५. मङ्गलसुत्तवण्णना

निक्खेपप्पयोजनं

इदानि कुमारपञ्हानन्तरं निक्खित्तस्स मङ्गलसुत्तस्स अत्थवण्णनाक्कमो अनुप्पत्तो, तस्स इध निक्खेपप्पयोजनं वत्वा अत्थवण्णनं करिस्साम. सेय्यथिदं – इदञ्हि सुत्तं इमिना अनुक्कमेन भगवता अवुत्तम्पि य्वायं सरणगमनेहि सासनोतारो, सिक्खापदद्वत्तिंसाकारकुमारपञ्हेहि च सीलसमाधिपञ्ञाप्पभेदनयो दस्सितो, सब्बोपेस परममङ्गलभूतो, यतो मङ्गलत्थिकेन एत्थेव अभियोगो कातब्बो, सो चस्स मङ्गलभावो इमिना सुत्तानुसारेन वेदितब्बोति दस्सनत्थं वुत्तं.

इदमस्स इध निक्खेपप्पयोजनं.

पठममहासङ्गीतिकथा

एवं निक्खित्तस्स पनस्स अत्थवण्णनत्थं अयं मातिका –

‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा, चेतं वत्वा इमं विधिं;

एवमिच्चादिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो.

‘‘वण्णयन्तो समुट्ठानं, वत्वा यं यत्थ मङ्गलं;

ववत्थपेत्वा तं तस्स, मङ्गलत्तं विभावये’’ति.

तत्थ ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा, चेतं वत्वा इमं विधि’’न्ति अयं ताव अद्धगाथा यदिदं ‘‘एवं मे सुतं एकं समयं भगवा…पे… भगवन्तं गाथाय अज्झभासी’’ति, इदं वचनं सन्धाय वुत्ता. इदञ्हि अनुस्सववसेन वुत्तं, सो च भगवा सयम्भू अनाचरियको, तस्मा नेदं तस्स भगवतो वचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्स. यतो वत्तब्बमेतं ‘‘इदं वचनं केन वुत्तं, कदा, कस्मा च वुत्त’’न्ति. वुच्चते – आयस्मता आनन्देन वुत्तं, तञ्च पठममहासङ्गीतिकाले.

पठममहासङ्गीति चेसा सब्बसुत्तनिदानकोसल्लत्थमादितो पभुति एवं वेदितब्बा. धम्मचक्कप्पवत्तनञ्हि आदिं कत्वा याव सुभद्दपरिब्बाजकविनयना, कतबुद्धकिच्चे कुसिनारायं उपवत्तने मल्लानं सालवने यमकसालानमन्तरे विसाखपुण्णमदिवसे पच्चूससमये अनुपादिसेसाय निब्बानधातुया परिनिब्बुते, भगवति लोकनाथे भगवतो परिनिब्बाने सन्निपतितानं सत्तन्नं भिक्खुसतसहस्सानं सङ्घत्थेरो आयस्मा महाकस्सपो सत्ताहपरिनिब्बुते भगवति सुभद्देन वुड्ढपब्बजितेन ‘‘अलं, आवुसो, मा सोचित्थ, मा परिदेवित्थ, सुमुत्ता मयं तेन महासमणेन, उपद्दुता च होम ‘इदं वो कप्पति इदं वो न कप्पती’ति, इदानि पन मयं यं इच्छिस्साम तं करिस्साम, यं न इच्छिस्साम न तं करिस्सामा’’ति (चूळव. ४३७; दी. नि. २.२३२) वुत्तवचनमनुस्सरन्तो ‘‘ठानं खो पनेतं विज्जति यं पापभिक्खू ‘अतीतसत्थुकं पावचन’न्ति मञ्ञमाना पक्खं लभित्वा न चिरस्सेव सद्धम्मं अन्तरधापेय्युं. याव च धम्मविनयो तिट्ठति, ताव अनतीतसत्थुकमेव पावचनं होति. यथाह भगवा –

‘‘यो वो, आनन्द, मया धम्मो च विनयो च देसितो पञ्ञत्तो, सो वो ममच्चयेन सत्था’’ति (दी. नि. २.२१६).

‘‘यंनूनाहं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यं, यथयिदं सासनं अद्धनियं अस्स चिरट्ठितिकं’’.

यञ्चाहं भगवता –

‘‘धारेस्ससि पन मे त्वं, कस्सप, साणानि पंसुकूलानि निब्बसनानी’’ति वत्वा चीवरे साधारणपरिभोगेन चेव –

‘‘अहं, भिक्खवे, यावदे आकङ्खामि विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरामि, कस्सपोपि, भिक्खवे, यावदेव आकङ्खति विविच्चेव कामेहि…पे… पठमं झानं उपसम्पज्ज विहरती’’ति –

एवमादिना नयेन नवानुपुब्बविहारछळभिञ्ञाप्पभेदे उत्तरिमनुस्सधम्मे अत्तना समसमट्ठपनेन च अनुग्गहितो, तस्स मे किमञ्ञं आणण्यं भविस्सति? ‘‘ननु मं भगवा राजा विय सककवचइस्सरियानुप्पदानेन अत्तनो कुलवंसप्पतिट्ठापकं पुत्तं ‘सद्धम्मवंसप्पतिट्ठापको मे अयं भविस्सती’ति मन्त्वा इमिना असाधारणेन अनुग्गहेन अनुग्गहेसी’’ति चिन्तयन्तो धम्मविनयसङ्गायनत्थं भिक्खूनं उस्साहं जनेसि? यथाह –

‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो भिक्खू आमन्तेसि – एकमिदाहं, आवुसो, समयं पावाय कुसिनारं अद्धानमग्गप्पटिपन्नो महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेही’’ति (दी. नि. २.२३१; चूळव. ४३७) सब्बं सुभद्दकण्डं वित्थारेतब्बं.

ततो परं आह –

‘‘हन्द मयं, आवुसो, धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, पुरे अधम्मो दिप्पति, धम्मो पटिबाहिय्यति, अविनयो दिप्पति, विनयो पटिबाहिय्यति, पुरे अधम्मवादिनो बलवन्तो होन्ति, धम्मवादिनो दुब्बला होन्ति, अविनयवादिनो बलवन्तो होन्ति, विनयवादिनो दुब्बला होन्ती’’ति (चूळव. ४३७).

भिक्खू आहंसु ‘‘तेन हि, भन्ते, थेरो भिक्खू उच्चिनतू’’ति. थेरो सकलनवङ्गसत्थुसासनपरियत्तिधरे पुथुज्जनसोतापन्नसकदागामिअनागामिसुक्खविपस्सकखीणासवभिक्खू अनेकसते अनेकसहस्से च वज्जेत्वा तिपिटकसब्बपरियत्तिप्पभेदधरे पटिसम्भिदाप्पत्ते महानुभावे येभुय्येन भगवता एतदग्गं आरोपिते तेविज्जादिभेदे खीणासवभिक्खूयेव एकूनपञ्चसते परिग्गहेसि. ये सन्धाय इदं वुत्तं ‘‘अथ खो आयस्मा महाकस्सपो एकेनूनपञ्चअरहन्तसतानि उच्चिनी’’ति (चूळव. ४३७).

किस्स पन थेरो एकेनूनमकासीति? आयस्मतो आनन्दत्थेरस्स ओकासकरणत्थं. तेन हायस्मता सहापि विनापि न सक्का धम्मसङ्गीति कातुं. सो हायस्मा सेखो सकरणीयो, तस्मा सह न सक्का, यस्मा पनस्स किञ्चि दसबलदेसितं सुत्तगेय्यादिकं भगवतो असम्मुखा पटिग्गहितं नाम नत्थि, तस्मा विनापि न सक्का. यदि एवं सेखोपि समानो धम्मसङ्गीतिया बहूकारत्ता थेरेन उच्चिनितब्बो अस्स, अथ कस्मा न उच्चिनितोति? परूपवादविवज्जनतो. थेरो हि आयस्मन्ते आनन्दे अतिविय विस्सत्थो अहोसि. तथा हि नं सिरस्मिं पलितेसु जातेसुपि ‘‘न वायं कुमारको मत्तमञ्ञासी’’ति (सं. नि. २.१५४) कुमारकवादेन ओवदति. सक्यकुलप्पसुतो चायं आयस्मा तथागतस्स भाता चूळपितु पुत्तो, तत्र भिक्खू छन्दागमनं विय मञ्ञमाना ‘‘बहू असेखपटिसम्भिदाप्पत्ते भिक्खू ठपेत्वा आनन्दं सेखपटिसम्भिदाप्पत्तं थेरो उच्चिनी’’ति उपवदेय्युं. तं परूपवादं परिविवज्जेन्तो ‘‘आनन्दं विना सङ्गीति न सक्का कातुं, भिक्खूनंयेव अनुमतिया गहेस्सामी’’ति न उच्चिनि.

अथ सयमेव भिक्खू आनन्दस्सत्थाय थेरं याचिंसु. यथाह –

‘‘भिक्खू आयस्मन्तं महाकस्सपं एतदवोचुं – ‘अयं, भन्ते, आयस्मा आनन्दो किञ्चापि सेखो, अभब्बो छन्दा दोसा मोहा भया अगतिं गन्तुं, बहु चानेन भगवतो सन्तिके धम्मो च विनयो च परियत्तो, तेन हि, भन्ते, थेरो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनतू’ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तम्पि आनन्दं उच्चिनी’’ति (चूळव. ४३७).

एवं भिक्खूनं अनुमतिया उच्चिनितेन तेनायस्मता सद्धिं पञ्चथेरसतानि अहेसुं.

अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – ‘‘कत्थ नु खो मयं धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्यामा’’ति. अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि ‘‘राजगहं खो महागोचरं पहूतसेनासनं, यंनून मयं राजगहे वस्सं वसन्ता धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायेय्याम, नञ्ञे भिक्खू राजगहे वस्सं उपगच्छेय्यु’’न्ति. कस्मा पन नेसं एतदहोसि? इदं अम्हाकं थावरकम्मं, कोचि विसभागपुग्गलो सङ्घमज्झं पविसित्वा उक्कोटेय्याति. अथायस्मा महाकस्सपो ञत्तिदुतियेन कम्मेन सावेसि. तं सङ्गीतिक्खन्धके (चूळव. ४३७) वुत्तनयेनेव ञातब्बं.

अथ तथागतस्स परिनिब्बानतो सत्तसु साधुकीळनदिवसेसु सत्तसु च धातुपूजादिवसेसु वीतिवत्तेसु ‘‘अड्ढमासो अतिक्कन्तो, इदानि गिम्हानं दियड्ढो मासो सेसो, उपकट्ठा वस्सूपनायिका’’ति मन्त्वा महाकस्सपत्थेरो ‘‘राजगहं, आवुसो, गच्छामा’’ति उपड्ढं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा एकं मग्गं गतो. अनुरुद्धत्थेरोपि उपड्ढं गहेत्वा एकं मग्गं गतो, आनन्दत्थेरो पन भगवतो पत्तचीवरं गहेत्वा भिक्खुसङ्घपरिवुतो सावत्थिं गन्त्वा राजगहं गन्तुकामो येन सावत्थि, तेन चारिकं पक्कामि. आनन्दत्थेरेन गतगतट्ठाने महापरिदेवो अहोसि, ‘‘भन्ते आनन्द, कुहिं सत्थारं ठपेत्वा आगतोसी’’ति? अनुपुब्बेन सावत्थिं अनुप्पत्ते थेरे भगवतो परिनिब्बानसमये विय महापरिदेवो अहोसि.

तत्र सुदं आयस्मा आनन्दो अनिच्चतादिपटिसंयुत्ताय धम्मिया कथाय तं महाजनं सञ्ञापेत्वा जेतवनं पविसित्वा दसबलेन वसितगन्धकुटिया द्वारं विवरित्वा मञ्चपीठं नीहरित्वा पप्फोटेत्वा गन्धकुटिं सम्मज्जित्वा मिलातमालाकचवरं छड्डेत्वा मञ्चपीठं अतिहरित्वा पुन यथाठाने ठपेत्वा भगवतो ठितकाले करणीयं वत्तं सब्बमकासि. अथ थेरो भगवतो परिनिब्बानतो पभुति ठाननिसज्जबहुलत्ता उस्सन्नधातुकं कायं समस्सासेतुं दुतियदिवसे खीरविरेचनं पिवित्वा विहारेयेव निसीदि, यं सन्धाय सुभेन माणवेन पहितं माणवकं एतदवोच –

‘‘अकालो खो, माणवक, अत्थि मे अज्ज भेसज्जमत्ता पीता, अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्यामा’’ति (दी. नि. १.४४७).

दुतियदिवसे चेतकत्थेरेन पच्छासमणेन गन्त्वा सुभेन माणवेन पुट्ठो दीघनिकाये सुभसुत्तं नाम दसमं सुत्तमभासि.

अथ खो थेरो जेतवने विहारे खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं कारापेत्वा उपकट्ठाय वस्सूपनायिकाय राजगहं गतो. तथा महाकस्सपत्थेरो अनुरुद्धत्थेरो च सब्बं भिक्खुसङ्घं गहेत्वा राजगहमेव गता.

तेन खो पन समयेन राजगहे अट्ठारस महाविहारा होन्ति. ते सब्बेपि छड्डितपतितउक्लापा अहेसुं. भगवतो हि परिनिब्बाने सब्बे भिक्खू अत्तनो अत्तनो पत्तचीवरं गहेत्वा विहारे च परिवेणे च छड्डेत्वा अगमंसु. तत्थ थेरा भगवतो वचनपूजनत्थं तित्थियवादपरिमोचनत्थञ्च ‘‘पठमं मासं खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं करोमा’’ति चिन्तेसुं. तित्थिया हि वदेय्युं ‘‘समणस्स गोतमस्स सावका सत्थरि ठितेयेव विहारे पटिजग्गिंसु, परिनिब्बुते छड्डेसु’’न्ति. तेसं वादपरिमोचनत्थञ्च चिन्तेसुन्ति वुत्तं होति. वुत्तम्पि चेतं –

‘‘अथ खो थेरानं भिक्खूनं एतदहोसि – भगवता खो, आवुसो, खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं वण्णितं, हन्द मयं, आवुसो, पठमं मासं खण्डफुल्लप्पटिसङ्खरणं करोम, मज्झिमं मासं सन्निपतित्वा धम्मञ्च विनयञ्च सङ्गायिस्सामा’’ति (चूळव. ४३८).

ते दुतियदिवसे गन्त्वा राजद्वारे अट्ठंसु. अजातसत्तु राजा आगन्त्वा वन्दित्वा ‘‘अहं, भन्ते, किं करोमि, केनत्थो’’ति पवारेसि. थेरा अट्ठारसमहाविहारप्पटिसङ्खरणत्थाय हत्थकम्मं पटिवेदेसुं. ‘‘साधु, भन्ते’’ति राजा हत्थकम्मकारके मनुस्से अदासि. थेरा पठमं मासं सब्बविहारे पटिसङ्खरापेसुं.

अथ रञ्ञो आरोचेसुं – ‘‘निट्ठितं, महाराज, विहारप्पटिसङ्खरणं, इदानि धम्मविनयसङ्गहं करोमा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते, विस्सत्था करोथ, मय्हं आणाचक्कं, तुम्हाकं धम्मचक्कं होतु. आणापेथ, भन्ते, किं करोमी’’ति? ‘‘धम्मसङ्गहं करोन्तानं भिक्खूनं सन्निसज्जट्ठानं महाराजा’’ति. ‘‘कत्थ करोमि, भन्ते’’ति? ‘‘वेभारपब्बतपस्से सत्तपण्णिगुहाद्वारे कातुं युत्तं महाराजा’’ति. ‘‘साधु, भन्ते’’ति खो, राजा अजातसत्तु, विस्सकम्मुना निम्मितसदिसं सुविभत्तभित्तिथम्भसोपानं नानाविधमालाकम्मलताकम्मविचित्रं महामण्डपं कारापेत्वा विविधकुसुमदामओलम्बकविनिग्गलन्तचारुवितानं रतनविचित्रमणिकोट्टिमतलमिव च नं नानापुप्फूपहारविचित्रं सुपरिनिट्ठितभूमिकम्मं ब्रह्मविमानसदिसं अलङ्करित्वा तस्मिं महामण्डपे पञ्चसतानं भिक्खूनं अनग्घानि पञ्चकप्पियपच्चत्थरणसतानि पञ्ञापेत्वा दक्खिणभागं निस्साय उत्तराभिमुखं थेरासनं, मण्डपमज्झे पुरत्थाभिमुखं बुद्धस्स भगवतो आसनारहं धम्मासनं पञ्ञापेत्वा दन्तखचितं चित्तबीजनिञ्चेत्थ ठपेत्वा भिक्खुसङ्घस्स आरोचापेसि ‘‘निट्ठितं, भन्ते, किच्च’’न्ति.

भिक्खू आयस्मन्तं आनन्दं आहंसु ‘‘स्वे, आवुसो आनन्द, सङ्घसन्निपातो, त्वञ्च सेखो सकरणीयो, तेन ते न युत्तं सन्निपातं गन्तुं, अप्पमत्तो होही’’ति. अथ खो आयस्मा आनन्दो ‘‘स्वे सन्निपातो, न खो पन मेतं पतिरूपं, य्वाहं सेखो समानो सन्निपातं गच्छेय्य’’न्ति बहुदेव रत्तिं कायगताय सतिया वीतिनामेत्वा रत्तिया पच्चूससमये चङ्कमा ओरोहित्वा विहारं पविसित्वा ‘‘निपज्जिस्सामी’’ति कायं आवज्जेसि. द्वे पादा भूमितो मुत्ता, अप्पत्तञ्च सीसं बिम्बोहनं, एतस्मिं अन्तरे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि. अयञ्हि आयस्मा चङ्कमेन बहि वीतिनामेत्वा विसेसं निब्बत्तेतुं असक्कोन्तो चिन्तेसि ‘‘ननु मं भगवा एतदवोच – ‘कतपुञ्ञोसि त्वं, आनन्द, पधानमनुयुञ्ज, खिप्पं होहिसि अनासवो’ति (दी. नि. २.२०७). बुद्धानञ्च कथादोसो नाम नत्थि, मम पन अच्चारद्धं वीरियं, तेन मे चित्तं उद्धच्चाय संवत्तति, हन्दाहं वीरियसमतं योजेमी’’ति चङ्कमा ओरोहित्वा पादधोवनट्ठाने ठत्वा पादे धोवित्वा विहारं पविसित्वा मञ्चके निसीदित्वा ‘‘थोकं विस्समिस्सामी’’ति कायं मञ्चके उपनामेसि. द्वे पादा भूमितो मुत्ता, सीसञ्च बिम्बोहनमसम्पत्तं, एतस्मिं अन्तरे अनुपादाय आसवेहि चित्तं विमुच्चि. चतुइरियापथविरहितं थेरस्स अरहत्तं. तेन ‘‘इमस्मिं सासने अनिसिन्नो अनिपन्नो अट्ठितो अचङ्कमन्तो को भिक्खु अरहत्तं पत्तो’’ति वुत्ते ‘‘आनन्दत्थेरो’’ति वत्तुं वट्टति.

अथ थेरा भिक्खू दुतियदिवसे भत्तकिच्चं कत्वा पत्तचीवरं पटिसामेत्वा धम्मसभायं सन्निपतिता. आनन्दत्थेरो पन अत्तनो अरहत्तप्पत्तिं ञापेतुकामो भिक्खूहि सद्धिं न गतो. भिक्खू यथावुड्ढं अत्तनो अत्तनो पत्तासने निसीदन्ता आनन्दत्थेरस्स आसनं ठपेत्वा निसिन्ना. तत्थ केहिचि ‘‘एतमासनं कस्सा’’ति वुत्ते आनन्दस्साति. ‘‘आनन्दो पन कुहिं गतो’’ति. तस्मिं समये थेरो चिन्तेसि ‘‘इदानि मय्हं गमनकालो’’ति. ततो अत्तनो आनुभावं दस्सेन्तो पथवियं निमुज्जित्वा अत्तनो आसनेयेव अत्तानं दस्सेसि. आकासेनागन्त्वा निसीदीतिपि एके.

एवं निसिन्ने तस्मिं आयस्मन्ते महाकस्सपत्थेरो भिक्खू आमन्तेसि, ‘‘आवुसो, किं पठमं सङ्गायाम धम्मं वा विनयं वा’’ति? भिक्खू आहंसु, ‘‘भन्ते महाकस्सप, विनयोनामबुद्धसासनस्स आयु, विनये ठिते सासनं ठितं होति, तस्मा पठमं विनयं सङ्गायामा’’ति. ‘‘कं धुरं कत्वा विनयो सङ्गायितब्बो’’ति? ‘‘आयस्मन्तं उपालि’’न्ति. ‘‘किं आनन्दो नप्पहोती’’ति? ‘‘नो नप्पहोति, अपिच खो पन सम्मासम्बुद्धो धरमानोयेव विनयपरियत्तिं निस्साय आयस्मन्तं उपालिं एतदग्गे ठपेसि – ‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं विनयधरानं यदिदं उपाली’’’ति (अ. नि. १.२२८). तस्मा उपालित्थेरं पुच्छित्वा विनयं सङ्गायामाति. ततो थेरो विनयं पुच्छनत्थाय अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नि. उपालित्थेरोपि विस्सज्जनत्थाय सम्मन्नि. तत्रायं पाळि –

अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं उपालिं विनयं पुच्छेय्य’’न्ति.

आयस्मापि उपालि सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन विनयं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति.

एवं अत्तनाव अत्तानं सम्मन्नित्वा आयस्मा, उपालि, उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा थेरे भिक्खू वन्दित्वा धम्मासने निसीदि दन्तखचितं बीजनिं गहेत्वा. ततो महाकस्सपत्थेरो उपालित्थेरं पठमपाराजिकं आदिं कत्वा सब्बं विनयं पुच्छि, उपालित्थेरो विस्सज्जेसि. सब्बे पञ्चसता भिक्खू पठमपाराजिकसिक्खापदं सनिदानं कत्वा एकतो गणसज्झायमकंसु. एवं सेसानिपीति सब्बं विनयट्ठकथाय गहेतब्बं. एतेन नयेन सउभतोविभङ्गं सखन्धकपरिवारं सकलं विनयपिटकं सङ्गायित्वा उपालित्थेरो दन्तखचितं बीजनिं निक्खिपित्वा धम्मासना ओरोहित्वा वुड्ढे भिक्खू वन्दित्वा अत्तनो पत्तासने निसीदि.

विनयं सङ्गायित्वा धम्मं सङ्गायितुकामो आयस्मा महाकस्सपत्थेरो भिक्खू पुच्छि – ‘‘धम्मं सङ्गायन्तेहि कं पुग्गलं धुरं कत्वा धम्मो सङ्गायितब्बो’’ति? भिक्खू ‘‘आनन्दत्थेरं धुरं कत्वा’’ति आहंसु.

अथ खो आयस्मा महाकस्सपो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, आवुसो, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आनन्दं धम्मं पुच्छेय्य’’न्ति.

अथ खो आयस्मा आनन्दो सङ्घं ञापेसि –

‘‘सुणातु मे, भन्ते, सङ्घो, यदि सङ्घस्स पत्तकल्लं, अहं आयस्मता महाकस्सपेन धम्मं पुट्ठो विस्सज्जेय्य’’न्ति.

अथ खो आयस्मा आनन्दो उट्ठायासना एकंसं चीवरं कत्वा थेरे भिक्खू वन्दित्वा धम्मासने निसीदि दन्तखचितं बीजनिं गहेत्वा. अथ महाकस्सपत्थेरो आनन्दत्थेरं धम्मं पुच्छि – ‘‘ब्रह्मजालं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘‘अन्तरा च, भन्ते, राजगहं अन्तरा च नाळन्दं राजागारके अम्बलट्ठिकाय’’न्ति. ‘‘कं आरब्भा’’ति? ‘‘सुप्पियञ्च परिब्बाजकं ब्रह्मदत्तञ्च माणवक’’न्ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं ब्रह्मजालस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि. ‘‘सामञ्ञफलं; पनावुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति? ‘‘राजगहे, भन्ते, जीवकम्बवने’’ति. ‘‘केन सद्धि’’न्ति? ‘‘अजातसत्तुना वेदेहिपुत्तेन सद्धि’’न्ति. अथ खो आयस्मा महाकस्सपो आयस्मन्तं आनन्दं सामञ्ञफलस्स निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छि. एतेनेव उपायेन पञ्चपि निकाये पुच्छि, पुट्ठो पुट्ठो आयस्मा आनन्दो विस्सज्जेसि. अयं पठममहासङ्गीति पञ्चहि थेरसतेहि कता –

‘‘सतेहि पञ्चहि कता, तेन पञ्चसताति च;

थेरेहेव कतत्ता च, थेरिकाति पवुच्चती’’ति.

इमिस्सा पठममहासङ्गीतिया वत्तमानाय सब्बं दीघनिकायं मज्झिमनिकायादिञ्च पुच्छित्वा अनुपुब्बेन खुद्दकनिकायं पुच्छन्तेन आयस्मता महाकस्सपेन ‘‘मङ्गलसुत्तं, आवुसो आनन्द, कत्थ भासित’’न्ति एवमादिवचनावसाने ‘‘निदानम्पि पुच्छि, पुग्गलम्पि पुच्छी’’ति एत्थ निदाने पुच्छिते तं निदानं वित्थारेत्वा यथा च भासितं, येन च सुतं, यदा च सुतं, येन च भासितं, यत्थ च भासितं, यस्स च भासितं, तं सब्बं कथेतुकामेन ‘‘एवं भासितं मया सुतं, एकं समयं सुतं, भगवता भासितं, सावत्थियं भासितं, देवताय भासित’’न्ति एतमत्थं दस्सेन्तेन आयस्मता आनन्देन वुत्तं ‘‘एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे…पे… भगवन्तं गाथाय अज्झभासी’’ति. एवमिदं आयस्मता आनन्देन वुत्तं, तञ्च पन पठममहासङ्गीतिकाले वुत्तन्ति वेदितब्बं.

इदानि ‘‘कस्मा वुत्त’’न्ति एत्थ वुच्चते – यस्मा अयमायस्मा महाकस्सपत्थेरेन निदानं पुट्ठो, तस्मानेन तं निदानं आदितो पभुति वित्थारेतुं वुत्तं. यस्मा वा आनन्दं धम्मासने निसिन्नं वसीगणपरिवुतं दिस्वा एकच्चानं देवतानं चित्तमुप्पन्नं ‘‘अयमायस्मा वेदेहमुनि पकतियापि सक्यकुलमन्वयो भगवतो दायादो, भगवतापि पञ्चक्खत्तुं एतदग्गे निद्दिट्ठो, चतूहि अच्छरियअब्भुतधम्मेहि समन्नागतो, चतुन्नं परिसानं पियो मनापो, इदानि मञ्ञे भगवतो धम्मरज्जदायज्जं पत्वा बुद्धो जातो’’ति. तस्मा आयस्मा आनन्दो तासं देवतानं चेतसा चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय तं अभूतगुणसम्भावनं अनधिवासेन्तो अत्तनो सावकभावमेव दीपेतुं आह ‘‘एवं मे सुतं एकं समयं भगवा …पे… अज्झभासी’’ति. एत्थन्तरे पञ्च अरहन्तसतानि अनेकानि च देवतासहस्सानि ‘‘साधु साधू’’ति आयस्मन्तं आनन्दं अभिनन्दिंसु, महाभूमिचालो अहोसि, नानाविधकुसुमवस्सं अन्तलिक्खतो पपति, अञ्ञानि च बहूनि अच्छरियानि पातुरहेसुं, बहूनञ्च देवतानं संवेगो उप्पज्जि ‘‘यं अम्हेहि भगवतो सम्मुखा सुतं, इदानेव तं परोक्खा जात’’न्ति. एवमिदं आयस्मता आनन्देन पठममहासङ्गीतिकाले वदन्तेनापि इमिना कारणेन वुत्तन्ति वेदितब्बं. एत्तावता च ‘‘वुत्तं येन यदा यस्मा, चेतं वत्वा इमं विधि’’न्ति इमिस्सा अद्धगाथाय अत्थो पकासितो होति.

एवमिच्चादिपाठवण्णना

१. इदानि ‘‘एवमिच्चादिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो’’ति एवमादिमातिकाय सङ्गहितत्थप्पकासनत्थं वुच्चते – एवन्ति अयं सद्दो उपमूपदेससम्पहंसनगरहणवचनसम्पटिग्गहाकारनिदस्सनावधारणादीसु अत्थेसु दट्ठब्बो. तथा हेस ‘‘एवं जातेन मच्चेन, कत्तब्बं कुसलं बहु’’न्ति एवमादीसु (ध. प. ५३) उपमायं दिस्सति. ‘‘एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्ब’’न्तिआदीसु (अ. नि. ४.१२२) उपदेसे. ‘‘एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता’’ति एवमादीसु (अ. नि. ३.६६) सम्पहंसने. ‘‘एवमेवं पनायं वसली यस्मिं वा तस्मिं वा तस्स मुण्डकस्स समणकस्स वण्णं भासती’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.१८७) गरहणे. ‘‘एवं, भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसु’’न्ति एवमादीसु (म. नि. १.१) वचनसम्पटिग्गहे. ‘‘एवं ब्या खो अहं, भन्ते, भगवता धम्मं देसितं आजानामी’’ति एवमादीसु (म. नि. १.३९८) आकारे. ‘‘एहि त्वं, माणवक, येन समणो आनन्दो तेनुपसङ्कम, उपसङ्कमित्वा मम वचनेन समणं आनन्दं अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छ. ‘सुभो माणवो तोदेय्यपुत्तो भवन्तं आनन्दं अप्पाबाधं अप्पातङ्कं लहुट्ठानं बलं फासुविहारं पुच्छती’ति, एवञ्च वदेहि साधु किर भवं आनन्दो येन सुभस्स माणवस्स तोदेय्यपुत्तस्स निवेसनं, तेनुपसङ्कमतु अनुकम्पं उपादाया’’ति एवमादीसु (दी. नि. १.४४५) निदस्सने. ‘‘तं किं मञ्ञथ कालामा, इमे धम्मा कुसला वा अकुसला वाति? अकुसला, भन्ते. सावज्जा वा अनवज्जा वाति? सावज्जा, भन्ते. विञ्ञुगरहिता वा विञ्ञुप्पसत्था वाति? विञ्ञुगरहिता, भन्ते. समत्ता समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति नो वा, कथं वो एत्थ होतीति? समत्ता, भन्ते, समादिन्ना अहिताय दुक्खाय संवत्तन्ति, एवं नो एत्थ होती’’ति एवमादीसु (अ. नि. ३.६६) अवधारणे. इध पन आकारनिदस्सनावधारणेसु दट्ठब्बो.

तत्थ आकारत्थेन एवं-सद्देन एतमत्थं दीपेति – नानानयनिपुणमनेकज्झासयसमुट्ठानं अत्थब्यञ्जनसम्पन्नं विविधपाटिहारियं धम्मत्थदेसनापटिवेधगम्भीरं सब्बसत्तानं सकसकभासानुरूपतो सोतपथमागच्छन्तं तस्स भगवतो वचनं सब्बप्पकारेन को समत्थो विञ्ञातुं, सब्बथामेन पन सोतुकामतं जनेत्वापि एवं मे सुतं, मयापि एकेनाकारेन सुतन्ति.

निदस्सनत्थेन ‘‘नाहं सयम्भू, न मया इदं सच्छिकत’’न्ति अत्तानं परिमोचेन्तो ‘‘एवं मे सुतं, मयापि एवं सुत’’न्ति इदानि वत्तब्बं सकलसुत्तं निदस्सेति.

अवधारणत्थेन ‘‘एतदग्गं, भिक्खवे, मम सावकानं भिक्खूनं बहुस्सुतानं यदिदं आनन्दो, गतिमन्तानं, सतिमन्तानं, धितिमन्तानं, उपट्ठाकानं यदिदं आनन्दो’’ति (अ. नि. १.२१९-२२३) एवं भगवता पसत्थभावानुरूपं अत्तनो धारणबलं दस्सेन्तो सत्तानं सोतुकम्यतं जनेति ‘‘एवं मे सुतं, तञ्च खो अत्थतो वा ब्यञ्जनतो वा अनूनमनधिकं, एवमेव, न अञ्ञथा दट्ठब्ब’’न्ति.

मे-सद्दो तीसु अत्थेसु दिस्सति. तथा हिस्स ‘‘गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्य’’न्ति एवमादीसु (सु. नि. ८१) मयाति अत्थो. ‘‘साधु मे, भन्ते, भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतू’’ति एवमादीसु (सं. नि. ४.८८) मय्हन्ति अत्थो. ‘‘धम्मदायादा मे, भिक्खवे, भवथा’’ति एवमादीसु (म. नि. १.२९) ममाति अत्थो. इध पन ‘‘मया सुत’’न्ति च ‘‘मम सुत’’न्ति च अत्थद्वये युज्जति.

सुतन्ति अयं सुतसद्दो सउपसग्गो अनुपसग्गो च गमनख्यातरागाभिभूतूपचितानुयोगसोतविञ्ञेय्यसोतद्वारविञ्ञातादिअनेकत्थप्पभेदो. तथा हिस्स ‘‘सेनाय पसुतो’’ति एवमादीसु गच्छन्तोति अत्थो. ‘‘सुतधम्मस्स पस्सतो’’ति एवमादीसु ख्यातधम्मस्साति अत्थो. ‘‘अवस्सुता अवस्सुतस्सा’’ति एवमादीसु (पाचि. ६५७) रागाभिभूता रागाभिभूतस्साति अत्थो. ‘‘तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पक’’न्ति एवमादीसु (खु. पा. ७.१२) उपचितन्ति अत्थो. ‘‘ये झानप्पसुता धीरा’’ति एवमादीसु (ध. प. १८१) झानानुयुत्ताति अत्थो. ‘‘दिट्ठं सुतं मुत’’न्ति एवमादीसु (म. नि. १.२४१) सोतविञ्ञेय्यन्ति अत्थो. ‘‘सुतधरो सुतसन्निचयो’’ति एवमादीसु (म. नि. १.३३९) सोतद्वारानुसारविञ्ञातधरोति अत्थो. इध पन सुतन्ति सोतविञ्ञाणपुब्बङ्गमाय विञ्ञाणवीथिया उपधारितन्ति वा उपधारणन्ति वाति अत्थो. तत्थ यदा मे-सद्दस्स मयाति अत्थो, तदा ‘‘एवं मया सुतं, सोतविञ्ञाणपुब्बङ्गमाय विञ्ञाणवीथिया उपधारित’’न्ति युज्जति. यदा मे-सद्दस्स ममाति अत्थो, तदा ‘‘एवं मम सुतं सोतविञ्ञाणपुब्बङ्गमाय विञ्ञाणवीथिया उपधारण’’न्ति युज्जति.

एवमेतेसु तीसु पदेसु एवन्ति सोतविञ्ञाणकिच्चनिदस्सनं. मेति वुत्तविञ्ञाणसमङ्गीपुग्गलनिदस्सनं. सुतन्ति अस्सवनभावप्पटिक्खेपतो अनूनानधिकाविपरीतग्गहणनिदस्सनं. तथा एवन्ति सवनादिचित्तानं नानप्पकारेन आरम्मणे पवत्तभावनिदस्सनं. मेति अत्तनिदस्सनं. सुतन्ति धम्मनिदस्सनं.

तथा एवन्ति निद्दिसितब्बधम्मनिदस्सनं. मेति पुग्गलनिदस्सनं. सुतन्ति पुग्गलकिच्चनिदस्सनं.

तथा एवन्ति वीथिचित्तानं आकारपञ्ञत्तिवसेन नानप्पकारनिद्देसो. मेति कत्तारनिद्देसो. सुतन्ति विसयनिद्देसो.

तथा एवन्ति पुग्गलकिच्चनिद्देसो. सुतन्ति विञ्ञाणकिच्चनिद्देसो. मेति उभयकिच्चयुत्तपुग्गलनिद्देसो.

तथा एवन्ति भावनिद्देसो. मेति पुग्गलनिद्देसो. सुतन्ति तस्स किच्चनिद्देसो.

तत्थ एवन्ति च मेति च सच्छिकट्ठपरमत्थवसेन अविज्जमानपञ्ञत्ति. सुतन्ति विज्जमानपञ्ञत्ति. तथा एवन्ति च मेति च तं तं उपादाय वत्तब्बतो उपादापञ्ञत्ति. सुतन्ति दिट्ठादीनि उपनिधाय वत्तब्बतो उपनिधापञ्ञत्ति.

एत्थ च एवन्ति वचनेन असम्मोहं दीपेति, सुतन्ति वचनेन सुतस्स असम्मोसं. तथा एवन्ति वचनेन योनिसोमनसिकारं दीपेति अयोनिसो मनसिकरोतो नानप्पकारप्पटिवेधाभावतो. सुतन्ति वचनेन अविक्खेपं दीपेति विक्खित्तचित्तस्स सवनाभावतो. तथा हि विक्खित्तचित्तो पुग्गलो सब्बसम्पत्तिया वुच्चमानोपि ‘‘न मया सुतं, पुन भणथा’’ति भणति. योनिसोमनसिकारेन चेत्थ अत्तसम्मापणिधिं पुब्बे कतपुञ्ञतञ्च साधेति, अविक्खेपेन सद्धम्मस्सवनं सप्पुरिसूपनिस्सयञ्च. एवन्ति च इमिना भद्दकेन आकारेन पच्छिमचक्कद्वयसम्पत्तिं अत्तनो दीपेति, सुतन्ति सवनयोगेन पुरिमचक्कद्वयसम्पत्तिं. तथा आसयसुद्धिं पयोगसुद्धिञ्च, ताय च आसयसुद्धिया अधिगमब्यत्तिं, पयोगसुद्धिया आगमब्यत्तिं.

एवन्ति च इमिना नानप्पकारपटिवेधदीपकेन वचनेन अत्तनो अत्थपटिभानपटिसम्भिदासम्पदं दीपेति. सुतन्ति इमिना सोतब्बभेदपटिवेधदीपकेन धम्मनिरुत्तिपटिसम्भिदासम्पदं दीपेति. एवन्ति च इदं योनिसोमनसिकारदीपकं वचनं भणन्तो ‘‘एते मया धम्मा मनसानुपेक्खिता दिट्ठिया सुप्पटिविद्धा’’ति ञापेति. सुतन्ति इदं सवनयोगदीपकवचनं भणन्तो ‘‘बहू मया धम्मा सुता धाता वचसा परिचिता’’ति ञापेति. तदुभयेनपि अत्थब्यञ्जनपारिपूरिं दीपेन्तो सवने आदरं जनेति.

एवं मे सुतन्ति इमिना पन सकलेनपि वचनेन आयस्मा आनन्दो तथागतप्पवेदितं धम्मं अत्तनो अदहन्तो असप्पुरिसभूमिं, अतिक्कमति, सावकत्तं पटिजानन्तो सप्पुरिसभूमिं ओक्कमति. तथा असद्धम्मा चित्तं वुट्ठापेति, सद्धम्मे चित्तं पतिट्ठापेति. ‘‘केवलं सुतमेवेतं मया, तस्सेव तु भगवतो वचनं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति च दीपेन्तो अत्तानं परिमोचेति, सत्थारं अपदिसति, जिनवचनं अप्पेति, धम्मनेत्तिं पतिट्ठापेति.

अपिच ‘‘एवं मे सुत’’न्ति अत्तना उप्पादितभावं अप्पटिजानन्तो पुरिमस्सवनं विवरन्तो ‘‘सम्मुखा पटिग्गहितमिदं मया तस्स भगवतो चतुवेसारज्जविसारदस्स दसबलधरस्स आसभट्ठानट्ठायिनो सीहनादनादिनो सब्बसत्तुत्तमस्स धम्मिस्सरस्स धम्मराजस्स धम्माधिपतिनो धम्मदीपस्स धम्मप्पटिसरणस्स सद्धम्मवरचक्कवत्तिनो सम्मासम्बुद्धस्स. न एत्थ अत्थे वा धम्मे वा पदे वा ब्यञ्जने वा कङ्खा वा विमति वा कातब्बा’’ति सब्बदेवमनुस्सानं इमस्मिं धम्मे अस्सद्धियं विनासेति, सद्धासम्पदं उप्पादेतीति वेदितब्बो. होति चेत्थ –

‘‘विनासयति अस्सद्धं, सद्धं वड्ढेति सासने;

एवं मे सुतमिच्चेवं, वदं गोतमसावको’’ति.

एकन्ति गणनपरिच्छेदनिद्देसो. समयन्ति परिच्छिन्ननिद्देसो. एकं समयन्ति अनियमितपरिदीपनं. तत्थ समयसद्दो –

समवाये खणे काले, समूहे हेतुदिट्ठिसु;

पटिलाभे पहाने च, पटिवेधे च दिस्सति.

तथा हिस्स ‘‘अप्पेव नाम स्वेपि उपसङ्कमेय्याम कालञ्च समयञ्च उपादाया’’ति एवमादीसु (दी. नि. १.४४७) समवायो अत्थो. ‘‘एकोव खो, भिक्खवे, खणो च समयो च ब्रह्मचरियवासाया’’ति एवमादीसु (अ. नि. ८.२९) खणो. ‘‘उण्हसमयो परिळाहसमयो’’ति एवमादीसु (पाचि. ३५८) कालो. ‘‘महासमयो पवनस्मि’’न्ति एवमादीसु समूहो. ‘‘समयोपि खो ते, भद्दालि, अप्पटिविद्धो अहोसि, भगवा खो सावत्थियं विहरति, सोपि मं जानिस्सति, ‘भद्दालि, नाम भिक्खु सत्थुसासने सिक्खाय अपरिपूरकारी’ति, अयम्पि खो ते भद्दालि समयो अप्पटिविद्धो अहोसी’’ति एवमादीसु (म. नि. २.१३५) हेतु. ‘‘तेन खो पन समयेन उग्गाहमानो परिब्बाजको समणमुण्डिकापुत्तो समयप्पवादके तिन्दुकाचीरे एकसालके मल्लिकाय आरामे पटिवसती’’ति एवमादीसु (म. नि. २.२६०) दिट्ठि.

‘‘दिट्ठे धम्मे च यो अत्थो, यो चत्थो सम्परायिको;

अत्थाभिसमया धीरो, पण्डितोति पवुच्चती’’ति. (सं. नि. १.१२९) –

एवमादीसु पटिलाभो. ‘‘सम्मा मानाभिसमया अन्तमकासि दुक्खस्सा’’ति एवमादीसु (म. नि. १.२८) पहानं. ‘‘दुक्खस्स पीळनट्ठो सङ्खतट्ठो सन्तापट्ठो विपरिणामट्ठो अभिसमयट्ठो’’ति एवमादीसु (पटि. म. २.८) पटिवेधो. इध पनस्स कालो अत्थो. तेन एकं समयन्ति संवच्छरउतुमासअड्ढमासरत्तिदिवपुब्बण्हमज्झन्हिकसायन्हपठममज्झिम- पच्छिमयाममुहुत्तादीसु कालख्येसु समयेसु एकं समयन्ति दीपेति.

ये वा इमे गब्भोक्कन्तिसमयो जातिसमयो संवेगसमयो अभिनिक्खमनसमयो दुक्करकारिकसमयो मारविजयसमयो अभिसम्बोधिसमयो दिट्ठधम्मसुखविहारसमयो देसनासमयो परिनिब्बानसमयोति एवमादयो भगवतो देवमनुस्सेसु अतिविय पकासा अनेककालख्या एव समया. तेसु समयेसु देसनासमयसङ्खातं एकं समयन्ति वुत्तं होति. यो चायं ञाणकरुणाकिच्चसमयेसु करुणाकिच्चसमयो, अत्तहितपरहितप्पटिपत्तिसमयेसु परहितप्पटिपत्तिसमयो, सन्निपतितानं करणीयद्वयसमयेसु धम्मीकथासमयो, देसनापटिपत्तिसमयेसु देसनासमयो, तेसुपि समयेसु यं किञ्चि सन्धाय ‘‘एकं समय’’न्ति वुत्तं होति.

एत्थाह – अथ कस्मा यथा अभिधम्मे ‘‘यस्मिं समये कामावचर’’न्ति च इतो अञ्ञेसु सुत्तपदेसु ‘‘यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेही’’ति च भुम्मवचनेन निद्देसो कतो, विनये च ‘‘तेन समयेन बुद्धो भगवा’’ति करणवचनेन, तथा अकत्वा इध ‘‘एकं समय’’न्ति उपयोगवचननिद्देसो कतोति. तत्थ तथा, इध च अञ्ञथा अत्थसम्भवतो. तत्थ हि अभिधम्मे इतो अञ्ञेसु सुत्तपदेसु च अधिकरणत्थो भावेनभावलक्खणत्थो च सम्भवति. अधिकरणञ्हि कालत्थो समूहत्थो च समयो, तत्थ वुत्तानं फस्सादिधम्मानं खणसमवायहेतुसङ्खातस्स च समयस्स भावेन तेसं भावो लक्खीयति, तस्मा तदत्थजोतनत्थं तत्थ भुम्मवचननिद्देसो कतो.

विनये च हेत्वत्थो करणत्थो च सम्भवति. यो हि सो सिक्खापदपञ्ञत्तिसमयो सारिपुत्तादीहिपि दुब्बिञ्ञेय्यो, तेन समयेन हेतुभूतेन करणभूतेन च सिक्खापदानि पञ्ञपेन्तो सिक्खापदपञ्ञत्तिहेतुञ्च अपेक्खमानो भगवा तत्थ तत्थ विहासि, तस्मा तदत्थजोतनत्थं तत्थ करणवचननिद्देसो कतो.

इध पन अञ्ञस्मिञ्च एवंजातिके सुत्तन्तपाठे अच्चन्तसंयोगत्थो सम्भवति. यञ्हि समयं भगवा इमं अञ्ञं वा सुत्तन्तं देसेसि, अच्चन्तमेव तं समयं करुणाविहारेन विहासि. तस्मा तदत्थजोतनत्थं इध उपयोगवचननिद्देसो कतोति विञ्ञेय्यो. होति चेत्थ –

‘‘तं तं अत्थमपेक्खित्वा, भुम्मेन करणेन च;

अञ्ञत्र समयो वुत्तो, उपयोगेन सो इधा’’ति.

भगवाति गुणविसिट्ठसत्तुत्तमगरुगारवाधिवचनमेतं. यथाह –

‘‘भगवाति वचनं सेट्ठं, भगवाति वचनमुत्तमं;

गरु गारवयुत्तो सो, भगवा तेन वुच्चती’’ति.

चतुब्बिधञ्हि नामं आवत्थिकं, लिङ्गिकं, नेमित्तकं, अधिच्चसमुप्पन्नन्ति. अधिच्चसमुप्पन्नं नाम ‘‘यदिच्छक’’न्ति वुत्तं होति. तत्थ वच्छो दम्मो बलिबद्धोति एवमादि आवत्थिकं, दण्डी छत्ती सिखी करीति एवमादि लिङ्गिकं, तेविज्जो छळभिञ्ञोति एवमादि नेमित्तकं, सिरिवड्ढको धनवड्ढकोति एवमादि वचनत्थमनपेक्खित्वा पवत्तं अधिच्चसमुप्पन्नं. इदं पन भगवाति नामं गुणनेमित्तकं, न महामायाय, न सुद्धोदनमहाराजेन, न असीतिया ञातिसहस्सेहि कतं, न सक्कसन्तुसितादीहि देवताविसेसेहि कतं. यथाह आयस्मा सारिपुत्तत्थेरो ‘‘भगवाति नेतं नामं मातरा कतं…पे… सच्छिका पञ्ञत्ति यदिदं भगवा’’ति (महानि. ८४).

यं गुणनेमित्तकञ्चेतं नामं, तेसं गुणानं पकासनत्थं इमं गाथं वदन्ति –

‘‘भगी भजी भागी विभत्तवा इति,

अकासि भग्गन्ति गरूति भाग्यवा;

बहूहि ञायेहि सुभावितत्तनो,

भवन्तगो सो भगवाति वुच्चती’’ति.

निद्देसादीसु (महानि. ८४; चूळनि. अजितमाणवपुच्छानिद्देस २) वुत्तनयेनेव चस्स अत्थो दट्ठब्बो.

अयं पन अपरो परियायो –

‘‘भाग्यवा भग्गवा युत्तो, भगेहि च विभत्तवा;

भत्तवा वन्तगमनो, भवेसु भगवा ततो’’ति.

तत्थ ‘‘वण्णागमो वण्णविपरियायो’’ति एवं निरुत्तिलक्खणं गहेत्वा सद्दनयेन वा पिसोदरादिपक्खेपलक्खणं गहेत्वा यस्मा लोकियलोकुत्तरसुखाभिनिब्बत्तकं दानसीलादिपारप्पत्तं भाग्यमस्स अत्थि, तस्मा भाग्यवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चतीति ञातब्बं. यस्मा पन लोभदोसमोहविपरीतमनसिकारअहिरिकानोत्तप्पकोधूपनाहमक्खपला- इस्सामच्छरियमायासाठेय्यथम्भसारम्भमानातिमानमदपमादतण्हाविज्जातिविधाकुसलमूलदुच्चरित- संकिलेसमलविसमसञ्ञावितक्कपपञ्चचतुब्बिधविपरियेसआसवगन्थओघयोगअगतितण्हुपादान- पञ्चचेतोखिलविनिबन्धनीवरणाभिनन्दनछविवादमूलतण्हाकायसत्तानुसय- अट्ठमिच्छत्तनवतण्हामूलकदसाकुसलकम्मपथद्वासट्ठिदिट्ठिगत- अट्ठसततण्हाविचरितप्पभेदसब्बदरथपरिळाहकिलेससतसहस्सानि, सङ्खेपतो वा पञ्च किलेसक्खन्धअभिसङ्खारमच्चुदेवपुत्तमारे अभञ्जि, तस्मा भग्गत्ता एतेसं परिस्सयानं भग्गवाति वत्तब्बे भगवाति वुच्चति. आह चेत्थ –

‘‘भग्गरागो भग्गदोसो, भग्गमोहो अनासवो;

भग्गास्स पापका धम्मा, भगवा तेन वुच्चती’’ति.

भाग्यवताय चस्स सतपुञ्ञलक्खणधरस्स रूपकायसम्पत्ति दीपिता होति, भग्गदोसताय धम्मकायसम्पत्ति. तथा लोकियसरिक्खकानं बहुमानभावो, गहट्ठपब्बजितेहि अभिगमनीयता. तथा अभिगतानञ्च नेसं कायचित्तदुक्खापनयने पटिबलभावो, आमिसदानधम्मदानेहि उपकारिता. लोकियलोकुत्तरसुखेहि च संयोजनसमत्थता दीपिता होति.

यस्मा च लोके इस्सरियधम्मयससिरिकामपयत्तेसु छसु धम्मेसु भगसद्दो वत्तति, परमञ्चस्स सकचित्ते इस्सरियं, अणिमालघिमादिकं वा लोकियसम्मतं सब्बाकारपरिपूरं अत्थि, तथा लोकुत्तरो धम्मो, लोकत्तयब्यापको यथाभुच्चगुणाधिगतो अतिविय परिसुद्धो यसो, रूपकायदस्सनब्यावटजननयनमनप्पसादजननसमत्था सब्बाकारपरिपूरा सब्बङ्गपच्चङ्गसिरी, यं यं अनेन इच्छितं पत्थितं अत्तहितं परहितं वा, तस्स तस्स तथेव अभिनिप्फन्नत्ता इच्छितत्थनिप्फत्तिसञ्ञितो कामो, सब्बलोकगरुभावप्पत्तिहेतुभूतो सम्मावायामसङ्खातो पयत्तो च अत्थि, तस्मा इमेहि भगेहि युत्तत्तापि भगा अस्स सन्तीति इमिना अत्थेन ‘‘भगवा’’ति वुच्चति.

यस्मा पन कुसलादिभेदेहि सब्बधम्मे, खन्धायतनधातुसच्चइन्द्रियपटिच्चसमुप्पादादीहि वा कुसलादिधम्मे, पीळनसङ्खतसन्तापविपरिणामट्ठेन वा दुक्खमरियसच्चं, आयूहननिदानसंयोगपलिबोधट्ठेन समुदयं, निस्सरणविवेकासङ्खतअमतट्ठेन निरोधं, निय्यानिकहेतुदस्सनाधिपतेय्यट्ठेन मग्गं विभत्तवा, विभजित्वा विवरित्वा देसितवाति वुत्तं होति, तस्मा विभत्तवाति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुच्चति.

यस्मा च एस दिब्बब्रह्मअरियविहारे कायचित्तउपधिविवेके सुञ्ञताप्पणिहितानिमित्तविमोक्खे अञ्ञे च लोकियलोकुत्तरे उत्तरिमनुस्सधम्मे भजि सेवि बहुलमकासि, तस्मा भत्तवाति वत्तब्बे ‘‘भगवा’’ति वुच्चति.

यस्मा पन तीसु भवेसु तण्हासङ्खातं गमनं अनेन वन्तं, तस्मा भवेसु वन्तगमनोति वत्तब्बे भवसद्दतो भकारं गमनसद्दतो गकारं वन्तसद्दतो वकारञ्च दीघं कत्वा आदाय ‘‘भगवा’’ति वुच्चति, यथा लोके ‘‘मेहनस्स खस्स माला’’ति वत्तब्बे ‘‘मेखला’’ति.

एत्तावता चेत्थ एवं मे सुतन्ति वचनेन यथासुतं यथापरियत्तं धम्मं देसेन्तो पच्चक्खं कत्वा भगवतो धम्मसरीरं पकासेति, तेन ‘‘नयिदं अतीतसत्थुकं पावचनं, अयं वो सत्था’’ति भगवतो अदस्सनेन उक्कण्ठितजनं समस्सासेति.

एकं समयं भगवाति वचनेन तस्मिं समये भगवतो अविज्जमानभावं दस्सेन्तो रूपकायपरिनिब्बानं दस्सेति. तेन ‘‘एवंविधस्स इमस्स अरियधम्मस्स देसेता दसबलधरो वजिरसङ्घातकायो सोपि भगवा परिनिब्बुतो, तत्थ केनञ्ञेन जीविते आसा जनेतब्बा’’ति जीवितमदमत्तं जनं संवेजेति, सद्धम्मे चस्स उस्साहं जनेति.

एवन्ति च भणन्तो देसनासम्पत्तिं निद्दिसति, मे सुतन्ति सावकसम्पत्तिं, एकं समयन्ति कालसम्पत्तिं, भगवाति देसकसम्पत्तिं.

सावत्थियं विहरतीति एत्थ सावत्थीति सवत्थस्स इसिनो निवासट्ठानभूतं नगरं, यथा काकन्दी माकन्दीति, एवं इत्थिलिङ्गवसेन सावत्थीति वुच्चति, एवं अक्खरचिन्तका. अट्ठकथाचरिया पन भणन्ति ‘‘यंकिञ्चि मनुस्सानं उपभोगपरिभोगं सब्बमेत्थ अत्थी’’ति सावत्थी. सत्थसमायोगे च ‘‘किं भण्डमत्थी’’ति पुच्छिते ‘‘सब्बमत्थी’’ति वचनमुपादाय सावत्थी.

‘‘सब्बदा सब्बूपकरणं, सावत्थियं समोहितं;

तस्मा सब्बमुपादाय, सावत्थीति पवुच्चति.

‘‘कोसलानं पुरं रम्मं, दस्सनेय्यं मनोरमं;

दसहि सद्देहि अविवित्तं, अन्नपानसमायुतं.

‘‘वुड्ढिं वेपुल्लतं पत्तं, इद्धं फीतं मनोरमं;

आळकमन्दाव देवानं, सावत्थिपुरमुत्तम’’न्ति. (म. नि. अट्ठ. १.१४);

तस्सं सावत्थियं. समीपत्थे भुम्मवचनं.

विहरतीति अविसेसेन इरियापथदिब्बब्रह्मअरियविहारेसु अञ्ञतरविहारसमङ्गिपरिदीपनमेतं. इध पन ठानगमनासनसयनप्पभेदेसु इरियापथेसु अञ्ञतरइरियापथसमायोगपरिदीपनं, तेन ठितोपि गच्छन्तोपि निसिन्नोपि सयानोपि भगवा विहरतिच्चेव वेदितब्बो. सो हि एकं इरियापथबाधनं अपरेन इरियापथेन विच्छिन्दित्वा अपरिपतन्तं अत्तभावं हरति पवत्तेति. तस्मा विहरतीति वुच्चति.

जेतवनेति एत्थ अत्तनो पच्चत्थिकजनं जिनातीति जेतो, रञ्ञा वा अत्तनो पच्चत्थिकजने जिते जातोति जेतो, मङ्गलकम्यताय वा तस्स एवं नाममेव कतन्तिपि जेतो. वनयतीति वनं, अत्तसम्पदाय सत्तानं भत्तिं कारेति, अत्तनि सिनेहं उप्पादेतीति अत्थो. वनुते इति वा वनं, नानाविधकुसुमगन्धसम्मोदमत्तकोकिलादिविहङ्गविरुतेहि मन्दमालुतचलितरुक्खसाखाविटपपुप्फफलपल्लवपलासेहि च ‘‘एथ मं परिभुञ्जथा’’ति पाणिनो याचति वियाति अत्थो. जेतस्स वनं जेतवनं. तञ्हि जेतेन राजकुमारेन रोपितं संवड्ढितं परिपालितं, सो च तस्स सामी अहोसि, तस्मा जेतवनन्ति वुच्चति. तस्मिं जेतवने.

अनाथपिण्डिकस्स आरामेति एत्थ सुदत्तो नाम सो गहपति मातापितूहि कतनामवसेन, सब्बकामसमिद्धिताय तु विगतमलमच्छेरताय करुणादिगुणसमङ्गिताय च निच्चकालं अनाथानं पिण्डं अदासि, तेन अनाथपिण्डिकोति सङ्ख्यं गतो. आरमन्ति एत्थ पाणिनो, विसेसेन वा पब्बजिताति आरामो, तस्स पुप्फफलपल्लवादिसोभनताय नातिदूरनाच्चासन्नतादिपञ्चविधसेनासनङ्गसम्पत्तिया च ततो ततो आगम्म रमन्ति अभिरमन्ति अनुक्कण्ठिता हुत्वा निवसन्तीति अत्थो. वुत्तप्पकाराय वा सम्पत्तिया तत्थ तत्थ गतेपि अत्तनो अब्भन्तरंयेव आनेत्वा रमेतीति आरामो. सो हि अनाथपिण्डिकेन गहपतिना जेतस्स राजकुमारस्स हत्थतो अट्ठारसहिरञ्ञकोटिसन्थारेन किणित्वा अट्ठारसहिरञ्ञकोटीहि सेनासनं कारापेत्वा अट्ठारसहिरञ्ञकोटीहि विहारमहं निट्ठापेत्वा एवं चतुपञ्ञासाय हिरञ्ञकोटिपरिच्चागेन बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स निय्यातितो, तस्मा ‘‘अनाथपिण्डिकस्स आरामो’’ति वुच्चति. तस्मिं अनाथपिण्डिकस्स आरामे.

एत्थ च ‘‘जेतवने’’ति वचनं पुरिमसामिपरिकित्तनं, ‘‘अनाथपिण्डिकस्स आरामे’’ति पच्छिमसामिपरिकित्तनं. किमेतेसं परिकित्तने पयोजनन्ति? वुच्चते – अधिकारतो ताव ‘‘कत्थ भासित’’न्ति पुच्छानियामकरणं अञ्ञेसं पुञ्ञकामानं दिट्ठानुगतिआपज्जने नियोजनञ्च. तत्थ हि द्वारकोट्ठकपासादमापने भूमिविक्कयलद्धा अट्ठारस हिरञ्ञकोटियो अनेककोटिअग्घनका रुक्खा च जेतस्स परिच्चागो, चतुपञ्ञास कोटियो अनाथपिण्डिकस्स. यतो तेसं परिकित्तनेन ‘‘एवं पुञ्ञकामा पुञ्ञानि करोन्ती’’ति दस्सेन्तो आयस्मा आनन्दो अञ्ञेपि पुञ्ञकामे तेसं दिट्ठानुगतिआपज्जने नियोजेति. एवमेत्थ पुञ्ञकामानं दिट्ठानुगतिआपज्जने नियोजनं पयोजनन्ति वेदितब्बं.

एत्थाह – ‘‘यदि ताव भगवा सावत्थियं विहरति, ‘जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे’ति न वत्तब्बं. अथ तत्थ विहरति, ‘सावत्थिय’न्ति न वत्तब्बं. न हि सक्का उभयत्थ एकं समयं विहरितु’’न्ति. वुच्चते – ननु वुत्तमेतं ‘‘समीपत्थे भुम्मवचन’’न्ति, यतो यथा गङ्गायमुनादीनं समीपे गोयूथानि चरन्तानि ‘‘गङ्गाय चरन्ति, यमुनाय चरन्ती’’ति वुच्चन्ति, एवमिधापि यदिदं सावत्थिया समीपे जेतवनं अनाथपिण्डिकस्स आरामो, तत्थ विहरन्तो वुच्चति ‘‘सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे’’ति वेदितब्बो. गोचरगामनिदस्सनत्थं हिस्स सावत्थिवचनं, पब्बजितानुरूपनिवासट्ठाननिदस्सनत्थं सेसवचनं.

तत्थ सावत्थिकित्तनेन भगवतो गहट्ठानुग्गहकरणं दस्सेति, जेतवनादिकित्तनेन पब्बजितानुग्गहकरणं. तथा पुरिमेन पच्चयग्गहणतो अत्तकिलमथानुयोगविवज्जनं, पच्छिमेन वत्थुकामप्पहानतो कामसुखल्लिकानुयोगवज्जनूपायदस्सनं. पुरिमेन च धम्मदेसनाभियोगं, पच्छिमेन विवेकाधिमुत्तिं. पुरिमेन करुणाय उपगमनं, पच्छिमेन च पञ्ञाय अपगमनं. पुरिमेन सत्तानं हितसुखनिप्फादनाधिमुत्तितं, पच्छिमेन परहितसुखकरणे निरुपलेपतं. पुरिमेन धम्मिकसुखापरिच्चागनिमित्तं फासुविहारं, पच्छिमेन उत्तरिमनुस्सधम्मानुयोगनिमित्तं. पुरिमेन मनुस्सानं उपकारबहुलतं, पच्छिमेन देवानं. पुरिमेन लोके जातस्स लोके संवड्ढभावं, पच्छिमेन लोकेन अनुपलित्ततन्ति एवमादि.

अथाति अविच्छेदत्थे, खोति अधिकारन्तरनिदस्सनत्थे निपातो. तेन अविच्छिन्नेयेव तत्थ भगवतो विहारे इदमधिकारन्तरं उदपादीति दस्सेति. किं तन्ति? अञ्ञतरा देवतातिआदि. तत्थ अञ्ञतराति अनियमितनिद्देसो. सा हि नामगोत्ततो अपाकटा, तस्मा ‘‘अञ्ञतरा’’ति वुत्ता. देवो एव देवता, इत्थिपुरिससाधारणमेतं. इध पन पुरिसो एव, सो देवपुत्तो किन्तु, साधारणनामवसेन देवताति वुत्तो.

अभिक्कन्ताय रत्तियाति एत्थ अभिक्कन्तसद्दो खयसुन्दराभिरूपअब्भनुमोदनादीसु दिस्सति. तत्थ ‘‘अभिक्कन्ता, भन्ते, रत्ति, निक्खन्तो पठमो यामो, चिरनिसिन्नो भिक्खुसङ्घो, उद्दिसतु, भन्ते, भगवा भिक्खूनं पातिमोक्ख’’न्ति एवमादीसु (चूळव. ३८३; अ. नि. ८.२०) खये दिस्सति. ‘‘अयं इमेसं चतुन्नं पुग्गलानं अभिक्कन्ततरो च पणीततरो चा’’ति एवमादीसु (अ. नि. ४.१००) सुन्दरे.

‘‘को मे वन्दति पादानि, इद्धिया यससा जलं;

अभिक्कन्तेन वण्णेन, सब्बा ओभासयं दिसा’’ति. (वि. व. ८५७); –

एवमादीसु अभिरूपे. ‘‘अभिक्कन्तं, भो गोतम, अभिक्कन्तं, भो गोतमा’’ति एवमादीसु (अ. नि. २.१६; पारा. १५) अब्भनुमोदने. इध पन खये. तेन अभिक्कन्ताय रत्तियाति परिक्खीणाय रत्तियाति वुत्तं होति.

अभिक्कन्तवण्णाति एत्थ अभिक्कन्तसद्दो अभिरूपे, वण्णसद्दो पन छविथुतिकुलवग्गकारणसण्ठानपमाणरूपायतनादीसु दिस्सति. तत्थ ‘‘सुवण्णवण्णोसि भगवा’’ति एवमादीसु (म. नि. २.३९९; सु. नि. ५५३) छवियं. ‘‘कदा सञ्ञूळ्हा पन ते गहपति इमे समणस्स गोतमस्स वण्णा’’ति एवमादीसु (म. नि. २.७७) थुतियं. ‘‘चत्तारोमे, भो गोतम, वण्णा’’ति एवमादीसु (दी. नि. ३.११५) कुलवग्गे. ‘‘अथ केन नु वण्णेन, गन्धथेनोति वुच्चती’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.२३४) कारणे. ‘‘महन्तं हत्थिराजवण्णं अभिनिम्मिनित्वा’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.१३८) सण्ठाने. ‘‘तयो पत्तस्स वण्णा’’ति एवमादीसु पमाणे. ‘‘वण्णो गन्धो रसो ओजा’’ति एवमादीसु रूपायतने. सो इध छवियं दट्ठब्बो. तेन अभिक्कन्तवण्णाति अभिरूपच्छवीति वुत्तं होति.

केवलकप्पन्ति एत्थ केवलसद्दो अनवसेसयेभुय्यअब्यामिस्सानतिरेकदळ्हत्थविसंयोगादिअनेकत्थो. तथा हिस्स ‘‘केवलपरिपुण्णं परिसुद्धं ब्रह्मचरिय’’न्ति एवमादीसु (पारा. १) अनवसेसता अत्थो. ‘‘केवलकप्पा च अङ्गमागधा पहूतं खादनीयं भोजनीयं आदाय उपसङ्कमिस्सन्ती’’ति एवमादीसु (महाव. ४३) येभुय्यता. ‘‘केवलस्स दुक्खक्खन्धस्स समुदयो होती’’ति एवमादीसु (विभ. २२५) अब्यामिस्सता. ‘‘केवलं सद्धामत्तकं नून अयमायस्मा’’ति एवमादीसु (महाव. २४४) अनतिरेकता. ‘‘आयस्मतो, भन्ते, अनुरुद्धस्स बाहियो नाम सद्धिविहारिको केवलकप्पं सङ्घभेदाय ठितो’’ति एवमादीसु (अ. नि. ४.२४३) दळ्हत्थता. ‘‘केवली वुसितवा उत्तमपुरिसोति वुच्चती’’ति एवमादीसु (सं. नि. ३.५७) विसंयोगो. इध पनस्स अनवसेसत्तमत्थो अधिप्पेतो.

कप्पसद्दो पनायं अभिसद्दहनवोहारकालपञ्ञत्तिछेदनविकप्पलेससमन्तभावादिअनेकत्थो. तथा हिस्स ‘‘ओकप्पनीयमेतं भोतो गोतमस्स, यथा तं अरहतो सम्मासम्बुद्धस्सा’’ति एवमादीसु (म. नि. १.३८७) अभिसद्दहनमत्थो. ‘‘अनुजानामि, भिक्खवे, पञ्चहि समणकप्पेहि फलं परिभुञ्जितु’’न्ति एवमादीसु (चूळव. २५०) वोहारो. ‘‘येन सुदं निच्चकप्पं विहरामी’’ति एवमादीसु (म. नि. १.३८७) कालो. ‘‘इच्चायस्मा कप्पो’’ति एवमादीसु (सु. नि. १०९८; चूळनि. कप्पमाणवपुच्छा ११७, कप्पमाणवपुच्छानिद्देस ६१) पञ्ञत्ति. ‘‘अलङ्कतो कप्पितकेसमस्सू’’ति एवमादीसु (जा. २.२२.१३६८) छेदनं. ‘‘कप्पति द्वङ्गुलकप्पो’’ति एवमादीसु (चूळव. ४४६) विकप्पो. ‘‘अत्थि कप्पो निपज्जितु’’न्ति एवमादीसु (अ. नि. ८.८०) लेसो. ‘‘केवलकप्पं वेळुवनं ओभासेत्वा’’ति एवमादीसु (सं. नि. १.९४) समन्तभावो. इध पनस्स समन्तभावो अत्थो अधिप्पेतो. यतो केवलकप्पं जेतवनन्ति एत्थ अनवसेसं समन्ततो जेतवनन्ति एवमत्थो दट्ठब्बो.

ओभासेत्वाति आभाय फरित्वा, चन्दिमा विय सूरियो विय च एकोभासं एकपज्जोतं करित्वाति अत्थो.

येन भगवा तेनुपसङ्कमीति भुम्मत्थे करणवचनं. यतो यत्थ भगवा, तत्थ उपसङ्कमीति एवमेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. येन वा कारणेन भगवा देवमनुस्सेहि उपसङ्कमितब्बो, तेनेव कारणेन उपसङ्कमीति एवम्पेत्थ अत्थो दट्ठब्बो. केन च कारणेन भगवा उपसङ्कमितब्बो? नानप्पकारगुणविसेसाधिगमाधिप्पायेन, सादुरसफलूपभोगाधिप्पायेन दिजगणेहि निच्चफलितमहारुक्खो विय. उपसङ्कमीति च गताति वुत्तं होति. उपसङ्कमित्वाति उपसङ्कमनपरियोसानदीपनं. अथ वा एवं गता ततो आसन्नतरं ठानं भगवतो समीपसङ्खातं गन्त्वाति वुत्तं होति. भगवन्तं अभिवादेत्वाति भगवन्तं वन्दित्वा पणमित्वा नमस्सित्वा.

एकमन्तन्ति भावनपुंसकनिद्देसो एकोकासं एकपस्सन्ति वुत्तं होति. भुम्मत्थे वा उपयोगवचनं. अट्ठासीति निसज्जादिपटिक्खेपो, ठानं कप्पेसि, ठिता अहोसीति अत्थो.

कथं ठिता पन सा एकमन्तं ठिता अहूति?

‘‘न पच्छतो न पुरतो, नापि आसन्नदूरतो;

न कच्छे नोपि पटिवाते, न चापि ओणतुण्णते;

इमे दोसे विवज्जेत्वा, एकमन्तं ठिता अहू’’ति.

कस्मा पनायं अट्ठासि एव, न निसीदीति? लहुं निवत्तितुकामताय. देवतायो हि कञ्चिदेव अत्थवसं पटिच्च सुचिपुरिसो विय वच्चट्ठानं मनुस्सलोकं आगच्छन्ति. पकतिया पन तासं योजनसततो पभुति मनुस्सलोको दुग्गन्धताय पटिकूलो होति, न एत्थ अभिरमन्ति, तेन सा आगतकिच्चं कत्वा लहुं निवत्तितुकामताय न निसीदि. यस्स च गमनादिइरियापथपरिस्समस्स विनोदनत्थं निसीदन्ति, सो देवानं परिस्समो नत्थि, तस्मापि न निसीदि. ये च महासावका भगवन्तं परिवारेत्वा ठिता, ते पतिमानेति, तस्मापि न निसीदि. अपिच भगवति गारवेनेव न निसीदि. देवतानञ्हि निसीदितुकामानं आसनं निब्बत्तति, तं अनिच्छमाना निसज्जाय चित्तम्पि अकत्वा एकमन्तं अट्ठासि.

एकमन्तं ठिता खो सा देवताति एवं इमेहि कारणेहि एकमन्तं ठिता खो सा देवता. भगवन्तं गाथाय अज्झभासीति भगवन्तं अक्खरपदनियमितगन्थितेन वचनेन अभासीति अत्थो. कथं? बहू देवा मनुस्सा च…पे… ब्रूहि मङ्गलमुत्तमन्ति.

मङ्गलपञ्हसमुट्ठानकथा

तत्थ यस्मा ‘‘एवमिच्चादिपाठस्स, अत्थं नानप्पकारतो. वण्णयन्तो समुट्ठानं, वत्वा’’ति मातिका ठपिता, तस्स च समुट्ठानस्स अयं वत्तब्बताय ओकासो, तस्मा मङ्गलपञ्हसमुट्ठानं ताव वत्वा पच्छा इमेसं गाथापदानमत्थं वण्णयिस्सामि. किञ्च मङ्गलपञ्हसमुट्ठानं? जम्बुदीपे किर तत्थ तत्थ नगरद्वारसन्थागारसभादीसु महाजनो सन्निपतित्वा हिरञ्ञसुवण्णं दत्वा नानप्पकारं सीताहरणादिकथं कथापेति, एकेका कथा चतुमासच्चयेन निट्ठाति. तत्थ एकदिवसं मङ्गलकथा समुट्ठासि ‘‘किं नु खो मङ्गलं, किं दिट्ठं मङ्गलं, सुतं मङ्गलं, मुतं मङ्गलं, को मङ्गलं जानाती’’ति.

अथ दिट्ठमङ्गलिको नामेको पुरिसो आह ‘‘अहं मङ्गलं जानामि, दिट्ठं लोके मङ्गलं दिट्ठं नाम अभिमङ्गलसम्मतं रूपं. सेय्यथिदं – इधेकच्चो कालस्सेव वुट्ठाय चातकसकुणं वा पस्सति, बेलुवलट्ठिं वा गब्भिनिं वा कुमारके वा अलङ्कतपटियत्ते पुण्णघटे वा अल्लरोहितमच्छं वा आजञ्ञं वा आजञ्ञरथं वा उसभं वा गाविं वा कपिलं वा, यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि एवरूपं अभिमङ्गलसम्मतं रूपं पस्सति, इदं वुच्चति दिट्ठमङ्गल’’न्ति. तस्स वचनं एकच्चे अग्गहेसुं, एकच्चे न अग्गहेसुं. ये न अग्गहेसुं, ते तेन सह विवदिंसु.

अथ सुतमङ्गलिको नाम एको पुरिसो आह – ‘‘चक्खुनामेतं, भो, सुचिम्पि पस्सति असुचिम्पि, तथा सुन्दरम्पि, असुन्दरम्पि, मनापम्पि, अमनापम्पि. यदि तेन दिट्ठं मङ्गलं सिया, सब्बम्पि मङ्गलं सिया. तस्मा न दिट्ठं मङ्गलं, अपिच खो पन सुतं मङ्गलं. सुतं नाम अभिमङ्गलसम्मतो सद्दो. सेय्यथिदं? इधेकच्चो कालस्सेव वुट्ठाय वड्ढाति वा वड्ढमानाति वा पुण्णाति वा फुस्साति वा सुमनाति वा सिरीति वा सिरिवड्ढाति वा अज्ज सुनक्खत्तं सुमुहुत्तं सुदिवसं सुमङ्गलन्ति एवरूपं वा यंकिञ्चि अभिमङ्गलसम्मतं सद्दं सुणाति, इदं वुच्चति सुतमङ्गल’’न्ति. तस्सापि वचनं एकच्चे अग्गहेसुं, एकच्चे न अग्गहेसुं. ये न अग्गहेसुं, ते तेन सह विवदिंसु.

अथ मुतमङ्गलिको नामेको पुरिसो आह ‘‘सोतम्पि हि नामेतं, भो, साधुम्पि असाधुम्पि मनापम्पि अमनापम्पि सद्दं सुणाति. यदि तेन सुतं मङ्गलं सिया, सब्बम्पि मङ्गलं सिया. तस्मा न सुतं मङ्गलं, अपिच खो पन मुतं मङ्गलं. मुतं नाम अभिमङ्गलसम्मतं गन्धरसफोट्ठब्बं. सेय्यथिदं – इधेकच्चो कालस्सेव वुट्ठाय पदुमगन्धादिपुप्फगन्धं वा घायति, फुस्सदन्तकट्ठं वा खादति, पथविं वा आमसति, हरितसस्सं वा अल्लगोमयं वा कच्छपं वा तिलं वा पुप्फं वा फलं वा आमसति, फुस्समत्तिकाय वा सम्मा लिम्पति, फुस्ससाटकं वा निवासेति, फुस्सवेठनं वा धारेति. यं वा पनञ्ञम्पि किञ्चि एवरूपं अभिमङ्गलसम्मतं गन्धं वा घायति, रसं वा सायति, फोट्ठब्बं वा फुसति, इदं वुच्चति मुतमङ्गल’’न्ति. तस्सापि वचनं एकच्चे अग्गहेसुं, एकच्चे न अग्गहेसुं.

तत्थ न दिट्ठमङ्गलिको सुतमुतमङ्गलिके असक्खि ञापेतुं, न तेसं अञ्ञतरो इतरे द्वे. तेसु च मनुस्सेसु ये दिट्ठमङ्गलिकस्स वचनं गण्हिंसु, ते ‘‘दिट्ठंयेव मङ्गल’’न्ति गता. ये सुतमुतमङ्गलिकानं, ते ‘‘सुतंयेव मुतंयेव मङ्गल’’न्ति गता. एवमयं मङ्गलकथा सकलजम्बुदीपे पाकटा जाता.

अथ सकलजम्बुदीपे मनुस्सा गुम्बगुम्बा हुत्वा ‘‘किं नु खो मङ्गल’’न्ति मङ्गलानि चिन्तयिंसु. तेसं मनुस्सानं आरक्खदेवता तं कथं सुत्वा तथेव मङ्गलानि चिन्तयिंसु. तासं देवतानं भुम्मदेवता मित्ता होन्ति, अथ ततो सुत्वा भुम्मदेवतापि तथेव मङ्गलानि चिन्तयिंसु, तासं देवतानं आकासट्ठदेवता मित्ता होन्ति, आकासट्ठदेवतानं चतुमहाराजिका देवता मित्ता होन्ति, एतेनुपायेन याव सुदस्सीदेवतानं अकनिट्ठदेवता मित्ता होन्ति, अथ ततो सुत्वा अकनिट्ठदेवतापि तथेव गुम्बगुम्बा हुत्वा मङ्गलानि चिन्तयिंसु. एवं याव दससहस्सचक्कवाळेसु सब्बत्थ मङ्गलचिन्ता उदपादि. उप्पन्ना च ‘‘इदं मङ्गलं इदं मङ्गल’’न्ति विनिच्छयमानापि अप्पत्ता एव विनिच्छयं द्वादस वस्सानि अट्ठासि. सब्बे मनुस्सा च देवा च ब्रह्मानो च ठपेत्वा अरियसावके दिट्ठसुतमुतवसेन तिधा भिन्ना. एकोपि ‘‘इदमेव मङ्गल’’न्ति यथाभुच्चतो निट्ठङ्गतो नाहोसि, मङ्गलकोलाहलं लोके उप्पज्जि.

कोलाहलं नाम पञ्चविधं कप्पकोलाहलं, चक्कवत्तिकोलाहलं, बुद्धकोलाहलं, मङ्गलकोलाहलं, मोनेय्यकोलाहलन्ति. तत्थ कामावचरदेवा मुत्तसिरा विकिण्णकेसा रुदम्मुखा अस्सूनि हत्थेहि पुञ्छमाना रत्तवत्थनिवत्था अतिविय विरूपवेसधारिनो हुत्वा ‘‘वस्ससतसहस्सच्चयेन कप्पुट्ठानं होहिति, अयं लोको विनस्सिस्सति, महासमुद्दो सुस्सिस्सति, अयञ्च महापथवी सिनेरु च पब्बतराजा उड्ढय्हिस्सति विनस्सिस्सति, याव ब्रह्मलोका लोकविनासो भविस्सति, मेत्तं मारिसा भावेथ, करुणं मुदितं उपेक्खं मारिसा भावेथ, मातरं उपट्ठहथ, पितरं उपट्ठहथ, कुले जेट्ठापचायिनो होथ, जागरथ मा पमादत्था’’ति मनुस्सपथे विचरित्वा आरोचेन्ति. इदं कप्पकोलाहलं नाम.

कामावचरदेवायेव ‘‘वस्ससतस्सच्चयेन चक्कवत्तिराजा लोके उप्पज्जिस्सती’’ति मनुस्सपथे विचरित्वा आरोचेन्ति. इदं चक्कवत्तिकोलाहलं नाम. सुद्धावासा पन देवा ब्रह्माभरणेन अलङ्करित्वा ब्रह्मवेठनं सीसे कत्वा पीतिसोमनस्सजाता बुद्धगुणवादिनो ‘‘वस्ससहस्सच्चयेन बुद्धो लोके उप्पज्जिस्सती’’ति मनुस्सपथे विचरित्वा आरोचेन्ति. इदं बुद्धकोलाहलं नाम. सुद्धावासा एव देवा देवमनुस्सानं चित्तं ञत्वा ‘‘द्वादसन्नं वस्सानं अच्चयेन सम्मासम्बुद्धो मङ्गलं कथेस्सती’’ति मनुस्सपथे विचरित्वा आरोचेन्ति. इदं मङ्गलकोलाहलं नाम. सुद्धावासा एव देवा ‘‘सत्तन्नं वस्सानं अच्चयेन अञ्ञतरो भिक्खु भगवता सद्धिं समागम्म मोनेय्यप्पटिपदं पुच्छिस्सती’’ति मनुस्सपथे विचरित्वा आरोचेन्ति. इदं मोनेय्यकोलाहलं नाम. इमेसु पञ्चसु कोलाहलेसु देवमनुस्सानं इदं मङ्गलकोलाहलं लोके उप्पज्जि.