारानं पूरा अङ्गारकासु उपमा एतेसन्ति अङ्गारकासूपमा. महापरिळाहट्ठेनाति महन्तपरितापनट्ठेन. आरामरामणेय्यादिकं सुपिनं उपमा एतेसन्ति सुपिनकूपमा. इत्तरपच्चुपट्ठानट्ठेनाति अप्पत्वा, न उपगन्त्वा तिट्ठनट्ठेन. याचितेन लद्धं यानादिभण्डं उपमा एतेसन्ति याचितकूपमा. तावकालिकट्ठेनाति अनिबन्धनट्ठेन. सम्पन्नफलरुक्खो उपमा एतेसन्ति रुक्खफलूपमा. सम्भञ्जनपरिभञ्जनट्ठेनाति साखाभञ्जनट्ठेन चेव समन्ततो भञ्जित्वा रुक्खपातनट्ठेन च. असि च सूना च उपमा एतेसन्ति असिसूनूपमा. अधिकुट्टनट्ठेनाति छिन्दनट्ठेन. सत्तिसूलं उपमा एतेसन्ति सत्तिसूलूपमा. विनिविज्झनट्ठेनाति निपतेत्वा गमनट्ठेन. भयजननट्ठेन सप्पसिरं उपमा एतेसन्ति सप्पसिरूपमा. सप्पटिभयट्ठेनाति सह अभिमुखे भयट्ठेन. दुक्खजननं अग्गिक्खन्धं उपमा एतेसन्ति अग्गिक्खन्धूपमा. महाभितापनट्ठेनाति महन्तअभितापकायपीळाउप्पादनट्ठेनाति कामं परिवज्जेतीति. वुत्तञ्हेतं –
‘‘सेय्यथापि, गहपति, गिज्झो वा कङ्को वा कुललो वा मंसपेसिं आदाय उड्डीयेय्य, तमेनं गिज्झापि कङ्कापि कुललापि अनुपतित्वा अनुपतित्वा वितच्छेय्युं विस्सज्जेय्युं. तं किं मञ्ञसि, गहपति, सचे सो गिज्झो वा कङ्को वा कुललो वा तं मंसपेसिं न खिप्पमेव पटिनिस्सज्जेय्य, सो ततोनिदानं मरणं वा निगच्छेय्य, मरणमत्तं वा दुक्ख’’न्ति ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘एवमेव खो, गहपति, अरियसावको इति पटिसञ्चिक्खति ‘मंसपेसूपमा कामा वुत्ता भगवता…पे… तमेवूपेक्खं भावेति. सेय्यथापि, गहपति, पुरिसो आदित्तं तिणुक्कं आदाय पटिवातं गच्छेय्य. तं किं मञ्ञसि, गहपति, सचे सो पुरिसो तं आदित्तं तिणुक्कं न खिप्पमेव पटिनिस्सज्जेय्य, तस्स सा आदित्ता तिणुक्का हत्थं वा दहेय्य, बाहुं वा दहेय्य, अञ्ञतरं वा अञ्ञतरं वा अङ्गपच्चङ्गं दहेय्य, सो ततोनिदानं मरणं वा निगच्छेय्य, मरणमत्तं वा दुक्ख’’न्ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘एवमेव खो, गहपति, अरियसावको इति पटिसञ्चिक्खति ‘तिणुक्कूपमा कामा वुत्ता भगवता बहुदुक्खा बहुपायासा…पे… तमेवूपेक्खं भावेति. सेय्यथापि, गहपति, अङ्गारकासु साधिकपोरिसा पूरा अङ्गारानं वीतच्चिकानं वीतधूमानं. अथ पुरिसो आगच्छेय्य जीवितुकामो अमरितुकामो सुखकामो दुक्खप्पटिक्कूलो, तमेनं द्वे बलवन्तो पुरिसा नानाबाहासु गहेत्वा अङ्गारकासुं उपकड्ढेय्युं. तं किं मञ्ञसि गहपति, अपि नु सो पुरिसो इति चिति चेव कायं सन्नामेय्या’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘तं किस्सहेतु’’? ‘‘विदितञ्हि, भन्ते, तस्स पुरिसस्स ‘इमञ्च अहं अङ्गारकासुं पपतिस्सामि, ततोनिदानं मरणं वा निगच्छिस्सामि मरणमत्तं वा दुक्ख’’’न्ति. ‘‘एवमेव खो गहपति अरियसावको इति पटिसञ्चिक्खति ‘अङ्गारकासूपमा कामा वुत्ता भगवता…पे… तमेवूपेक्खं भावेति. सेय्यथापि, गहपति, पुरिसो सुपिनकं पस्सेय्य आरामरामणेय्यकं वनरामणेय्यकं भूमिरामणेय्यकं पोक्खरणिरामणेय्यकं, सो पटिबुद्धो न किञ्चि पटिपस्सेय्य. एवमेव खो, गहपति, अरियसावको इति पटिसञ्चिक्खति ‘सुपिनकूपमा कामा वुत्ता भगवता…पे… तमेवूपेक्खं भावेति. सेय्यथापि, गहपति, पुरिसो याचितकं भोगं याचित्वा यानं वा पोरिसेय्यं पवरमणिकुण्डलं. सो तेहि याचितकेहि भोगेहि पुरक्खतो परिवुतो अन्तरापणं पटिपज्जेय्य. तमेनं जनो दिस्वा एवं वदेय्य ‘भोगी वत भो पुरिसो, एवं किर भो भोगिनो भोगानि भुञ्जन्ती’ति. तमेनं सामिका यत्थ यत्थेव तानि पस्सेय्युं, तत्थ तत्थेव तानि हरेय्युं. तं किं मञ्ञसि, गहपति, अलं नु खो तस्स पुरिसस्स अञ्ञथत्ताया’’ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘तं किस्सहेतु’’? ‘‘सामिनो हि, भन्ते, तानि हरन्ती’’ति. ‘‘एवमेव खो, गहपति, अरियसावको इति पटिसञ्चिक्खति ‘याचितकूपमा कामा वुत्ता भगवता…पे… तमेवूपेक्खं भावेति. सेय्यथापि, गहपति, गामस्स वा निगमस्स वा अविदूरे तिब्बो वनसण्डो, तत्रस्स रुक्खो सम्पन्नफलो च उपपन्नफलो च. न चस्सु कानिचि फलानि भूमियं पतितानि. अथ पुरिसो आगच्छेय्य फलत्थिको फलगवेसी फलपरियेसनं चरमानो. सो तं वनसण्डं अज्झोगाहेत्वा तं रुक्खं पस्सेय्य सम्पन्नफलञ्च उपपन्नफलञ्च. तस्स एवमस्स ‘अयं खो रुक्खो सम्पन्नफलो च उपपन्नफलो च, नत्थि च कानिचि फलानि भूमियं पतितानि, जानामि खो पनाहं रुक्खं आरोपितुं. यंनूनाहं इमं रुक्खं आरोहित्वा यावदत्थञ्च खादेय्यं, उच्छङ्गञ्च पूरेय्य’न्ति? सो तं रुक्खं आरोहित्वा यावदत्थञ्च खादेय्य, उच्छङ्गञ्च पूरेय्य. अथ दुतियो पुरिसो आगच्छेय्य फलत्थिको फलगवेसी फलपरियेसनं चरमानो तिण्हं कुठारिं आदाय. सो तं वनसण्डं अज्झोगाहेत्वा तं रुक्खं पस्सेय्य सम्पन्नफलञ्च उपपन्नफलञ्च. तस्स एवमस्स ‘अयं खो रुक्खो सम्पन्नफलो च उपपन्नफलो च, नत्थि च कानिचि फलानि भूमियं पतितानि, न खो पनाहं जानामि रुक्खं आरोहितुं. यंनूनाहं इमं रुक्खं मूलतो छेत्वा यावदत्थञ्च खादेय्यं, उच्छङ्गञ्च पूरेय्य’न्ति. सो तं रुक्खं मूलतोव छिन्देय्य. तं किं मञ्ञसि, गहपति, अमुको सो पुरिसो पठमं रुक्खं आरूळ्हो, सचे सो न खिप्पमेव ओरोहेय्य, तस्स सो रुक्खो पपतन्तो हत्थं वा भञ्जेय्य पादं वा भञ्जेय्य अञ्ञतरं वा अञ्ञतरं वा अङ्गपच्चङ्गं भञ्जेय्य, सो ततोनिदानं मरणं वा निगच्छेय्य, मरणमत्तं वा दुक्ख’’न्ति? ‘‘एवं, भन्ते’’. ‘‘एवमेव खो, गहपति, अरियसावको इति पटिसञ्चिक्खति ‘रुक्खफलूपमा कामा वुत्ता भगवता बहुदुक्खा बहुपायासा, आदीनवो एत्थ भिय्यो’ति. एवमेतं यथाभूतं सम्मप्पञ्ञाय दिस्वा यायं उपेक्खा नानत्ता नानत्तसिता, तं अभिनिवज्जेत्वा यायं उपेक्खा एकत्ता एकत्तसिता. यत्थ सब्बसो लोकामिसूपादाना अपरिसेसा निरुज्झन्ति. तमेवूपेक्खं भावेती’’ति (म. नि. २.४३-४८).
एवं अट्ठिकङ्कलादिकअग्गिक्खन्धूपमपरियोसानतो विपस्सनं दस्सेत्वा इदानि उपचारसमाधिं दस्सेन्तो ‘‘बुद्धानुस्सतिं भावेन्तो’’तिआदिमाह.
तत्थ पुनप्पुनं उप्पज्जनतो सति एव अनुस्सति. पवत्तितब्बट्ठानम्हियेव च पवत्तत्ता सद्धापब्बजितस्स कुलपुत्तस्स अनुरूपा सतीतिपि अनुस्सति. बुद्धं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति बुद्धानुस्सति. अरहतादिबुद्धगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं, तं बुद्धानुस्सतिं. भावेन्तोति वड्ढेन्तो ब्यूहेन्तो. धम्मं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति धम्मानुस्सति, स्वाक्खाततादिधम्मगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. सङ्घं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सङ्घानुस्सति, सुप्पटिपन्नतादिसङ्घगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. सीलं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति सीलानुस्सति, अत्तनो अखण्डतादिसीलगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. चागं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति चागानुस्सति, अत्तनो मुत्तचागतादिचागगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. देवता आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति देवतानुस्सति, देवता सक्खिट्ठाने ठपेत्वा अत्तनो सद्धादिगुणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. आनापाने आरब्भ उप्पन्ना सति आनापानस्सति, आनापाननिमित्तारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. मरणं आरब्भ उप्पन्ना सति मरणस्सति, एकभवपरियापन्नजीवितिन्द्रियुपच्छेदसङ्खातमरणारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं.
कुच्छितानं केसादीनं पटिक्कूलानं आयत्ता आकरत्ता कायोति सङ्खं गते सरीरे गता पवत्ता सति कायगतासति, तादिसं वा कायं गता सति ‘‘कायगतसती’’ति वत्तब्बे रस्सं अकत्वा ‘‘कायगतासती’’ति वुत्तं. केसादिकेसु कायकोट्ठासेसु पटिक्कूलनिमित्तारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं. उपसमं आरब्भ उप्पन्ना अनुस्सति. उपसमानुस्सति, सब्बदुक्खूपसमारम्मणाय सतिया एतं अधिवचनं.
वितक्कविचारपीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं पठमज्झानं भावेन्तो. पीतिसुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं दुतियज्झानं भावेन्तो. सुखचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं ततियज्झानं भावेन्तो. उपेक्खाचित्तेकग्गतासम्पयुत्तं चतुत्थज्झानं भावेन्तो…पे… नेवसञ्ञानासञ्ञायतनं भावेन्तोपि कामे परिवज्जेतीति.
विक्खम्भनप्पहानं दस्सेत्वा इदानि समुच्छेदेन कामानं पहानं दस्सेतुं ‘‘सोतापत्तिमग्गं भावेन्तोपी’’तिआदिमाह. तत्थ मग्गसोतस्स आपज्जनं सोतापत्ति, सोतापत्तिया मग्गो सोतापत्तिमग्गो. अपायगमनीये कामेति येहि अपायं गच्छन्ति, ते अपायगमनीये कामे समुच्छेदतो सोतापत्तिमग्गं भावेन्तो परिवज्जेति. पटिसन्धिवसेन सकिंयेव इमं लोकं आगच्छतीति सकदागामी, तस्स मग्गो सकदागामिमग्गो. तं मग्गं भावेन्तो. ओळारिकेति परिळाहप्पत्ते. पटिसन्धिवसेनेव कामभवं नागच्छतीति अनागामी, तस्स मग्गो अनागामिमग्गो. तं मग्गं भावेन्तो. अनुसहगतेति सुखुमभावप्पत्ते. किलेसेहि आरकत्ता, किलेसारीनं हतत्ता, संसारचक्कस्स अरानं हतत्ता, पापकरणे रहाभावा, पच्चयादीनं अरहत्ता च अरहं, अरहतो भावो अरहत्तं. किं तं? अरहत्तफलं. अरहत्तस्स मग्गो अरहत्तमग्गो. तं अरहत्तमग्गं भावेन्तो. सब्बेन सब्बन्ति सब्बेनाकारेन सब्बं. सब्बथा सब्बन्ति सब्बप्पकारेन सब्बं. असेसं निस्सेसन्ति निरवसेसं गन्धमत्तम्पि अट्ठपेत्वा. अथ वा सब्बेन सब्बं मूलवसेन. सब्बथा सब्बं आकारनिप्पदेसवसेन. असेसं निस्सेसं भावनानिप्पदेसवसेन. तथा पुरिमेन दुच्चरिताभावेन. दुतियेन परियुट्ठानाभावेन. ततियेन अनुसयाभावेन एवमेके वण्णयन्ति.
सप्पो वुच्चति अहीति यो कोचि सरन्तो गच्छति. केनट्ठेनाति केन अत्थेन. संसप्पन्तो गच्छतीति यस्मा सम्मा संसरन्तो गच्छतीति सप्पो. भुजन्तोति वङ्कवङ्को हुत्वा. पन्नसिरोति निपन्नसीसो हुत्वा. सिरेन सुपतीति सीसं भोगन्तरे कत्वा सुपनभावेन सिरसा सुपतीति सरीसपो. बिले सयतीति बिलासयो. ‘‘बिलसयो’’तिपि पाळि, तं सुन्दरं. गुहायं सेतीति गुहासयो. दाठा तस्स आवुधोति तस्स सप्पस्स दुवे दाठा पहरणसत्थसङ्खातो आवुधो. विसं तस्स घोरन्ति तस्स सप्पस्स ब्यापकसङ्खातं विसं दारुणं कक्खळं. जिव्हा तस्स दुविधाति तस्स सप्पस्स द्वेधा जिव्हा. द्वीहि जिव्हाहि रसं सायतीति दुविधाहि जिव्हाहि रसं जानाति अस्सादं विन्दति सादियतीति. जीवितुं कामयतीति जीवितुकामो. अमरितुं कामयतीति अमरितुकामो. सुखं कामयतीति सुखकामो. दुक्खप्पटिक्कूलोति दुक्खं अनिच्छमानो. पादेनाति अत्तनो पादेन. सप्पसिरन्ति सप्पस्स सीसं. वज्जेय्याति दूरतो वज्जेय्य. विवज्जेय्याति तस्स पमाणेन. परिवज्जेय्याति समन्ततो. अभिनिवज्जेय्याति चतुत्थप्पमाणेन. अथ वा पुरिमेन सीसतो. दुतियततियेन द्वीहि पस्सेहि. चतुत्थेन पच्छतो. ‘‘कामे पन अप्पत्तस्स परियेसनमूलदुक्खवत्थुभावेन वज्जेय्य. पत्तस्स आरक्खमूलदुक्खवत्थुभावेन विवज्जेय्य. अञ्ञाणपरिळाहदुक्खवत्थुभावेन परिवज्जेय्य. विनासमुखे पियविप्पयोगदुक्खवत्थुभावेन अभिनिवज्जेय्या’’ति एवमेके वण्णयन्ति.
रञ्जनवसेन रागो. बलवरञ्जनट्ठेन सारागो. विसये सत्तानं अनु अनु नयनतो अनुनयो. अनुरुज्झतीति अनुरोधो, कामेतीति अत्थो. यत्थ कत्थचि भवे सत्ता एताय नन्दन्तीति नन्दी, सयं वा नन्दतीति नन्दी. नन्दी च सा रञ्जनट्ठेन रागो चाति नन्दिरागो. तत्थ एकस्मिं आरम्मणे सकिं उप्पन्ना तण्हा नन्दी, पुनप्पुनं उप्पज्जमाना नन्दिरागोति वुच्चति. चित्तस्स सारागोति यो हेट्ठा ‘‘बलवरञ्जनट्ठेन सारागो’’ति वुत्तो, सो न सत्तस्स, चित्तस्सेव सारागोति अत्थो.
इच्छन्ति एताय आरम्मणानीति इच्छा. बहलकिलेसभावेन मुच्छन्ति एताय पाणिनोति मुच्छा. गिलित्वा परिनिट्ठपेत्वा गहणवसेन अज्झोसानं. इमिना सत्ता गिज्झन्ति गेधं आपज्जन्तीति गेधो. बहलट्ठेन वा गेधो. ‘‘गेधं वा पन पवनसण्ड’’न्ति हि बहलट्ठेनेव वुत्तं. अनन्तरपदं उपसग्गवसेन वड्ढितं, सब्बतोभागेन वा गेधोति पलिगेधो. सज्जन्ति एतेनाति सङ्गो. लग्गनट्ठेन वा सङ्गो. ओसीदनट्ठेन पङ्को. आकड्ढनवसेन एजा. ‘‘एजा इमं पुरिसं परिकड्ढति तस्स तस्सेव भवस्स अभिनिब्बत्तिया’’ति हि वुत्तं. वञ्चनट्ठेन माया. वट्टस्मिं सत्तानं जननट्ठेन जनिका. ‘‘तण्हा जनेति पुरिसं, चित्तमस्स विधावती’’ति (सं. नि. १.५५) हि वुत्तं. वट्टस्मिं सत्ते दुक्खेन संयोजयमाना जनेतीति सञ्जननी. घटनट्ठेन सिब्बिनी. अयञ्हि वट्टस्मिं सत्ते चुतिपटिसन्धिवसेन सिब्बति घटेति तुन्नकारो विय पिलोतिकाय पिलोतिकं, तस्मा ‘‘घटनट्ठेन सिब्बिनी’’ति वुत्ता. अनेकप्पकारं विसयजालं तण्हाविप्फन्दितनिवेससङ्खातं वा जालमस्सा अत्थीति जालिनी.
आकड्ढनट्ठेन सीघसोता सरिता वियाति सरिता. अल्लट्ठेन वा सरिता. वुत्तञ्हेतं ‘‘सरितानि सिनेहितानि च सोमनस्सानि भवन्ति जन्तुनो’’ति (ध. प. ३४१). अल्लानि चेव सिनिद्धानि चाति अयञ्हेत्थ अत्थो. अनयब्यसनापादनट्ठेन कुम्मानुबन्धसुत्तकं वियाति सुत्तं. वुत्तञ्हेतं ‘‘सुत्तन्ति खो, भिक्खवे, नन्दिरागस्सेतं अधिवचन’’न्ति (सं. नि. २.१५९). रूपादीसु वित्थतट्ठेन विसता. तस्स तस्स पटिलाभत्थाय सत्ते आयूहापेतीति आयूहिनी. उक्कण्ठितुं अपदानतो सहायट्ठेन दुतिया. अयञ्हि सत्तानं वट्टस्मिं उक्कण्ठितुं न देति, गतगतट्ठाने पियसहायो विय अभिरमापेति. तेनेव वुत्तं –
‘‘तण्हादुतियो पुरिसो, दीघमद्धानसंसरं;
इत्थभावञ्ञथाभावं, संसारं नातिवत्तती’’ति. (इतिवु. १५; अ. नि. ४.९; महानि. १९१; चूळनि. पायायनानुगीतिगाथानिद्देस १०७);