४. कोकिलवग्गो
[३३१] १. कोकिलजातकवण्णना
यो वे काले असम्पत्तेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोकालिकं आरब्भ कथेसि. वत्थु तक्कारियजातके वित्थारितमेव.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अमच्चो ओवादको अहोसि, राजा बहुभाणी अहोसि. बोधिसत्तो ‘‘तस्स बहुभाणितं निसेधेस्सामी’’ति एकं उपमं उपधारेन्तो विचरति. अथेकदिवसं राजा उय्यानं गतो मङ्गलसिलापट्टे निसीदि, तस्सुपरि अम्बरुक्खो अत्थि. तत्रेकस्मिं काककुलावके काळकोकिला अत्तनो अण्डकं निक्खिपित्वा अगमासि. काकी तं कोकिलअण्डकं पटिजग्गि, अपरभागे ततो कोकिलपोतको निक्खमि. काकी ‘‘पुत्तो मे’’ति सञ्ञाय मुखतुण्डकेन गोचरं आहरित्वा तं पटिजग्गि. सो अविरूळ्हपक्खो अकालेयेव कोकिलरवं रवि. काकी ‘‘अयं इदानेव ताव अञ्ञं रवं रवति, वड्ढन्तो किं करिस्सती’’ति तुण्डकेन कोट्टेत्वा मारेत्वा कुलावका पातेसि. सो रञ्ञो पादमूले पति.
राजा बोधिसत्तं पुच्छि ‘‘किमेतं सहाया’’ति? बोधिसत्तो ‘‘अहं राजानं निवारेतुं एकं उपमं परियेसामि, लद्धा दानि मे सा’’ति चिन्तेत्वा ‘‘महाराज, अतिमुखरा अकाले बहुभाणिनो एवरूपं लभन्ति. अयं महाराज, कोकिलपोतको काकिया पुट्ठो अविरूळ्हपक्खो अकालेयेव कोकिलरवं रवि. अथ नं काकी ‘नायं मम पुत्तको’ति ञत्वा मुखतुण्डकेन कोट्टेत्वा मारेत्वा कुलावका पातेसि. मनुस्सा वा होन्तु तिरच्छाना वा, अकाले बहुभाणिनो एवरूपं दुक्खं लभन्ती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
१२१. ‘‘यो वे काले असम्पत्ते, अतिवेलं पभासति;
एवं सो निहतो सेति, कोकिलायिव अत्रजो.
१२२. ‘‘न हि सत्थं सुनिसितं, विसं हलाहलामिव;
एवं निकट्ठे पातेति, वाचा दुब्भासिता यथा.
१२३. ‘‘तस्मा काले अकाले वा, वाचं रक्खेय्य पण्डितो;
नातिवेलं पभासेय्य, अपि अत्तसमम्हि वा.
१२४. ‘‘यो च काले मितं भासे, मतिपुब्बो विचक्खणो;
सब्बे अमित्ते आदेति, सुपण्णो उरगामिवा’’ति.
तत्थ काले असम्पत्तेति अत्तनो वचनकाले असम्पत्ते. अतिवेलन्ति वेलातिक्कन्तं कत्वा अतिरेकप्पमाणं भासति. हलाहलामिवाति हलाहलं इव. निकट्ठेति तस्मिंयेव खणे अप्पमत्तके काले. तस्माति यस्मा सुनिसितसत्थहलाहलविसतोपि खिप्पतरं दुब्भासितवचनमेव पातेसि, तस्मा. काले अकाले वाति वत्तुं युत्तकाले च अकाले च वाचं रक्खेय्य, अतिवेलं न भासेय्य अपि अत्तना समे निन्नानाकरणेपि पुग्गलेति अत्थो.
मतिपुब्बोति मतिं पुरेचारिकं कत्वा कथनेन मतिपुब्बो. विचक्खणोति ञाणेन विचारेत्वा अत्थविन्दनपुग्गलो विचक्खणो नाम. उरगामिवाति उरगं इव. इदं वुत्तं होति – यथा सुपण्णो समुद्दं खोभेत्वा महाभोगं उरगं आदेति गण्हाति, आदियित्वा च तङ्खणञ्ञेव नं सिम्बलिं आरोपेत्वा मंसं खादति, एवमेव यो मतिपुब्बङ्गमो विचक्खणो वत्तुं युत्तकाले मितं भासति, सो सब्बे अमित्ते आदेति गण्हाति, अत्तनो वसे वत्तेतीति.
राजा बोधिसत्तस्स धम्मदेसनं सुत्वा ततो पट्ठाय मितभाणी अहोसि, यसञ्चस्स वड्ढेत्वा महन्ततरं अदासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कोकिलपोतको कोकालिको अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कोकिलजातकवण्णना पठमा.
[३३२] २. रथलट्ठिजातकवण्णना
अपि हन्त्वा हतो ब्रूतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कोसलरञ्ञो पुरोहितं आरब्भ कथेसि. सो किर रथेन अत्तनो भोगगामं गच्छन्तो सम्बाधे मग्गे रथं पाजेन्तो एकं सकटसत्थं दिस्वा ‘‘तुम्हाकं सकटं अपनेथा’’ति गच्छन्तो सकटे अनपनीयमाने कुज्झित्वा पतोदलट्ठिया पुरिमसकटे साकटिकस्स रथधुरे पहरि. सा रथधुरे पटिहता निवत्तित्वा तस्सेव नलाटं पहरि. तावदेवस्स नलाटे गण्डो उट्ठहि. सो निवत्तित्वा ‘‘साकटिकेहि पहटोम्ही’’ति रञ्ञो आरोचेसि. साकटिके पक्कोसापेत्वा विनिच्छिनन्ता तस्सेव दोसं अद्दसंसु. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, रञ्ञो किर पुरोहितो ‘साकटिकेहि पहटोम्ही’ति अड्डं करोन्तो सयमेव परज्जी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस एवरूपं अकासियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्सेव विनिच्छयामच्चो अहोसि. अथ रञ्ञो पुरोहितो रथेन अत्तनो भोगगामं गच्छन्तोति सब्बं पुरिमसदिसमेव. इध पन तेन रञ्ञो आरोचिते राजा सयं विनिच्छये निसीदित्वा साकटिके पक्कोसापेत्वा कम्मं असोधेत्वाव ‘‘तुम्हेहि मम पुरोहितं कोट्टेत्वा नलाटे गण्डो उट्ठापितो’’ति वत्वा ‘‘सब्बस्सहरणं तेसं करोथा’’ति आह. अथ नं बोधिसत्तो ‘‘तुम्हे, महाराज, कम्मं असोधेत्वाव एतेसं सब्बस्सं हरापेथ, एकच्चे पन अत्तनाव अत्तानं पहरित्वापि ‘परेन पहटम्हा’ति वदन्ति, तस्मा अविचिनित्वा कातुं न युत्तं, रज्जं कारेन्तेन नाम निसामेत्वा कम्मं कातुं वट्टती’’ति वत्वा इमा गाथा अभासि.
१२५. ‘‘अपि हन्त्वा हतो ब्रूति, जेत्वा जितोति भासति;
पुब्बमक्खायिनो राज, अञ्ञदत्थु न सद्दहे.
१२६. ‘‘तस्मा पण्डितजातियो, सुणेय्य इतरस्सपि;
उभिन्नं वचनं सुत्वा, यथा धम्मो तथा करे.
१२७. ‘‘अलसो गिही कामभोगी न साधु, असञ्ञतो पब्बजितो न साधु;
राजा न साधु अनिसम्मकारी, यो पण्डितो कोधनो तं न साधु.
१२८. ‘‘निसम्म खत्तियो कयिरा, नानिसम्म दिसम्पति;
निसम्मकारिनो राज, यसो कित्ति च वड्ढती’’ति.
तत्थ अपि हन्त्वाति अपि एको अत्तनाव अत्तानं हन्त्वा ‘‘परेन पहटोम्ही’’ति ब्रूति कथेति. जेत्वा जितोति सयं वा पन परं जित्वा ‘‘अहं जितोम्ही’’ति भासति. अञ्ञदत्थूति महाराज, पुब्बमेव राजकुलं गन्त्वा अक्खायन्तस्स पुब्बमक्खायिनो अञ्ञदत्थु न सद्दहे, एकंसेन वचनं न सद्दहेय्य. तस्माति यस्मा पठमतरं आगन्त्वा कथेन्तस्स एकंसेन वचनं न सद्दहातब्बं, तस्मा. यथा धम्मोति यथा विनिच्छयसभावो ठितो, तथा करेय्य.
असञ्ञतोति कायादीहि असञ्ञतो दुस्सीलो. तं न साधूति यं तस्स पण्डितस्स ञाणवतो पुग्गलस्स आधानग्गाहिवसेन दळ्हकोपसङ्खातं कोधनं, तं न साधु. नानिसम्माति न अनिसामेत्वा. दिसम्पतीति दिसानं पति, महाराज. यसो कित्ति चाति इस्सरियपरिवारो चेव कित्तिसद्दो च वड्ढतीति.
राजा बोधिसत्तस्स वचनं सुत्वा धम्मेन विनिच्छिनि, धम्मेन विनिच्छियमाने ब्राह्मणस्सेव दोसो जातोति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणो एतरहि ब्राह्मणोव अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
रथलट्ठिजातकवण्णना दुतिया.
[३३३] ३. पक्कगोधजातकवण्णना
तदेव मे त्वन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुटुम्बिकं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा वित्थारितमेव. इध पन तेसं उद्धारं साधेत्वा आगच्छन्तानं अन्तरामग्गे लुद्दको ‘‘उभोपि खादथा’’ति एकं पक्कगोधं अदासि. सो पुरिसो भरियं पानीयत्थाय पेसेत्वा सब्बं गोधं खादित्वा तस्सा आगतकाले ‘‘भद्दे, गोधा पलाता’’ति आह. ‘‘साधु, सामि, पक्कगोधाय पलायन्तिया किं सक्का कातु’’न्ति? सा जेतवने पानीयं पिवित्वा सत्थु सन्तिके निसिन्ना सत्थारा ‘‘किं उपासिके, अयं ते हितकामो ससिनेहो उपकारको’’ति पुच्छिता ‘‘भन्ते, अहं एतस्स हितकामा ससिनेहा, अयं पन मयि निस्सिनेहो’’ति आह. सत्था ‘‘होतु मा चिन्तयि, एवं नामेस करोति. यदा पन ते गुणं सरति, तदा तुय्हमेव सब्बिस्सरियं देती’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीतम्पि हेट्ठा वुत्तसदिसमेव. इध पन तेसं निवत्तन्तानं अन्तरामग्गे लुद्दको किलन्तभावं दिस्वा ‘‘द्वेपि जना खादथा’’ति एकं पक्कगोधं अदासि. राजधीता तं वल्लिया बन्धित्वा आदाय मग्गं पटिपज्जि. ते एकं सरं दिस्वा मग्गा ओक्कम्म अस्सत्थमूले निसीदिंसु. राजपुत्तो ‘‘गच्छ भद्दे, सरतो पदुमिनिपत्तेन उदकं आहर, मंसं खादिस्सामा’’ति आह. सा गोधं साखाय लग्गेत्वा पानीयत्थाय गता. इतरो सब्बं गोधं खादित्वा अग्गनङ्गुट्ठं गहेत्वा परम्मुखो निसीदि. सो ताय पानीयं गहेत्वा आगताय ‘‘भद्दे, गोधा साखाय ओतरित्वा वम्मिकं पाविसि, अहं धावित्वा अग्गनङ्गुट्ठं अग्गहेसिं, गहितट्ठानं हत्थेयेव कत्वा छिज्जित्वा बिलं पविट्ठा’’ति आह. ‘‘होतु, देव, पक्कगोधाय पलायन्तिया किं करिस्साम, एहि गच्छामा’’ति. ते पानीयं पिवित्वा बाराणसिं अगमंसु.
राजपुत्तो रज्जं पत्वा तं अग्गमहेसिट्ठानमत्ते ठपेसि, सक्कारसम्मानो पनस्सा नत्थि. बोधिसत्तो तस्सा सक्कारं कारेतुकामो रञ्ञो सन्तिके ठत्वा ‘‘ननु मयं अय्ये तुम्हाकं सन्तिका किञ्चि न लभाम, किं नो न ओलोकेथा’’ति आह. ‘‘तात, अहमेव रञ्ञो सन्तिका किञ्चि न लभामि, तुय्हं किं दस्सामि, राजापि मय्हं इदानि किं दस्सति, सो अरञ्ञतो आगमनकाले पक्कगोधं एककोव खादी’’ति. ‘‘अय्ये, न देवो एवरूपं करिस्सति, मा एवं अवचुत्था’’ति. अथ नं देवी ‘‘तुय्हं तं, तात, न पाकटं, रञ्ञोयेव मय्हञ्च पाकट’’न्ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१२९. ‘‘तदेव मे त्वं विदितो, वनमज्झे रथेसभ;
यस्स ते खग्गबद्धस्स, सन्नद्धस्स तिरीटिनो;
अस्सत्थदुमसाखाय, पक्कगोधा पलायथा’’ति.
तत्थ तदेवाति तस्मिंयेव काले ‘‘अयं मय्हं अदायको’’ति एवं त्वं विदितो. अञ्ञे पन तव सभावं न जानन्तीति अत्थो. खग्गबद्धस्साति बद्धखग्गस्स. तिरीटिनोति तिरीटवत्थनिवत्थस्स मग्गागमनकाले. पक्कगोधाति अङ्गारपक्का गोधा पलायथाति.
एवं रञ्ञा कतदोसं परिसमज्झे पाकटं कत्वा कथेसि. तं सुत्वा बोधिसत्तो ‘‘अय्ये, देवस्स अप्पियकालतो पभुति उभिन्नम्पि अफासुकं कत्वा कस्मा इध वसथा’’ति वत्वा द्वे गाथा अभासि –
१३०. ‘‘नमे नमन्तस्स भजे भजन्तं, किच्चानुकुब्बस्स करेय्य किच्चं;
नानत्थकामस्स करेय्य अत्थं, असम्भजन्तम्पि न सम्भजेय्य.
१३१. ‘‘चजे चजन्तं वनथं न कयिरा, अपेतचित्तेन न सम्भजेय्य;
दिजो दुमं खीणफलन्ति ञत्वा, अञ्ञं समेक्खेय्य महा हि लोको’’ति.
तत्थ नमे नमन्तस्साति यो अत्तनि मुदुचित्तेन नमति, तस्सेव पटिनमेय्य. किच्चानुकुब्बस्साति अत्तनो उप्पन्नं किच्चं अनुकुब्बन्तस्सेव. अनत्थकामस्साति अवड्ढिकामस्स. वनथं न कयिराति तस्मिं चजन्ते तण्हास्नेहं न करेय्य. अपेतचित्तेनाति अपगतचित्तेन विरत्तचित्तेन. न सम्भजेय्याति न समागच्छेय्य. अञ्ञं समेक्खेय्याति अञ्ञं ओलोकेय्य, यथा दिजो खीणफलं दुमं रुक्खं ञत्वा अञ्ञं फलभरितं रुक्खं गच्छति, तथा खीणरागं पुरिसं ञत्वा अञ्ञं ससिनेहं उपगच्छेय्याति अधिप्पायो.
राजा बोधिसत्ते कथेन्ते एव तस्सा गुणं सरित्वा ‘‘भद्दे, एत्तकं कालं तव गुणं न सल्लक्खेसिं, पण्डितस्सयेव कथाय सल्लक्खेसिं, मम अपराधं सहन्तिया इदं सकलरज्जं तुय्हमेव दम्मी’’ति वत्वा चतुत्थं गाथमाह –
१३२. ‘‘सो ते करिस्सामि यथानुभावं, कतञ्ञुतं खत्तिये पेक्खमानो;
सब्बञ्च ते इस्सरियं ददामि, यस्सिच्छसी तस्स तुवं ददामी’’ति.
तत्थ सोति सो अहं. यथानुभावन्ति यथासत्ति यथाबलं. यस्सिच्छसीति यस्स इच्छसि, तस्स इदं रज्जं आदिं कत्वा यं त्वं इच्छसि, तं ददामीति.
एवञ्च पन वत्वा राजा देविया सब्बिस्सरियं अदासि, ‘‘इमिनाहं एतिस्सा गुणं सरापितो’’ति पण्डितस्सपि महन्तं इस्सरियं अदासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने उभो जयम्पतिका सोतापत्तिफले पतिट्ठहिंसु.
तदा जयम्पतिका एतरहि जयम्पतिकाव अहेसुं, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसिन्ति.
पक्कगोधजातकवण्णना ततिया.
[३३४] ४. राजोवादजातकवण्णना
गवं चे तरमानानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो राजोवादं आरब्भ कथेसि. वत्थु तेसकुणजातके (जा. २.१७.१ आदयो) आवि भविस्सति. इध पन सत्था ‘‘महाराज, पोराणकराजानोपि पण्डितानं कथं सुत्वा धम्मेन समेन रज्जं कारेन्ता सग्गपुरं पूरयमाना गमिंसू’’ति वत्वा रञ्ञा याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो सिक्खितसब्बसिप्पो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा रमणीये हिमवन्तपदेसे वनमूलफलाहारो विहासि. अथ राजा अगुणपरियेसको हुत्वा ‘‘अत्थि नु खो मे कोचि अगुणं कथेन्तो’’ति परियेसन्तो अन्तोजने च बहिजने च अन्तोनगरे च बहिनगरे च कञ्चि अत्तनो अवण्णवादिं अदिस्वा ‘‘जनपदे नु खो कथ’’न्ति अञ्ञातकवेसेन जनपदं चरि. तत्रापि अवण्णवादिं अपस्सन्तो अत्तनो गुणकथमेव सुत्वा ‘‘हिमवन्तपदेसे नु खो कथ’’न्ति अरञ्ञं पविसित्वा विचरन्तो बोधिसत्तस्स अस्समं पत्वा तं अभिवादेत्वा कतपटिसन्थारो एकमन्तं निसीदि.
तदा बोधिसत्तो अरञ्ञतो परिपक्कानि निग्रोधफलानि आहरित्वा परिभुञ्जि, तानि होन्ति मधुरानि ओजवन्तानि सक्खरचुण्णसमरसानि. सो राजानम्पि आमन्तेत्वा ‘‘इमं महापुञ्ञ, निग्रोधपक्कफलं खादित्वा पानीयं पिवा’’ति आह. राजा तथा कत्वा बोधिसत्तं पुच्छि ‘‘किं नु खो, भन्ते, इमं निग्रोधपक्कं अति विय मधुर’’न्ति? ‘‘महापुञ्ञ, नून राजा धम्मेन समेन रज्जं कारेति, तेनेतं मधुरन्ति. रञ्ञो अधम्मिककाले अमधुरं नु खो, भन्ते, होती’’ति. ‘‘आम, महापुञ्ञ, राजूसु अधम्मिकेसु तेलमधुफाणितादीनिपि वनमूलफलानिपि अमधुरानि होन्ति निरोजानि, न केवलं एतानि, सकलम्पि रट्ठं निरोजं कसटं होति. तेसु पन धम्मिकेसु सब्बानि तानि मधुरानि होन्ति ओजवन्तानि, सकलम्पि रट्ठं ओजवन्तमेव होती’’ति. राजा ‘‘एवं भविस्सति, भन्ते’’ति अत्तनो राजभावं अजानापेत्वाव बोधिसत्तं वन्दित्वा बाराणसिं गन्त्वा ‘‘तापसस्स वचनं वीमंसिस्सामी’’ति अधम्मेन रज्जं कारेत्वा ‘‘इदानि जानिस्सामी’’ति किञ्चि कालं वीतिनामेत्वा पुन तत्थ गन्त्वा तं वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि.
बोधिसत्तोपिस्स तथेव वत्वा निग्रोधपक्कं अदासि, तं तस्स तित्तकरसं अहोसि. राजा ‘‘अमधुरं निरस’’न्ति सह खेळेन छड्डेत्वा ‘‘तित्तकं, भन्ते’’ति आह. बोधिसत्तो ‘‘महापुञ्ञ, नून राजा अधम्मिको भविस्सति. राजूनञ्हि अधम्मिककाले अरञ्ञे फलाफलं आदिं कत्वा सब्बं अमधुरं निरोजं जात’’न्ति वत्वा इमा गाथा अभासि –
१३३. ‘‘गवे चे तरमानानं, जिम्हं गच्छति पुङ्गवो;
सब्बा ता जिम्हं गच्छन्ति, नेत्ते जिम्हं गते सति.
१३४. ‘‘एवमेव मनुस्सेसु, यो होति सेट्ठसम्मतो;
सो चे अधम्मं चरति, पगेव इतरा पजा;
सब्बं रट्ठं दुखं सेति, राजा चे होति अधम्मिको.
१३५. ‘‘गवं चे तरमानानं, उजुं गच्छति पुङ्गवो;
सब्बा गावी उजुं यन्ति, नेत्ते उजुं गते सति.
१३६. ‘‘एवमेव मनुस्सेसु, यो होति सेट्ठसम्मतो;
सो सचे धम्मं चरति, पगेव इतरा पजा;
सब्बं रट्ठं सुखं सेति, राजा चे होति धम्मिको’’ति.
तत्थ गवन्ति गुन्नं. तरमानानन्ति नदिं ओतरन्तानं. जिम्हन्ति कुटिलं वङ्कं. नेत्तेति नायके गहेत्वा गच्छन्ते गवजेट्ठके उसभे पुङ्गवे. पगेव इतरा पजाति इतरे सत्ता पुरेतरमेव अधम्मं चरन्तीति अत्थो. दुखं सेतीति न केवलं सेति, चतूसुपि इरियापथेसु दुक्खमेव विन्दति. अधम्मिकोति यदि राजा छन्दादिअगतिगमनवसेन अधम्मिको होति. सुखं सेतीति सचे राजा अगतिगमनं पहाय धम्मिको होति, सब्बं रट्ठं चतूसु इरियापथेसु सुखप्पत्तमेव होतीति.
राजा बोधिसत्तस्स धम्मं सुत्वा अत्तनो राजभावं जानापेत्वा ‘‘भन्ते, पुब्बे निग्रोधपक्कं अहमेव मधुरं कत्वा तित्तकं अकासिं, इदानि पुन मधुरं करिस्सामी’’ति बोधिसत्तं वन्दित्वा नगरं गन्त्वा धम्मेन रज्जं कारेन्तो सब्बं पटिपाकतिकं अकासि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
राजोवादजातकवण्णना चतुत्था.
[३३५] ५. जम्बुकजातकवण्णना
ब्रहा पवड्ढकायो सोति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो देवदत्तस्स सुगतालयकरणं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा वित्थारितमेव, अयं पनेत्थ सङ्खेपो. सत्थारा ‘‘सारिपुत्त, देवदत्तो तुम्हे दिस्वा किं अकासी’’ति वुत्तो थेरो आह ‘‘भन्ते, सो तुम्हाकं अनुकरोन्तो मम हत्थे बीजनिं दत्वा निपज्जि. अथ नं कोकालिको उरे जण्णुना पहरि, इति सो तुम्हाकं अनुकरोन्तो दुक्खं अनुभवी’’ति. तं सुत्वा सत्था ‘‘न खो, सारिपुत्त, देवदत्तो इदानेव मम अनुकरोन्तो दुक्खं अनुभोति, पुब्बेपेस अनुभोसियेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सीहयोनियं निब्बत्तित्वा हिमवन्ते गुहायं वसन्तो एकदिवसं महिंसं वधित्वा मंसं खादित्वा पानीयं पिवित्वा गुहं आगच्छति. एको सिङ्गालो तं दिस्वा पलायितुं असक्कोन्तो उरेन निपज्जि, ‘‘किं जम्बुका’’ति च वुत्ते ‘‘उपट्ठहिस्सामि तं, भद्दन्ते’’ति आह. सीहो ‘‘तेन हि एही’’ति तं अत्तनो वसनट्ठानं नेत्वा दिवसे दिवसे मंसं आहरित्वा पोसेसि. तस्स सीहविघासेन थूलसरीरतं पत्तस्स एकदिवसं मानो उप्पज्जि. सो सीहं उपसङ्कमित्वा आह ‘‘अहं, सामि, निच्चकालं तुम्हाकं पलिबोधो, तुम्हे निच्चं मंसं आहरित्वा मं पोसेथ, अज्ज तुम्हे इधेव होथ, अहं एकं वारणं वधित्वा मंसं खादित्वा तुम्हाकम्पि आहरिस्सामी’’ति. सीहो ‘‘मा ते, जम्बुक, एतं रुच्चि, न त्वं वारणं वधित्वा मंसखादकयोनियं निब्बत्तो, अहं ते वारणं वधित्वा दस्सामि, वारणो नाम महाकायो पवड्ढकायो, मा वारणं गण्हि, मम वचनं करोही’’ति वत्वा पठमं गाथमाह.
१३७. ‘‘ब्रहा पवड्ढकायो सो, दीघदाठो च जम्बुक;
न त्वं तत्थ कुले जातो, यत्थ गण्हन्ति कुञ्जर’’न्ति.
तत्थ ब्रहाति महन्तो. पवड्ढकायोति उद्धं उग्गतकायो. दीघदाठोति दीघदन्तो तेहि दन्तेहि तुम्हादिसे पहरित्वा जीवितक्खये पापेति. यत्थाति यस्मिं सीहकुले जाता मत्तवारणं गण्हन्ति, त्वं न तत्थ जातो, सिङ्गालकुले पन जातोसीति अत्थो.
सिङ्गालो सीहेन वारितोयेव गुहा निक्खमित्वा तिक्खत्तुं ‘‘बुक्क बुक्का’’ति सिङ्गालिकं नदं नदित्वा पब्बतकूटे ठितो पब्बतपादं ओलोकेन्तो एकं काळवारणं पब्बतपादेन आगच्छन्तं दिस्वा उल्लङ्घित्वा ‘‘तस्स कुम्भे पतिस्सामी’’ति परिवत्तित्वा पादमूले पति. वारणो पुरिमपादं उक्खिपित्वा तस्स मत्थके पतिट्ठापेसि, सीसं भिज्जित्वा चुण्णविचुण्णं जातं. सो तत्थेव अनुत्थुनन्तो सयि, वारणो कोञ्चनादं करोन्तो पक्कामि. बोधिसत्तो गन्त्वा पब्बतमत्थके ठितो तं विनासप्पत्तं दिस्वा ‘‘अत्तनो मानं निस्साय नट्ठो सिङ्गालो’’ति तिस्सो गाथा अभासि –
१३८. ‘‘असीहो सीहमानेन, यो अत्तानं विकुब्बति;
कोत्थूव गजमासज्ज, सेति भूम्या अनुत्थुनं.
१३९. ‘‘यसस्सिनो उत्तमपुग्गलस्स, सञ्जातखन्धस्स महब्बलस्स;
असमेक्खिय थामबलूपपत्तिं, स सेति नागेन हतोयं जम्बुको.
१४०. ‘‘यो चीध कम्मं कुरुते पमाय, थामब्बलं अत्तनि संविदित्वा;
जप्पेन मन्तेन सुभासितेन, परिक्खवा सो विपुलं जिनाती’’ति.
तत्थ विकुब्बतीति परिवत्तेति. कोत्थूवाति सिङ्गालो विय. अनुत्थुनन्ति अनुत्थुनन्तो. इदं वुत्तं होति – यथा अयं कोत्थु महन्तं गजं पत्वा अनुत्थुनन्तो भूमियं सेति, एवं यो अञ्ञो दुब्बलो बलवता विग्गहं करोति, सोपि एवरूपोव होतीति.
यसस्सिनोति इस्सरियवतो. उत्तमपुग्गलस्साति कायबलेन च ञाणबलेन च उत्तमपुग्गलस्स. सञ्जातखन्धस्साति सुसण्ठितमहाखन्धस्स. महब्बलस्साति महाथामस्स. थामबलूपपत्तिन्ति एवरूपस्स सीहस्स थामसङ्खातं बलञ्चेव सीहजातिसङ्खातं उपपत्तिञ्च अजानित्वा, कायथामञ्च ञाणबलञ्च सीहउपपत्तिञ्च अजानित्वाति अत्थो. स सेतीति अत्तानम्पि सीहेन सदिसं मञ्ञमानो, सो अयं जम्बुको नागेन हतो मतसयनं सेति.
पमायाति पमिनित्वा उपपरिक्खित्वा. ‘‘पमाणा’’तिपि पाठो, अत्तनो पमाणं गहेत्वा यो अत्तनो पमाणेन कम्मं कुरुतेति अत्थो. थामब्बलन्ति थामसङ्खातं बलं, कायथामञ्च ञाणबलञ्चातिपि अत्थो. जप्पेनाति जपेन, अज्झेनेनाति अत्थो. मन्तेनाति अञ्ञेहि पण्डितेहि सद्धिं मन्तेत्वा करणेन. सुभासितेनाति सच्चादिगुणयुत्तेन अनवज्जवचनेन. परिक्खवाति परिक्खासम्पन्नो. सो विपुलं जिनातीति यो एवरूपो होति, यं किञ्चि कम्मं कुरुमानो अत्तनो थामञ्च बलञ्च ञत्वा जप्पमन्तवसेन परिच्छिन्दित्वा सुभासितं भासन्तो करोति, सो विपुलं महन्तं अत्थं जिनाति न परिहायतीति.
एवं बोधिसत्तो इमाहि तीहि गाथाहि इमस्मिं लोके कत्तब्बयुत्तकं कम्मं कथेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सिङ्गालो देवदत्तो अहोसि, सीहो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
जम्बुकजातकवण्णना पञ्चमा.
[३३६] ६. ब्रहाछत्तजातकवण्णना
तिणं तिणन्ति लपसीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु कथितमेव.
अतीते पन बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अमच्चो अहोसि. बाराणसिराजा महतिया सेनाय कोसलराजानं अब्भुग्गन्त्वा सावत्थिं पत्वा युद्धेन नगरं पविसित्वा राजानं गण्हि. कोसलरञ्ञो पन पुत्तो छत्तो नाम कुमारो अत्थि. सो अञ्ञातकवेसेन निक्खमित्वा तक्कसिलं गन्त्वा तयो वेदे च अट्ठारस सिप्पानि च उग्गण्हित्वा तक्कसिलतो निक्खम्म सब्बसमयसिप्पानि सिक्खन्तो एकं पच्चन्तगामं पापुणि. तं निस्साय पञ्चसततापसा अरञ्ञे पण्णसालासु वसन्ति. कुमारो ते उपसङ्कमित्वा ‘‘इमेसम्पि सन्तिके किञ्चि सिक्खिस्सामी’’ति पब्बजित्वा यं ते जानन्ति, तं सब्बं उग्गण्हि. सो अपरभागे गणसत्था जातो.
अथेकदिवसं इसिगणं आमन्तेत्वा ‘‘मारिसा, कस्मा मज्झिमदेसं न गच्छथा’’ति पुच्छि. ‘‘मारिस, मज्झिमदेसे मनुस्सा नाम पण्डिता, ते पञ्हं पुच्छन्ति, अनुमोदनं कारापेन्ति, मङ्गलं भणापेन्ति, असक्कोन्ते गरहन्ति, मयं तेन भयेन न गच्छामा’’ति. ‘‘मा तुम्हे भायथ, अहमेतं सब्बं करिस्सामी’’ति. ‘‘तेन हि गच्छामा’’ति सब्बे अत्तनो अत्तनो खारिविविधमादाय अनुपुब्बेन बाराणसिं पत्ता. बाराणसिराजापि कोसलरज्जं अत्तनो हत्थगतं कत्वा तत्थ राजयुत्ते ठपेत्वा सयं तत्थ विज्जमानं धनं गहेत्वा बाराणसिं गन्त्वा उय्याने लोहचाटियो पूरापेत्वा निदहित्वा तस्मिं समये बाराणसियमेव वसति. अथ ते इसयो राजुय्याने रत्तिं वसित्वा पुनदिवसे नगरं भिक्खाय पविसित्वा राजद्वारं अगमंसु. राजा तेसं इरियापथेस्सु पसीदित्वा पक्कोसापेत्वा महातले निसीदापेत्वा यागुखज्जकं दत्वा याव भत्तकाला तं तं पञ्हं पुच्छि. छत्तो रञ्ञो चित्तं आराधेन्तो सब्बपञ्हे विस्सज्जेत्वा भत्तकिच्चावसाने विचित्रं अनुमोदनं अकासि. राजा सुट्ठुतरं पसन्नो पटिञ्ञं गहेत्वा सब्बेपि ते उय्याने वासापेसि.
छत्तो निधिउद्धरणमन्तं जानाति. सो तत्थ वसन्तो ‘‘कहं नु खो इमिना मम पितु सन्तकं धनं निदहित’’न्ति मन्तं परिवत्तेत्वा ओलोकेन्तो उय्याने निदहितभावं ञत्वा ‘‘इदं धनं गहेत्वा मम रज्जं गण्हिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा तापसे आमन्तेत्वा ‘‘मारिसा, अहं कोसलरञ्ञो पुत्तो, बाराणसिरञ्ञा अम्हाकं रज्जे गहिते अञ्ञातकवेसेन निक्खमित्वा एत्तकं कालं अत्तनो जीवितं अनुरक्खिं, इदानि कुलसन्तकं धनं लद्धं, अहं एतं आदाय गन्त्वा अत्तनो रज्जं गण्हिस्सामि, तुम्हे किं करिस्सथा’’ति आह. ‘‘मयम्पि तयाव सद्धिं गमिस्सामा’’ति. सो ‘‘साधू’’ति महन्ते महन्ते चम्मपसिब्बके कारेत्वा रत्तिभागे भूमिं खणित्वा धनचाटियो उद्धरित्वा पसिब्बकेसु धनं पक्खिपित्वा चाटियो तिणस्स पूरापेत्वा पञ्च च इसिसतानि अञ्ञे च मनुस्से धनं गाहापेत्वा पलायित्वा सावत्थिं गन्त्वा सब्बे राजयुत्ते गाहापेत्वा रज्जं गहेत्वा पाकारअट्टालकादिपटिसङ्खरणं कारापेत्वा पुन सपत्तरञ्ञा युद्धेन अग्गहेतब्बं कत्वा नगरं अज्झावसति. बाराणसिरञ्ञोपि ‘‘तापसा उय्यानतो धनं गहेत्वा पलाता’’ति आरोचयिंसु. सो उय्यानं गन्त्वा चाटियो विवरापेत्वा तिणमेव पस्सि, तस्स धनं निस्साय महन्तो सोको उप्पज्जि. सो नगरं गन्त्वा ‘‘तिणं तिण’’न्ति विप्पलपन्तो चरति, नास्स कोचि सोकं निब्बापेतुं सक्कोति.
बोधिसत्तो चिन्तेसि ‘‘रञ्ञो महन्तो सोको, विप्पलपन्तो चरति, ठपेत्वा खो पन मं नास्स अञ्ञो कोचि सोकं विनोदेतुं समत्थो, निस्सोकं नं करिस्सामी’’ति. सो एकदिवसं तेन सद्धिं सुखनिसिन्नो तस्स विप्पलपनकाले पठमं गाथमाह –
१४१. ‘‘तिणं तिणन्ति लपसि, को नु ते तिणमाहरि;
किं नु ते तिणकिच्चत्थि, तिणमेव पभाससी’’ति.
तत्थ किं नु ते तिणकिच्चत्थीति किं नु तव तिणेन किच्चं कातब्बं अत्थि. तिणमेव पभाससीति त्वञ्हि केवलं ‘‘तिणं तिण’’न्ति तिणमेव पभाससि, ‘‘असुकतिणं नामा’’ति न कथेसि, तिणनामं तावस्स कथेहि ‘‘असुकतिणं नामा’’ति, मयं ते आहरिस्साम, अथ पन ते तिणेनत्थो नत्थि, निक्कारणा मा विप्पलपीति.
तं सुत्वा राजा दुतियं गाथमाह –
१४२. ‘‘इधागमा ब्रह्मचारी, ब्रहा छत्तो बहुस्सुतो;
सो मे सब्बं समादाय, तिणं निक्खिप्प गच्छती’’ति.
तत्थ ब्रहाति दीघो. छत्तोति तस्स नामं. सब्बं समादायाति सब्बं धनं गहेत्वा. तिणं निक्खिप्प गच्छतीति चाटीसु तिणं निक्खिपित्वा गतोति दस्सेन्तो एवमाह.
तं सुत्वा बोधिसत्तो ततियं गाथमाह –
१४३. ‘‘एवेतं होति कत्तब्बं, अप्पेन बहुमिच्छता;
सब्बं सकस्स आदानं, अनादानं तिणस्स चा’’ति.
तस्सत्थो – अप्पेन तिणेन बहुधनं इच्छता एवं एतं कत्तब्बं होति, यदिदं पितु सन्तकत्ता सकस्स धनस्स सब्बं आदानं अगय्हूपगस्स तिणस्स च अनादानं. इति, महाराज, सो ब्रहा छत्तो गहेतब्बयुत्तकं अत्तनो पितु सन्तकं धनं गहेत्वा अग्गहेतब्बयुत्तकं तिणं चाटीसु पक्खिपित्वा गतो, तत्थ का परिदेवनाति.
तं सुत्वा राजा चतुत्थं गाथमाह –
१४४. ‘‘सीलवन्तो न कुब्बन्ति, बालो सीलानि कुब्बति;
अनिच्चसीलं दुस्सील्यं, किं पण्डिच्चं करिस्सती’’ति.
तत्थ सीलवन्तोति ये सीलसम्पन्ना ब्रह्मचारयो, ते एवरूपं न कुब्बन्ति. बालो सीलानि कुब्बतीति बालो पन दुराचारो एवरूपानि अत्तनो अनाचारसङ्खातानि सीलानि करोति. अनिच्चसीलन्ति अद्धुवेन दीघरत्तं अप्पवत्तेन सीलेन समन्नागतं. दुस्सील्यन्ति दुस्सीलं. किं पण्डिच्चं करिस्सतीति एवरूपं पुग्गलं बाहुसच्चपरिभावितं पण्डिच्चं किं करिस्सति किं सम्पादेस्सति, विपत्तिमेवस्स करिस्सतीति. तं गरहन्तो वत्वा सो ताय बोधिसत्तस्स कथाय निस्सोको हुत्वा धम्मेन रज्जं कारेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्रहाछत्तो कुहकभिक्खु अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
ब्रहाछत्तजातकवण्णना छट्ठा.
[३३७] ७. पीठजातकवण्णना
न ते पीठमदायिम्हाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. सो किर जनपदतो जेतवनं गन्त्वा पत्तचीवरं पटिसामेत्वा सत्थारं वन्दित्वा सामणेरदहरे पुच्छि ‘‘आवुसो, सावत्थियं आगन्तुकभिक्खूनं के उपकारका’’ति. ‘‘आवुसो, अनाथपिण्डिको नाम महासेट्ठि, विसाखा नाम महाउपासिका एते भिक्खुसङ्घस्स उपकारका मातापितुट्ठानिया’’ति. सो ‘‘साधू’’ति पुनदिवसे पातोव एकभिक्खुस्सपि अपविट्ठकाले अनाथपिण्डिकस्स घरद्वारं अगमासि. तं अवेलाय गतत्ता कोचि न ओलोकेसि. सो ततो किञ्चि अलभित्वा विसाखाय घरद्वारं गतो. तत्रापि अतिपातोव गतत्ता किञ्चि न लभि. सो तत्थ तत्थ विचरित्वा पुनागच्छन्तो यागुया निट्ठिताय गतो, पुनपि तत्थ तत्थ विचरित्वा भत्ते निट्ठिते गतो. सो विहारं गन्त्वा ‘‘द्वेपि कुलानि अस्सद्धानि अप्पसन्नानि एव, इमे भिक्खू पन ‘सद्धानि पसन्नानी’ति कथेन्ती’’ति तानि कुलानि परिभवन्तो चरति.
अथेकदिवसं धम्मसभायं भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं – ‘‘आवुसो, असुको किर जानपदो भिक्खु अतिकालस्सेव कुलद्वारं गतो भिक्खं अलभित्वा कुलानि परिभवन्तो चरती’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते तं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर भिक्खू’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्चं, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘कस्मा त्वं भिक्खु कुज्झसि, पुब्बे अनुप्पन्ने बुद्धे तापसापि ताव कुलद्वारं गन्त्वा भिक्खं अलभित्वा न कुज्झिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा अपरभागे तापसपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्ते चिरं वसित्वा लोणम्बिलसेवनत्थाय बाराणसिं पत्वा उय्याने वसित्वा पुनदिवसे नगरं भिक्खाय पाविसि. तदा बाराणसिसेट्ठि सद्धो होति पसन्नो. बोधिसत्तो ‘‘कतरं कुलघरं सद्ध’’न्ति पुच्छित्वा ‘‘सेट्ठिघर’’न्ति सुत्वा सेट्ठिनो घरद्वारं अगमासि. तस्मिं खणे सेट्ठि राजुपट्ठानं गतो, मनुस्सापि नं न पस्सिंसु, सो निवत्तित्वा गच्छति. अथ नं सेट्ठि राजकुलतो निवत्तन्तो दिस्वा वन्दित्वा भिक्खाभाजनं गहेत्वा घरं नेत्वा निसीदापेत्वा पादधोवनतेलमक्खनयागुखज्जकादीहि सन्तप्पेत्वा अन्तराभत्ते किञ्चि कारणं अपुच्छित्वा कतभत्तकिच्चं वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘भन्ते, अम्हाकं घरद्वारं आगता नाम याचका वा धम्मिकसमणब्राह्मणा वा सक्कारसम्मानं अलभित्वा गतपुब्बा नाम नत्थि, तुम्हे पन अज्ज अम्हाकं दारकेहि अदिट्ठत्ता आसनं वा पानीयं वा पादधोवनं वा यागुभत्तं वा अलभित्वाव गता, अयं अम्हाकं दोसो, तं नो खमितुं वट्टती’’ति वत्वा पठमं गाथमाह –
१४५. ‘‘न ते पीठमदायिम्हा, न पानं नपि भोजनं;
ब्रह्मचारि खमस्सु मे, एतं पस्सामि अच्चय’’न्ति.
तत्थ न ते पीठमदायिम्हाति पीठम्पि ते न दापयिम्ह.
तं सुत्वा बोधिसत्तो दुतियं गाथमाह –
१४६. ‘‘नेवाभिसज्जामि न चापि कुप्पे, न चापि मे अप्पियमासि किञ्चि;
अथोपि मे आसि मनोवितक्को, एतादिसो नून कुलस्स धम्मो’’ति.
तत्थ नेवाभिसज्जामीति नेव लग्गामि. एतादिसोति ‘‘इमस्स कुलस्स एतादिसो नून सभावो, अदायकवंसो एस भविस्सती’’ति एवं मे मनोवितक्को उप्पन्नो.
तं सुत्वा सेट्ठि इतरा द्वे गाथा अभासि –
१४७. ‘‘एसस्माकं कुले धम्मो, पितुपितामहो सदा;
आसनं उदकं पज्जं, सब्बेतं निपदामसे.
१४८. ‘‘एसस्माकं कुले धम्मो, पितुपितामहो सदा;
सक्कच्चं उपतिट्ठाम, उत्तमं विय ञातक’’न्ति.
तत्थ धम्मोति सभावो. पितुपितामहोति पितूनञ्च पितामहानञ्च सन्तको. उदकन्ति पादधोवनउदकं. पज्जन्ति पादमक्खनतेलं. सब्बेतन्ति सब्बं एतं. निपदामसेति निकारपकारा उपसग्गा, दामसेति अत्थो, ददामाति वुत्तं होति. इमिना याव सत्तमा कुलपरिवट्टा दायकवंसो अम्हाकं वंसोति दस्सेति. उत्तमं विय ञातकन्ति मातरं विय पितरं विय च मयं धम्मिकं समणं वा ब्राह्मणं वा दिस्वा सक्कच्चं सहत्थेन उपट्ठहामाति अत्थो.
बोधिसत्तो पन कतिपाहं बाराणसिसेट्ठिनो धम्मं देसेन्तो तत्थ वसित्वा पुन हिमवन्तमेव गन्त्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने सो भिक्खु सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. तदा बाराणसिसेट्ठि आनन्दो अहोसि, तापसो पन अहमेव अहोसिन्ति.
पीठजातकवण्णना सत्तमा.
[३३८] ८. थुसजातकवण्णना
विदितं थुसन्ति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो अजातसत्तुं आरब्भ कथेसि. तस्मिं किर मातुकुच्छिगते तस्स मातु कोसलराजधीताय बिम्बिसाररञ्ञो दक्खिणजाणुलोहितपिवनदोहळो उप्पज्जित्वा पण्डु अहोसि. सा परिचारिकाहि पुच्छिता तासं तमत्थं आरोचेसि. राजापि सुत्वा नेमित्तके पक्कोसापेत्वा ‘‘देविया किर एवरूपो दोहळो उप्पन्नो, तस्स का निप्फत्ती’’ति पुच्छि. नेमित्तका ‘‘देविया कुच्छिम्हि निब्बत्तकसत्तो तुम्हे मारेत्वा रज्जं गण्हिस्सती’’ति आहंसु. राजा ‘‘सचे मम पुत्तो मं मारेत्वा रज्जं गण्हिस्सति, को एत्थ दोसो’’ति दक्खिणजाणुं सत्थेन फालापेत्वा लोहितं सुवण्णतट्टकेन गाहापेत्वा देविया पायेसि. सा चिन्तेसि ‘‘सचे मम कुच्छियं निब्बत्तो पुत्तो पितरं मारेस्सति, किं मे तेना’’ति. सा गब्भपातनत्थं कुच्छिं मद्दापेसि.
राजा ञत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘भद्दे मय्हं किर पुत्तो मं मारेत्वा रज्जं गण्हिस्सति, न खो पनाहं अजरो अमरो, पुत्तमुखं पस्सितुं मे देहि, मा इतो पभुति एवरूपं कम्मं अकासी’’ति आह. सा ततो पट्ठाय उय्यानं गन्त्वा कुच्छिं मद्दापेसि. राजा ञत्वा ततो पट्ठाय उय्यानगमनं निवारेसि. सा परिपुण्णगब्भा पुत्तं विजायि. नामग्गहणदिवसे चस्स अजातस्सेव पितु सत्तुभावतो ‘‘अजातसत्तु’’त्वेव नाममकंसु. तस्मिं कुमारपरिहारेन वड्ढन्ते सत्था एकदिवसं पञ्चसतभिक्खुपरिवुतो रञ्ञो निवेसनं गन्त्वा निसीदि. राजा बुद्धप्पमुखं भिक्खुसङ्घं पणीतेन खादनीयभोजनीयेन परिविसित्वा सत्थारं वन्दित्वा धम्मं सुणन्तो निसीदि. तस्मिं खणे कुमारं मण्डेत्वा रञ्ञो अदंसु. राजा बलवसिनेहेन पुत्तं गहेत्वा ऊरुम्हि निसीदापेत्वा पुत्तगतेन पेमेन पुत्तमेव ममायन्तो न धम्मं सुणाति. सत्था तस्स पमादभावं ञत्वा ‘‘महाराज, पुब्बे राजानो पुत्ते आसङ्कमाना पटिच्छन्ने कारेत्वा ‘अम्हाकं अच्चयेन नीहरित्वा रज्जे पतिट्ठापेय्याथा’ति आणापेसु’’न्ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तक्कसिलायं दिसापामोक्खआचरियो हुत्वा बहू राजकुमारे च ब्राह्मणकुमारे च सिप्पं वाचेसि. बाराणसिरञ्ञोपि पुत्तो सोळसवस्सकाले तस्स सन्तिकं गन्त्वा तयो वेदे च सब्बसिप्पानि च उग्गण्हित्वा परिपुण्णसिप्पो आचरियं आपुच्छि. आचरियो अङ्गविज्जावसेन तं ओलोकेन्तो ‘‘इमस्स पुत्तं निस्साय अन्तरायो पञ्ञायति, तमहं अत्तनो आनुभावेन हरिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा चतस्सो गाथा बन्धित्वा राजकुमारस्स अदासि, एवञ्च पन तं वदेसि ‘‘तात, पठमं गाथं रज्जे पतिट्ठाय तव पुत्तस्स सोळसवस्सकाले भत्तं भुञ्जन्तो वदेय्यासि, दुतियं महाउपट्ठानकाले, ततियं पासादं अभिरुहमानो सोपानसीसे ठत्वा, चतुत्थं सयनसिरिगब्भं पविसन्तो उम्मारे ठत्वा’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा आचरियं वन्दित्वा गतो ओपरज्जे पतिट्ठाय पितु अच्चयेन रज्जे पतिट्ठासि. तस्स पुत्तो सोळसवस्सकाले रञ्ञो उय्यानकीळादीनं अत्थाय निक्खमन्तस्स सिरिविभवं दिस्वा पितरं मारेत्वा रज्जं गहेतुकामो हुत्वा अत्तनो उपट्ठाकानं कथेसि. ते ‘‘साधु देव, महल्लककाले लद्धेन इस्सरियेन को अत्थो, येन केनचि उपायेन राजानं मारेत्वा रज्जं गण्हितुं वट्टती’’ति वदिंसु. कुमारो ‘‘विसं खादापेत्वा मारेस्सामी’’ति पितरा सद्धिं सायमासं भुञ्जन्तो विसं गहेत्वा निसीदि. राजा भत्तपातियं भत्ते अच्छुपन्तेयेव पठमं गाथमाह –
१४९. ‘‘विदितं थुसं उन्दुरानं, विदितं पन तण्डुलं;
थुसं थुसं विवज्जेत्वा, तण्डुलं पन खादरे’’ति.
तत्थ विदितन्ति काळवद्दलेपि अन्धकारे उन्दुरानं थुसो थुसभावेन तण्डुलो च तण्डुलभावेन विदितो पाकटोयेव. इध पन लिङ्गविपल्लासवसेन ‘‘थुसं तण्डुल’’न्ति वुत्तं. खादरेति थुसं थुसं वज्जेत्वा तण्डुलमेव खादन्ति. इदं वुत्तं होति – तात कुमार, यथा उन्दुरानं अन्धकारेपि थुसो थुसभावेन तण्डुलो च तण्डुलभावेन पाकटो, ते थुसं वज्जेत्वा तण्डुलमेव खादन्ति, एवमेव ममपि तव विसं गहेत्वा निसिन्नभावो पाकटोति.
कुमारो ‘‘ञातोम्ही’’ति भीतो भत्तपातियं विसं पातेतुं अविसहित्वा उट्ठाय राजानं वन्दित्वा गतो. सो तमत्थं अत्तनो उपट्ठाकानं आरोचेत्वा ‘‘अज्ज तावम्हि ञातो, इदानि कथं मारेस्सामी’’ति पुच्छि. ते ततो पट्ठाय उय्याने पटिच्छन्ना हुत्वा निकण्णिकवसेन मन्तयमाना ‘‘अत्थेको उपायो, खग्गं सन्नय्हित्वा महाउपट्ठानं गतकाले अमच्चानं अन्तरे ठत्वा रञ्ञो पमत्तभावं ञत्वा खग्गेन पहरित्वा मारेतुं वट्टती’’ति ववत्थपेसुं. कुमारो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा महाउपट्ठानकाले सन्नद्धखग्गो हुत्वा गन्त्वा इतो चितो च रञ्ञो पहरणोकासं उपधारेति. तस्मिं खणे राजा दुतियं गाथमाह –
१५०. ‘‘या मन्तना अरञ्ञस्मिं, या च गामे निकण्णिका;
यञ्चेतं इति चीति च, एतम्पि विदितं मया’’ति.
तत्थ अरञ्ञस्मिन्ति उय्याने. निकण्णिकाति कण्णमूले मन्तना. यञ्चेतं इति चीति चाति यञ्च एतं इदानि मम पहरणोकासपरियेसनं. इदं वुत्तं होति – तात कुमार, या एसा तव अत्तनो उपट्ठाकेहि सद्धिं उय्याने च गामे च निकण्णिका मन्तना, यञ्चेतं इदानि मम मारणत्थाय इति चीति च करणं, एतम्पि सब्बं मया ञातन्ति.
कुमारो ‘‘जानाति मे वेरिभावं पिता’’ति ततो पलायित्वा उपट्ठाकानं आरोचेसि. ते सत्तट्ठ दिवसे अतिक्कमित्वा ‘‘कुमार, न ते पिता, वेरिभावं जानाति, तक्कमत्तेन त्वं एवंसञ्ञी अहोसि, मारेहि न’’न्ति वदिंसु. सो एकदिवसं खग्गं गहेत्वा सोपानमत्थके गब्भद्वारे अट्ठासि. राजा सोपानमत्थके ठितो ततियं गाथमाह –
१५१. ‘‘धम्मेन किर जातस्स, पिता पुत्तस्स मक्कटो;