१. कालिङ्गवग्गो
[३०१] १. चूळकालिङ्गजातकवण्णना
विवरथिमासं द्वारन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो चतुन्नं परिब्बाजिकानं पब्बज्जं आरब्भ कथेसि. वेसालियं किर लिच्छविराजूनं सत्त सहस्सानि सत्त सतानि सत्त च लिच्छवी वसिंसु. ते सब्बेपि पुच्छापटिपुच्छाचित्तका अहेसुं. अथेको पञ्चसु वादसतेसु ब्यत्तो निगण्ठो वेसालियं सम्पापुणि, ते तस्स सङ्गहं अकंसु. अपरापि एवरूपा निगण्ठी सम्पापुणि. राजानो द्वेपि जने वादं कारेसुं, उभोपि सदिसाव अहेसुं. ततो लिच्छवीनं एतदहोसि ‘‘इमे द्वेपि पटिच्च उप्पन्नो पुत्तो ब्यत्तो भविस्सती’’ति. तेसं विवाहं कारेत्वा द्वेपि एकतो वासेसुं. अथ नेसं संवासमन्वाय पटिपाटिया चतस्सो दारिकायो एको च दारको जायि. दारिकानं ‘‘सच्चा, लोला, अवधारिका, पटिच्छादा’’ति नामं अकंसु, दारकस्स ‘‘सच्चको’’ति. ते पञ्चपि जना विञ्ञुतं पत्ता मातितो पञ्च वादसतानि, पितितो पञ्च वादसतानीति वादसहस्सं उग्गण्हिंसु. मातापितरो दारिकानं एवं ओवदिंसु ‘‘सचे कोचि गिही तुम्हाकं वादं भिन्दिस्सति, तस्स पादपरिचारिका भवेय्याथ. सचे पब्बजितो भिन्दिस्सति, तस्स सन्तिके पब्बजेय्याथा’’ति.
अपरभागे मातापितरो कालमकंसु. तेसु कालकतेसु सच्चकनिगण्ठो तत्थेव वेसालियं लिच्छवीनं सिप्पं सिक्खापेन्तो वसि. भगिनियो जम्बुसाखं गहेत्वा वादत्थाय नगरा नगरं चरमाना सावत्थिं पत्वा नगरद्वारे साखं निखणित्वा ‘‘यो अम्हाकं वादं आरोपेतुं सक्कोति गिही वा पब्बजितो वा, सो एतं पंसुपुञ्जं पादेहि विकिरित्वा पादेहेव साखं मद्दतू’’ति दारकानं वत्वा भिक्खाय नगरं पविसिंसु. अथायस्मा सारिपुत्तो असम्मट्ठट्ठानं सम्मज्जित्वा रित्तघटेसु पानीयं उपट्ठपेत्वा गिलाने च पटिजग्गित्वा दिवातरं सावत्थिं पिण्डाय पविसन्तो तं साखं दिस्वा दारके पुच्छि, दारका तं पवत्तिं आचिक्खिंसु. थेरो दारकेहेव पातापेत्वा मद्दापेत्वा ‘‘येहि अयं साखा ठपिता, ते कतभत्तकिच्चाव आगन्त्वा जेतवनद्वारकोट्ठके मं पस्सन्तू’’ति दारकानं वत्वा नगरं पविसित्वा कतभत्तकिच्चो विहारद्वारकोट्ठके अट्ठासि. तापि परिब्बाजिका भिक्खाय चरित्वा आगता साखं मद्दितं दिस्वा ‘‘केनायं मद्दिता’’ति वत्वा ‘‘सारिपुत्तत्थेरेन, सचे तुम्हे वादत्थिका, जेतवनद्वारकोट्ठकं गच्छथा’’ति दारकेहि वुत्ता पुन नगरं पविसित्वा महाजनं सन्निपातेत्वा विहारद्वारकोट्ठकं गन्त्वा थेरं वादसहस्सं पुच्छिंसु. थेरो तं विस्सज्जेत्वा ‘‘अञ्ञं किञ्चि जानाथा’’ति पुच्छि. ‘‘न जानाम, सामी’’ति. ‘‘अहं पन वो किञ्चि पुच्छामी’’ति. ‘‘पुच्छ, सामि, जानन्तियो कथेस्सामा’’ति.
थेरो ‘‘एकं नाम कि’’न्ति पुच्छि. ता न जानिंसु. थेरो विस्सज्जेसि. ता ‘‘अम्हाकं, सामि, पराजयो, तुम्हाकं जयो’’ति आहंसु. ‘‘इदानि किं करिस्सथा’’ति? ‘‘अम्हाकं मातापितूहि अयं ओवादो दिन्नो ‘सचे वो गिही वादं भिन्दिस्सति, तस्स पजापतियो भवेय्याथ. सचे पब्बजितो, तस्स सन्तिके पब्बजेय्याथा’ति, पब्बज्जं नो देथा’’ति. थेरो ‘‘साधू’’ति वत्वा ता उप्पलवण्णाय थेरिया सन्तिके पब्बाजेसि. ता सब्बापि न चिरस्सेव अरहत्तं पापुणिंसु. अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, सारिपुत्तत्थेरो चतुन्नं परिब्बाजिकानं अवस्सयो हुत्वा सब्बा अरहत्तं पापेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस एतासं अवस्सयो अहोसि, इदानि पन पब्बज्जाभिसेकं दापेसि, पुब्बे राजमहेसिट्ठाने ठपेसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते कालिङ्गरट्ठे दन्तपुरनगरे कालिङ्गराजे रज्जं कारेन्ते अस्सकरट्ठे पाटलिनगरे अस्सको नाम राजा रज्जं कारेसि. कालिङ्गो सम्पन्नबलवाहनो सयम्पि नागबलो पटियोधं न पस्सति. सो युज्झितुकामो हुत्वा अमच्चानं आरोचेसि ‘‘अहं युद्धत्थिको, पटियोधं पन न पस्सामि, किं करोमा’’ति. अमच्चा ‘‘अत्थेको, महाराज, उपायो, धीतरो ते चतस्सो उत्तमरूपधरा, ता पसाधेत्वा पटिच्छन्नयाने निसीदापेत्वा बलपरिवुता गामनिगमराजधानियो चरापेथ. यो राजा ता अत्तनो गेहे कातुकामो भविस्सति, तेन सद्धिं युद्धं करिस्सामा’’ति वदिंसु. राजा तथा कारेसि. ताहि गतगतट्ठाने राजानो भयेन तासं नगरं पविसितुं न देन्ति, पण्णाकारं पेसेत्वा बहिनगरेयेव वसापेन्ति. एवं सकलजम्बुदीपं विचरित्वा अस्सकरट्ठे पाटलिनगरं पापुणिंसु. अस्सकोपि नगरद्वारानि पिदहापेत्वा पण्णाकारं पेसेसि. तस्स नन्दिसेनो नाम अमच्चो पण्डितो ब्यत्तो उपायकुसलो. सो चिन्तेसि ‘‘इमा किर राजधीतरो सकलजम्बुदीपं विचरित्वा पटियोधं न लभिंसु, एवं सन्ते जम्बुदीपो तुच्छो नाम अहोसि, अहं कालिङ्गेन सद्धिं युज्झिस्सामी’’ति. सो नगरद्वारं गन्त्वा दोवारिके आमन्तेत्वा तासं द्वारं विवरापेतुं पठमं गाथमाह –
१. ‘‘विवरथिमासं द्वारं, नगरं पविसन्तु अरुणराजस्स;
सीहेन सुसिट्ठेन, सुरक्खितं नन्दिसेनेना’’ति.
तत्थ अरुणराजस्साति सो हि रज्जे पतिट्ठितकाले रट्ठनामवसेन अस्सको नाम जातो, कुलदत्तियं पनस्स नामं अरुणोति. तेनाह ‘‘अरुणराजस्सा’’ति. सीहेनाति पुरिससीहेन. सुसिट्ठेनाति आचरियेहि सुट्ठु अनुसासितेन. नन्दिसेनेनाति मया नन्दिसेनेन नाम.
सो एवं वत्वा द्वारं विवरापेत्वा ता गहेत्वा अस्सकरञ्ञो दत्वा ‘‘तुम्हे मा भायित्थ, युद्धे सति अहं जिनिस्सामि, इमा उत्तमरूपधरा राजधीतरो महेसियो करोथा’’ति तासं अभिसेकं दापेत्वा ताहि सद्धिं आगते पुरिसे ‘‘गच्छथ, तुम्हे राजधीतूनं अस्सकराजेन महेसिट्ठाने ठपितभावं तुम्हाकं रञ्ञो आचिक्खथा’’ति उय्योजेसि. ते गन्त्वा आरोचेसुं. कालिङ्गो ‘‘न हि नून सो मय्हं बलं जानाती’’ति वत्वा तावदेव महतिया सेनाय निक्खमि. नन्दिसेनो तस्स आगमनं ञत्वा ‘‘अत्तनो किर रज्जसीमायमेव होतु, मा अम्हाकं रञ्ञो रज्जसीमं ओक्कमतु, उभिन्नं रज्जानं अन्तरे युद्धं भविस्सती’’ति सासनं पेसेसि. सो सासनं सुत्वा अत्तनो रज्जपरियन्तेयेव अट्ठासि. अस्सकोपि अत्तनो रज्जपरियन्ते अट्ठासि. तदा बोधिसत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा तेसं द्विन्नं रज्जानं अन्तरे पण्णसालायं वसति. कालिङ्गो चिन्तेसि ‘‘समणा नाम किञ्चि जानिस्सन्ति, को जानाति, किं भविस्सति, कस्स जयो वा पराजयो वा भविस्सति, तापसं पुच्छिस्सामी’’ति अञ्ञातकवेसेन बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदित्वा पटिसन्थारं कत्वा ‘‘भन्ते, कालिङ्गो च अस्सको च युज्झितुकामा अत्तनो अत्तनो रज्जसीमायमेव ठिता, एतेसु कस्स जयो भविस्सति, कस्स पराजयो’’ति पुच्छि. महापुञ्ञ, अहं ‘‘असुकस्स जयो, असुकस्स पराजयो’’ति न जानामि, सक्को पन देवराजा इधागच्छति, तमहं पुच्छित्वा कथेस्सामि, स्वे आगच्छेय्यासीति. सक्को बोधिसत्तस्स उपट्ठानं आगन्त्वा निसीदि, अथ नं बोधिसत्तो तमत्थं पुच्छि. भन्ते, कालिङ्गो जिनिस्सति, अस्सको पराजिस्सति, इदञ्चिदञ्च पुब्बनिमित्तं पञ्ञायिस्सतीति.
कालिङ्गो पुनदिवसे आगन्त्वा पुच्छि, बोधिसत्तोपिस्स आचिक्खि. सो ‘‘किं नाम पुब्बनिमित्तं भविस्सती’’ति अपुच्छित्वाव ‘‘अहं किर जिनिस्सामी’’ति उट्ठाय तुट्ठिया पक्कामि. सा कथा वित्थारिका अहोसि. तं सुत्वा अस्सको नन्दिसेनं पक्कोसापेत्वा ‘‘कालिङ्गो किर जिनिस्सतिं, मयं पराजिस्साम, किं नु खो कातब्ब’’न्ति आह. सो ‘‘को एतं जानाति महाराज, कस्स जयो वा पराजयो वा, तुम्हे मा चिन्तयित्था’’ति राजानं अस्सासेत्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो ‘‘भन्ते, को जिनिस्सति, को पराजिस्सती’’ति पुच्छि. ‘‘कालिङ्गो जिनिस्सति, अस्सको पराजिस्सती’’ति? ‘‘भन्ते, जिनन्तस्स पुब्बनिमित्तं किं भविस्सति, किं पराजिनन्तस्सा’’ति? ‘‘महापुञ्ञ, जिनन्तस्स आरक्खदेवता सब्बसेतो उसभो भविस्सति, इतरस्स सब्बकाळको, उभिन्नम्पि आरक्खदेवता युज्झित्वा जयपराजयं करिस्सन्ती’’ति. नन्दिसेनो तं सुत्वा उट्ठाय गन्त्वा रञ्ञो सहाये सहस्समत्ते महायोधे गहेत्वा अविदूरे पब्बतं अभिरुय्ह ‘‘अम्भो, अम्हाकं रञ्ञो जीवितं दातुं सक्खिस्सथा’’ति पुच्छि. ‘‘आम, सक्खिस्सामा’’ति. ‘‘तेन हि इमस्मिं पपाते पतथा’’ति. ते पतितुं आरभिंसु. अथ ने वारेत्वा ‘‘अलं एत्थ पतनेन, अम्हाकं रञ्ञो जीवितं दातुं सुहदया अनिवत्तिनो हुत्वा युज्झथा’’ति आह. ते सम्पटिच्छिंसुं.
अथ सङ्गामे उपट्ठिते कालिङ्गो ‘‘अहं किर जिनिस्सामी’’ति वोसानं आपज्जि, बलकायापिस्स ‘‘अम्हाकं किर जयो’’ति वोसानं आपज्जित्वा सन्नाहं अकत्वा वग्गवग्गा हुत्वा यथारुचि पक्कमिंसु, वीरियकरणकाले वीरियं न करिंसु. उभोपि राजानो अस्सं अभिरुहित्वा ‘‘युज्झिस्सामा’’ति अञ्ञमञ्ञं उपसङ्कमन्ति. उभिन्नं आरक्खदेवता पुरतो गन्त्वा कालिङ्गरञ्ञो आरक्खदेवता सब्बसेतो उसभो अहोसि, इतरस्स सब्बकाळको. ता देवतापि अञ्ञमञ्ञं युज्झनाकारं दस्सेन्ता उपसङ्कमिंसु. ते पन उसभा उभिन्नं राजूनंयेव पञ्ञायन्ति, न अञ्ञेसं. नन्दिसेनो अस्सकं पुच्छि ‘‘पञ्ञायति ते, महाराज, आरक्खदेवता’’ति. ‘‘आम, पञ्ञायती’’ति. ‘‘केनाकारेना’’ति. ‘‘कालिङ्गरञ्ञो आरक्खदेवता सब्बसेतो उसभो हुत्वा पञ्ञायति, अम्हाकं आरक्खदेवता सब्बकाळको किलमन्तो हुत्वा तिट्ठती’’ति. ‘‘महाराज, तुम्हे मा भायथ, मयं जिनिस्साम, कालिङ्गो पराजिस्सति, तुम्हे अस्सपिट्ठितो ओतरित्वा इमं सत्तिं गहेत्वा सुसिक्खितसिन्धवं उदरपस्से वामहत्थेन उप्पीळेत्वा इमिना पुरिससहस्सेन सद्धिं वेगेन गन्त्वा कालिङ्गरञ्ञो आरक्खदेवतं सत्तिप्पहारेन पातेथ, ततो मयं सहस्समत्ता सत्तिसहस्सेन पहरिस्साम, एवं कालिङ्गस्स आरक्खदेवता नस्सिस्सति, ततो कालिङ्गो पराजिस्सति, मयं जिनिस्सामा’’ति. राजा ‘‘साधू’’ति नन्दिसेनेन दिन्नसञ्ञाय गन्त्वा सत्तिया पहरि, सूरयोधसहस्सापि अमच्चा सत्तिसहस्सेन पहरिंसु. आरक्खदेवता तत्थेव जीवितक्खयं पापुणि, तावदेव कालिङ्गो पराजित्वा पलायि. तं पलायमानं दिस्वा सहस्समत्ता अमच्चा ‘‘कालिङ्गो पलायती’’ति उन्नदिंसु. कालिङ्गो मरणभयभीतो पलायमानो तं तापसं अक्कोसन्तो दुतियं गाथमाह –
२. ‘‘जयो कलिङ्गानमसय्हसाहिनं, पराजयो अनयो अस्सकानं;
इच्चेव ते भासितं ब्रह्मचारि, न उज्जुभूता वितथं भणन्ती’’ति.
तत्थ असय्हसाहिनन्ति असय्हं दुस्सहं सहितुं समत्थानं. इच्चेव ते भासितन्ति एवं तया कूटतापस लञ्जं गहेत्वा पराजिनकराजानं जिनिस्सति, जिननराजानञ्च पराजिस्सतीति भासितं. न उज्जुभूताति ये कायेन वाचाय मनसा च उजुभूता, न ते मुसा भणन्तीति.
एवं सो तापसं अक्कोसन्तो पलायन्तो अत्तनो नगरमेव गतो, निवत्तित्वा ओलोकेतुम्पि नासक्खि. ततो कतिपाहच्चयेन सक्को तापसस्स उपट्ठानं अगमासि. तापसो तेन सद्धिं कथेन्तो ततियं गाथमाह –
३. ‘‘देवा मुसावादमुपातिवत्ता, सच्चं धनं परमं तेसु सक्क;
तं ते मुसा भासितं देवराज, किं वा पटिच्च मघवा महिन्दा’’ति.
तत्थ तं ते मुसा भासितन्ति यं तया मय्हं भासितं, तं अत्थभञ्जनकमुसावादं कथेन्तेन तया मुसा भासितं, तया किं कारणं पटिच्च एवं भासितन्ति?
तं सुत्वा सक्को चतुत्थं गाथमाह –
४. ‘‘ननु ते सुतं ब्राह्मण भञ्ञमाने, देवा न इस्सन्ति पुरिसपरक्कमस्स;
दमो समाधि मनसो अभेज्जो, अब्यग्गता निक्कमनञ्च काले;
दळ्हञ्च विरियं पुरिसपरक्कमो च, तेनेव आसि विजयो अस्सकान’’न्ति.
तस्सत्थो – किं तया, ब्राह्मण, तत्थ तत्थ वचने भञ्ञमाने इदं न सुतपुब्बं, यं देवा पुरिसपरक्कमस्स न इस्सन्ति न उसूयन्ति, अस्सकरञ्ञो वीरियकरणवसेन अत्तदमनसङ्खातो दमो, समग्गभावेन मनसो अभेज्जो, अभेज्जसमाधि, अस्सकरञ्ञो सहायानं वीरियकरणकाले अब्यग्गता यथा कालिङ्गस्स मनुस्सा वग्गवग्गा हुत्वा ओसक्किंसु, एवं अनोसक्कनं समग्गभावेन अभेज्जचित्तानं वीरियञ्च पुरिसपरक्कमो च थिरो अहोसि, तेनेव कारणेन अस्सकानं जयो अहोसीति.
पलाते च पन कालिङ्गे अस्सकराजा विलोपं गाहापेत्वा अत्तनो नगरं गतो. नन्दिसेनो कालिङ्गस्स सासनं पेसेसि ‘‘इमासं चतुन्नं राजकञ्ञानं दायज्जकोट्ठासं पेसेतु, सचे न पेसेति, कातब्बमेत्थ जानिस्सामी’’ति. सो तं सासनं सुत्वा भीततसितो ताहि लद्धब्बदायज्जं पेसेसि, ततो पट्ठाय समग्गवासं वसिंसु.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि ‘‘तदा कालिङ्गरञ्ञो धीतरो इमा दहरभिक्खुनियो अहेसुं, नन्दिसेनो सारिपुत्तो, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
चूळकालिङ्गजातकवण्णना पठमा.
[३०२] २. महाअस्सारोहजातकवण्णना
अदेय्येसुं ददं दानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आनन्दत्थेरं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठा कथितमेव. सत्था ‘‘पोराणकपण्डितापि अत्तनो उपकारवसेनेव किरिंसू’’ति वत्वा इधापि अतीतं आहरि.
अतीते बोधिसत्तो बाराणसिराजा हुत्वा धम्मेन समेन रज्जं कारेति, दानं देति, सीलं रक्खति. सो ‘‘पच्चन्तं कुपितं वूपसमेस्सामी’’ति बलवाहनपरिवुतो गन्त्वा पराजितो अस्सं अभिरुहित्वा पलायमानो एकं पच्चन्तगामं पापुणि. तत्थ तिंस जना राजसेवका वसन्ति. ते पातोव गाममज्झे सन्निपतित्वा गामकिच्चं करोन्ति. तस्मिं खणे राजा वम्मितं अस्सं अभिरुहित्वा अलङ्कतपटियत्तो गामद्वारेन अन्तोगामं पाविसि. ते ‘‘किं नु खो इद’’न्ति भीता पलायित्वा सकसकगेहानि पविसिंसु. एको पनेत्थ अत्तनो गेहं अगन्त्वा रञ्ञो पच्चुग्गमनं कत्वा ‘‘राजा किर पच्चन्तं गतो’’ति सुय्यति, कोसि त्वं राजपुरिसो चोरपुरिसोति? ‘‘राजपुरिसो, सम्मा’’ति. ‘‘तेन हि एथा’’ति राजानं गेहं नेत्वा अत्तनो पीठके निसीदापेत्वा ‘‘एहि, भद्दे, सहायकस्स पादे धोवा’’ति भरियं तस्स पादे धोवापेत्वा अत्तनो बलानुरूपेन आहारं दत्वा ‘‘मुहुत्तं विस्समथा’’ति सयनं पञ्ञापेसि, राजा निपज्जि. इतरो अस्सस्स सन्नाहं मोचेत्वा चङ्कमापेत्वा उदकं पायेत्वा पिट्ठिं तेलेन मक्खेत्वा तिणं अदासि. एवं तयो चत्तारो दिवसे राजानं पटिजग्गित्वा ‘‘गच्छामहं, सम्मा’’ति वुत्ते पुन रञ्ञो च अस्सस्स च कत्तब्बयुत्तकं सब्बमकासि. राजा तुस्सित्वा गच्छन्तो ‘‘अहं, सम्म, महाअस्सारोहो नाम, नगरमज्झे अम्हाकं गेहं, सचे केनचि किच्चेन नगरं आगच्छसि, दक्खिणद्वारे ठत्वा दोवारिकं ‘महाअस्सारोहो कतरगेहे वसती’ति पुच्छित्वा दोवारिकं गहेत्वा अम्हाकं गेहं आगच्छेय्यासी’’ति वत्वा पक्कामि.
बलकायोपि राजानं अदिस्वा बहिनगरे खन्धावारं बन्धित्वा ठितो राजानं दिस्वा पच्चुग्गन्त्वा परिवारेसि. राजा नगरं पविसन्तो द्वारन्तरे ठत्वा दोवारिकं पक्कोसापेत्वा महाजनं पटिक्कमापेत्वा ‘‘तात, एको पच्चन्तगामवासी मं दट्ठुकामो आगन्त्वा ‘महाअस्सारोहस्स गेहं कह’न्ति तं पुच्छिस्सति, तं त्वं हत्थे गहेत्वा आनेत्वा मं दस्सेय्यासि, तदा त्वं सहस्सं लभिस्ससी’’ति आह. सो नागच्छति, तस्मिं अनागच्छन्ते राजा तस्स वसनगामे बलिं वड्ढापेसि, बलिम्हि वड्ढिते नागच्छति. एवं दुतियम्पि ततियम्पि बलिं वड्ढापेसि, नेव आगच्छति. अथ नं गामवासिनो सन्निपतित्वा आहंसु ‘‘अय्य, तव सहायस्स महाअस्सारोहस्स आगतकालतो पट्ठाय मयं बलिना पीळियमाना सीसं उक्खिपितुं न सक्कोम, गच्छ तव सहायस्स महाअस्सारोहस्स वत्वा अम्हाकं बलिं विस्सज्जापेही’’ति. साधु गच्छिस्सामि, न पन सक्का तुच्छहत्थेन गन्तुं, मय्हं सहायस्स द्वे दारका अत्थि, तेसञ्च भरियाय चस्स सहायकस्स च मे निवासनपारुपनपिळन्धनादीनि सज्जेथाति. ‘‘साधु सज्जिस्सामा’’ति ते सब्बं पण्णाकारं सज्जयिंसु.
सो तञ्च अत्तनो घरे पक्कपूवञ्च आदाय गन्त्वा दक्खिणद्वारं पत्वा दोवारिकं पुच्छि ‘‘कहं, सम्म, महाअस्सारोहस्स गेह’’न्ति. सो ‘‘एहि दस्सेमि ते’’ति तं हत्थे गहेत्वा राजद्वारं गन्त्वा ‘‘दोवारिको एकं पच्चन्तगामवासिं गहेत्वा आगतो’’ति पटिवेदेसि. राजा तं सुत्वा आसना उट्ठाय ‘‘मय्हं सहायो च तेन सद्धिं आगता च पविसन्तू’’ति पच्चुग्गमनं कत्वा दिस्वाव नं परिस्सजित्वा ‘‘मय्हं सहायिका च दारका च अरोगा’’ति पुच्छित्वा हत्थे गहेत्वा महातलं अभिरुहित्वा सेतच्छत्तस्स हेट्ठा राजासने निसीदापेत्वा अग्गमहेसिं पक्कोसापेत्वा ‘‘भद्दे, सहायस्स मे पादे धोवा’’ति आह. सा तस्स पादे धोवि, राजा सुवण्णभिङ्कारेन उदकं आसिञ्चि. देवीपि पादे धोवित्वा गन्धतेलेन मक्खेसि. राजा ‘‘किं, सम्म, अत्थि, किञ्चि अम्हाकं खादनीय’’न्ति पुच्छि. सो ‘‘अत्थी’’ति पसिब्बकतो पूवे नीहरापेसि. राजा सुवण्णतट्टकेन गहेत्वा तस्स सङ्गहं करोन्तो ‘‘मम सहायेन आनीतं खादथा’’ति देविया च अमच्चानञ्च खादापेत्वा सयम्पि खादि. इतरो इतरम्पि पण्णाकारं दस्सेसि. राजा तस्स सङ्गहत्थं कासिकवत्थानि अपनेत्वा तेन आभतवत्थयुगं निवासेसिं. देवीपि कासिकवत्थञ्चेव आभरणानि च अपनेत्वा तेन आभतवत्थं निवासेत्वा आभरणानि पिळन्धि.
अथ नं राजा राजारहं भोजनं भोजापेत्वा एकं अमच्चं आणापेसि ‘‘गच्छ इमस्स मम करणनियामेनेव मस्सुकम्मं कारेत्वा गन्धोदकेन न्हापेत्वा सतसहस्सग्घनिकं कासिकवत्थं निवासापेत्वा राजालङ्कारेन अलङ्कारापेत्वा आनेही’’ति. सो तथा अकासि. राजा नगरे भेरिं चरापेत्वा अमच्चे सन्निपातापेत्वा सेतच्छत्तस्स मज्झे जातिहिङ्गुलकसुत्तं पातेत्वा उपड्ढरज्जं अदासि. ते ततो पट्ठाय एकतो भुञ्जन्ति पिवन्ति सयन्ति, विस्सासो थिरो अहोसि केनचि अभेज्जो. अथस्स राजा पुत्तदारेपि पक्कोसापेत्वा अन्तोनगरे निवेसनं मापेत्वा अदासि. ते समग्गा सम्मोदमाना रज्जं कारेन्ति.
अथ अमच्चा कुज्झित्वा राजपुत्तं आहंसु ‘‘कुमार, राजा एकस्स गहपतिकस्स उपड्ढरज्जं दत्वा तेन सद्धिं एकतो भुञ्जति पिवति सयति, दारके च वन्दापेति, इमिना रञ्ञा कतकम्मं न जानाम, किं करोति राजा, मयं लज्जाम, त्वं रञ्ञो कथेही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा सब्बं तं कथं रञ्ञो आरोचेत्वा ‘‘मा एवं करोहि, महाराजा’’ति आह. ‘‘तात, अहं युद्धपराजितो कहं वसिं, अपि नु जानाथा’’ति. ‘‘न जानाम, देवा’’ति. ‘‘अहं एतस्स घरे वसन्तो अरोगो हुत्वा आगन्त्वा रज्जं कारेसिं, एवं मम उपकारिनो कस्मा सम्पत्तिं न दस्सामी’’ति एवं वत्वा च पन बोधिसत्तो ‘‘तात, यो हि अदातब्बयुत्तकस्स देति, दातब्बयुत्तकस्स न देति, सो आपदं पत्वा किञ्चि उपकारं न लभती’’ति दस्सेन्तो इमा गाथा आह –
५. ‘‘अदेय्येसु ददं दानं, देय्येसु नप्पवेच्छति;
आपासु ब्यसनं पत्तो, सहायं नाधिगच्छति.
६. ‘‘नादेय्येसु ददं दानं, देय्येसु यो पवेच्छति;
आपासु ब्यसनं पत्तो, सहायमधिगच्छति.
७. ‘‘सञ्ञोगसम्भोगविसेसदस्सनं, अनरियधम्मेसु सठेसु नस्सति;
कतञ्च अरियेसु च अज्जवेसु, महप्फलं होति अणुम्पि तादिसु.
८. ‘‘यो पुब्बे कतकल्याणो, अका लोके सुदुक्करं;
पच्छा कयिरा न वा कयिरा, अच्चन्तं पूजनारहो’’ति.
तत्थ अदेय्येसूति पुब्बे अकतूपकारेसु. देय्येसूति पुब्बे कतूपकारेसु. नप्पवेच्छतीति न पवेसेति न देति. आपासूति आपदासु. ब्यसनन्ति दुक्खं. सञ्ञोगसम्भोगविसेसदस्सनन्ति यो मित्तेन कतो सञ्ञोगो चेव सम्भोगो च, तस्स विसेसदस्सनं गुणदस्सनं सुकतं मय्हं इमिनाति एतं सब्बं असुद्धधम्मत्ता अनरियधम्मेसु केराटिकत्ता सठेसु नस्सति. अरियेसूति अत्तनो कतगुणजाननेन अरियेसु परिसुद्धेसु. अज्जवेसूति तेनेव कारणेन उजुकेसु अकुटिलेसु. अणुम्पीति अप्पमत्तकम्पि. तादिसूति ये तादिसा पुग्गला होन्ति अरिया उजुभूता, तेसु अप्पम्पि कतं महप्फलं होति महाजुतिकं महाविप्फारं, सुखेत्ते वुत्तबीजमिव न नस्सति, इतरस्मिं पन पापे बहुम्पि कतं अग्गिम्हि खित्तबीजमिव नस्सतीति अत्थो. वुत्तम्पि चेतं –
‘‘यथापि बीजमग्गिम्हि, डय्हति न विरूहति;
एवं कतं असप्पुरिसे, नस्सति न विरूहति.
‘‘कतञ्ञुम्हि च पोसम्हि, सीलवन्ते अरियवुत्तिने;
सुखेत्ते विय बीजानि, कतं तम्हि न नस्सती’’ति. (जा. १.१०.७७-७८);
पुब्बे कतकल्याणोति पठमतरं उपकारं कत्वा ठितो. अकाति अकरि, अयं लोके सुदुक्करं नाम अकासीति अत्थो. पच्छा कयिराति सो पच्छा अञ्ञं किञ्चि गुणं करोतु वा मा वा, तेनेव पठमकतेन गुणेन अच्चन्तं पूजनारहो होति, सब्बं सक्कारसम्मानं अरहतीति.
इदं पन सुत्वा नेव अमच्चा, न राजपुत्तो पुन किञ्चि कथेसीति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पच्चन्तगामवासी आनन्दो अहोसि, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
महाअस्सारोहजातकवण्णना दुतिया.
[३०३] ३. एकराजजातकवण्णना
अनुत्तरे कामगुणे समिद्धेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अञ्ञतरं कोसलराजसेवकं आरब्भ कथेसि. पच्चुप्पन्नवत्थु हेट्ठा सेय्यजातके (जा. १.३.९४ आदयो) कथितमेव. इध पन सत्था ‘‘न त्वञ्ञेव अनत्थेन अत्थं आहरि, पोराणकपण्डितापि अत्तनो अनत्थेन अत्थं आहरिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसिरञ्ञो उपट्ठाको अमच्चो राजन्तेपुरे दुब्भि. राजा पच्चक्खतोव तस्स दोसं दिस्वा तं रट्ठा पब्बाजेसि. सो दुब्भिसेनं नाम कोसलराजानं उपट्ठहन्तोति सब्बं महासीलवजातके (जा. १.१.५१) कथितमेव. इध पन दुब्भिसेनो महातले अमच्चमज्झे निसिन्नं बाराणसिराजानं गण्हापेत्वा सिक्काय पक्खिपापेत्वा उत्तरुम्मारे हेट्ठासीसकं ओलम्बापेसि. राजा चोरराजानं आरब्भ मेत्तं भावेत्वा कसिणपरिकम्मं कत्वा झानं निब्बत्तेसि, बन्धनं छिज्जि, ततो राजा आकासे पल्लङ्केन निसीदि. चोरराजस्स सरीरे दाहो उप्पज्जि, ‘‘डय्हामि डय्हामी’’ति भूमियं अपरापरं परिवत्तति. ‘‘किमेत’’न्ति वुत्ते ‘‘महाराज, तुम्हे एवरूपं धम्मिकराजानं निरपराधं द्वारस्स उत्तरुम्मारे हेट्ठासीसकं ओलम्बापेथा’’ति वदिंसु. तेन हि वेगेन गन्त्वा मोचेथ नन्ति. पुरिसा गन्त्वा राजानं आकासे पल्लङ्केन निसिन्नं दिस्वा आगन्त्वा दुब्भिसेनस्स आरोचेसुं. सो वेगेन गन्त्वा तं वन्दित्वा खमापेतुं पठमं गाथमाह –
९. ‘‘अनुत्तरे कामगुणे समिद्धे, भुत्वान पुब्बे वसि एकराज;
सोदानि दुग्गे नरकम्हि खित्तो, नप्पज्जहे वण्णबलं पुराण’’न्ति.
तत्थ वसीति वुत्थो. एकराजाति बोधिसत्तं नामेनालपति. सोदानीति सो त्वं इदानि. दुग्गेति विसमे. नरकम्हीति आवाटे. ओलम्बितट्ठानं सन्धायेतं वुत्तं. नप्पज्जहे वण्णबलं पुराणन्ति एवरूपे विसमट्ठाने खित्तोपि पोराणकवण्णञ्च बलञ्च नप्पजहसीति पुच्छति.
तं सुत्वा बोधिसत्तो सेसगाथा अवोच –
१०. ‘‘पुब्बेव खन्ती च तपो च मय्हं, सम्पत्थिता दुब्भिसेन अहोसि;
तंदानि लद्धान कथं नु राज, जहे अहं वण्णबलं पुराणं.
११. ‘‘सब्बा किरेवं परिनिट्ठितानि, यसस्सिनं पञ्ञवन्तं विसय्ह;
यसो च लद्धा पुरिमं उळारं, नप्पज्जहे वण्णबलं पुराणं.
१२. ‘‘पनुज्ज दुक्खेन सुखं जनिन्द, सुखेन वा दुक्खमसय्हसाहि;
उभयत्थ सन्तो अभिनिब्बुतत्ता, सुखे च दुक्खे च भवन्ति तुल्या’’ति.
तत्थ खन्तीति अधिवासनखन्ति. तपोति तपचरणं. सम्पत्थिताति इच्छिता अभिकङ्खिता. दुब्भिसेनाति तं नामेनालपति. तंदानि लद्धानाति तं पत्थनं इदानाहं लभित्वा. जहेति केन कारणेन अहं जहेय्यं. यस्स हि दुक्खं वा दोमनस्सं वा होति, सो तं जहेय्याति दीपेति.
‘‘सब्बा किरेवं परिनिट्ठितानी’’ति अनुस्सववसेन अत्तनो सम्पत्तिं दस्सेन्तो आह. इदं वुत्तं होति – सब्बानेव मम कत्तब्बकिच्चानि दानसीलभावनाउपोसथकम्मानि पुब्बेव निट्ठितानीति. यसस्सिनं पञ्ञवन्तं विसय्हाति परिवारसम्पत्तिया यसस्सि, पञ्ञासम्पदाय पञ्ञवन्त, असय्हसाहिताय विसय्ह. एवं तीणिपेतानि आलपनानेव. नन्ति पनेत्थ निपातो. ब्यञ्जनसिलिट्ठतावसेनन्तकारस्स सानुनासिकता कताति पच्चेतब्बा. यसो चाति यसञ्च, अयमेव वा पाठो. लद्धा पुरिमन्ति लभित्वा पुरिमं पुब्बे अलद्धपुब्बं. उळारन्ति महन्तं. किलेसविक्खम्भनमेत्ताभावनाझानुप्पत्तियो सन्धायेवमाह. नप्पज्जहेति एवरूपं यसं लद्धा किंकारणा पुराणवण्णबलं जहिस्सामीति अत्थो.
दुक्खेनाति तया उप्पादितेन नरकम्हि खिपनदुक्खेन मम रज्जसुखं पनुदित्वा. सुखेन वा दुक्खन्ति झानसुखेन वा तं दुक्खं पनुदित्वा. उभयत्थ सन्तोति ये सन्तो होन्ति मादिसा, ते द्वीसुपि एतेसु कोट्ठासेसु अभिनिब्बुतसभावा मज्झत्ता सुखे च दुक्खे च भवन्ति तुल्या, एकसदिसा निब्बिकाराव होन्तीति.
इदं सुत्वा दुब्भिसेनो बोधिसत्तं खमापेत्वा ‘‘तुम्हाकं रज्जं तुम्हेव कारेथ, अहं वो चोरे पटिबाहिस्सामी’’ति वत्वा तस्स दुट्ठामच्चस्स राजाणं कारेत्वा पक्कामि. बोधिसत्तोपि रज्जं अमच्चानं निय्यादेत्वा इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा दुब्भिसेनो आनन्दो अहोसि, बाराणसिराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
एकराजजातकवण्णना ततिया.
[३०४] ४. दद्दरजातकवण्णना
इमानि मन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कोधनं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. वत्थु हेट्ठा कथितमेव. तदा हि धम्मसभायं तस्स कोधनभावकथाय समुट्ठिताय सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते तं पक्कोसापेत्वा ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु कोधनोसी’’ति वत्वा ‘‘आम, भन्ते’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस कोधनोयेव, कोधनभावेनेवस्स पोराणकपण्डिता परिसुद्धा नागराजभावे ठितापि तीणि वस्सानि गूथपूरिताय उक्कारभूमियं वसिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे दद्दरपब्बतपादे दद्दरनागभवनं नाम अत्थि, तत्थ रज्जं कारेन्तस्स दद्दररञ्ञो पुत्तो महादद्दरो नाम अहोसि, कनिट्ठभाता पनस्स चूळदद्दरो नाम. सो कोधनो फरुसो नागमाणवके अक्कोसन्तो परिभासन्तो पहरन्तो विचरति. नागराजा तस्स फरुसभावं ञत्वा नागभवनतो तं नीहरापेतुं आणापेसि. महादद्दरो पन पितरं खमापेत्वा निवारेसि. दुतियम्पि राजा तस्स कुज्झि, दुतियम्पि खमापेसि. ततियवारे पन ‘‘त्वं मं इमं अनाचारं नीहरापेन्तं निवारेसि, गच्छथ द्वेपि जना इमम्हा नागभवना निक्खमित्वा बाराणसियं उक्कारभूमियं तीणि वस्सानि वसथा’’ति नागभवना निक्कड्ढापेसि. ते तत्थ गन्त्वा वसिंसु. अथ ने उक्कारभूमियं उदकपरियन्ते गोचरं परियेसमाने गामदारका दिस्वा पहरन्ता लेड्डुदण्डादयो खिपन्ता ‘‘के इमे पुथुलसीसा सूचिनङ्गुट्ठा उदकदेड्डुभा मण्डूकभक्खा’’तिआदीनि वत्वा अक्कोसन्ति परिभासन्ति.
चूळदद्दरो चण्डफरुसताय तेसं तं अवमानं असहन्तो ‘‘भातिक, इमे दारका अम्हे परिभवन्ति, आसीविसभावं नो न जानन्ति, अहं तेसं अवमानं सहितुं न सक्कोमि, नासावातेन ते नासेस्सामी’’ति भातरा सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –
१३. ‘‘इमानि मं दद्दर तापयन्ति, वाचादुरुत्तानि मनुस्सलोके;
मण्डूकभक्खा उदकन्तसेवी, आसीविसं मं अविसा सपन्ती’’ति.
तत्थ तापयन्तीति दुक्खापेन्ति. मण्डूकभक्खा उदकन्तसेवीति ‘‘मण्डूकभक्खा’’ति च ‘‘उदकन्तसेवी’’ति च वदन्ता एते अविसा गामदारका मं आसीविसं समानं सपन्ति अक्कोसन्तीति.
तस्स वचनं सुत्वा महादद्दरो सेसगाथा अभासि –
१४. ‘‘सका रट्ठा पब्बाजितो, अञ्ञं जनपदं गतो;
महन्तं कोट्ठं कयिराथ, दुरुत्तानं निधेतवे.
१५. ‘‘यत्थ पोसं न जानन्ति, जातिया विनयेन वा;
न तत्थ मानं कयिराथ, वसमञ्ञातके जने.
१६. ‘‘विदेसवासं वसतो, जातवेदसमेनपि;
खमितब्बं सपञ्ञेन, अपि दासस्स तज्जित’’न्ति.
तत्थ दुरुत्तानं निधेतवेति यथा धञ्ञनिधानत्थाय महन्तं कोट्ठं कत्वा पूरेत्वा किच्चे उप्पन्ने धञ्ञं वळञ्जेन्ति, एवमेवं विदेसं गतो अन्तोहदये पण्डितो पोसो दुरुत्तानं निधानत्थाय महन्तं कोट्ठं कयिराथ. तत्थ तानि दुरुत्तानि निदहित्वा पुन अत्तनो पहोनककाले कातब्बं करिस्सति. जातिया विनयेन वाति ‘‘अयं खत्तियो ब्राह्मणो’’ति वा ‘‘सीलवा बहुस्सुतो गुणसम्पन्नो’’ति वा एवं यत्थ जातिया विनयेन वा न जानन्तीति अत्थो. मानन्ति एवरूपं मं लामकवोहारेन वोहरन्ति, न सक्करोन्ति न गरुं करोन्तीति मानं न करेय्य. वसमञ्ञातके जनेति अत्तनो जातिगोत्तादीनि अजानन्तस्स जनस्स सन्तिके वसन्तो. वसतोति वसता, अयमेव वा पाठो.
एवं ते तत्थ तीणि वस्सानि वसिंसु. अथ ने पिता पक्कोसापेसि. ते ततो पट्ठाय निहतमाना जाता.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने कोधनो भिक्खु अनागामिफले पतिट्ठहि. ‘‘तदा चूळदद्दरो कोधनो भिक्खु अहोसि, महादद्दरो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
दद्दरजातकवण्णना चतुत्था.
[३०५] ५. सीलवीमंसनजातकवण्णना
नत्थि लोके रहो नामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो किलेसनिग्गहं आरब्भ कथेसि. वत्थु एकादसकनिपाते पानीयजातके (जा. १.११.५९ आदयो) आवि भविस्सति. अयं पनेत्थ सङ्खेपो – पञ्चसता भिक्खू अन्तोजेतवने वसन्ता मज्झिमयामसमनन्तरे कामवितक्कं वितक्कयिंसु. सत्था छसुपि रत्तिदिवाकोट्ठासेसु यथा एकचक्खुको चक्खुं, एकपुत्तो पुत्तं, चामरी वालं अप्पमादेन रक्खति, एवं निच्चकालं भिक्खू ओलोकेति. सो रत्तिभागे दिब्बचक्खुना जेतवनं ओलोकेन्तो चक्कवत्तिरञ्ञो अत्तनो निवेसने उप्पन्नचोरे विय ते भिक्खू दिस्वा गन्धकुटिं विवरित्वा आनन्दत्थेरं आमन्तेत्वा ‘‘आनन्द, अन्तोजेतवने कोटिसन्थारे वसनकभिक्खू सन्निपातापेत्वा गन्धकुटिद्वारे आसनं पञ्ञापेही’’ति आह. सो तथा कत्वा सत्थु पटिवेदेसि. सत्था पञ्ञत्तासने निसीदित्वा सब्बसङ्गाहिकवसेन आमन्तेत्वा ‘‘भिक्खवे, पोराणकपण्डिता ‘पापकरणे रहो नाम नत्थी’ति पापं न करिंसू’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो ब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो तत्थेव बाराणसियं दिसापामोक्खस्स आचरियस्स सन्तिके पञ्चन्नं माणवकसतानं जेट्ठको हुत्वा सिप्पं उग्गण्हाति. आचरियस्स पन वयप्पत्ता धीता अत्थि. सो चिन्तेसि ‘‘इमेसं माणवकानं सीलं वीमंसित्वा सीलसम्पन्नस्सेव धीतरं दस्सामी’’ति. सो एकदिवसं माणवके आमन्तेत्वा ‘‘ताता, मय्हं धीता वयप्पत्ता, विवाहमस्सा कारेस्सामि, वत्थालङ्कारं लद्धुं वट्टति, गच्छथ तुम्हे अत्तनो अत्तनो ञातकानं अपस्सन्तानञ्ञेव थेनेत्वा वत्थालङ्कारे आहरथ, केनचि अदिट्ठमेव गण्हामि, दस्सेत्वा आभतं न गण्हामी’’ति आह. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा ततो पट्ठाय ञातकानं अपस्सन्तानं थेनेत्वा वत्थपिळन्धनादीनि आहरन्ति. आचरियो आभताभतं विसुं विसुं ठपेसि. बोधिसत्तो पन न किञ्चि आहरि. अथ नं आचरियो आह ‘‘त्वं पन, तात, न किञ्चि आहरसी’’ति. ‘‘आम, आचरिया’’ति. ‘‘कस्मा, ताता’’ति. ‘‘तुम्हे न कस्सचि पस्स्सन्तस्स आभतं गण्हथ, अहं पन पापकरणे रहो नाम न पस्सामी’’ति दीपेन्तो इमा द्वे गाथा आह –
१७. ‘‘नत्थि लोके रहो नाम, पापकम्मं पकुब्बतो;
पस्सन्ति वनभूतानि, तं बालो मञ्ञती रहो.
१८. ‘‘अहं रहो न पस्सामि, सुञ्ञं वापि न विज्जति;
यत्थ अञ्ञं न पस्सामि, असुञ्ञं होति तं मया’’ति.
तत्थ रहोति पटिच्छन्नट्ठानं. वनभूतानीति वने निब्बत्तभूतानि. तं बालोति तं पापकम्मं रहो मया कतन्ति बालो मञ्ञति. सुञ्ञं वापीति यं वा ठानं सत्तेहि सुञ्ञं तुच्छं भवेय्य, तम्पि नत्थीति आह.
आचरियो तस्स पसीदित्वा ‘‘तात, न मय्हं गेहे धनं नत्थि, अहं पन सीलसम्पन्नस्स धीतरं दातुकामो इमे माणवके वीमंसन्तो एवमकासिं, मम धीता तुय्हमेव अनुच्छविका’’ति धीतरं अलङ्करित्वा बोधिसत्तस्स अदासि. सेसमाणवके ‘‘तुम्हेहि आभताभतं तुम्हाकं गेहमेव नेथा’’ति आह.
सत्था ‘‘इति खो, भिक्खवे, ते दुस्सीलमाणवका अत्तनो दुस्सीलताय तं इत्थिं न लभिंसु, इतरो पण्डितमाणवो सीलसम्पन्नताय लभी’’ति वत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इतरा द्वे गाथा अभासि –
१९. ‘‘दुज्जच्चो च सुजच्चो च, नन्दो च सुखवड्ढितो;
वज्जो च अद्धुवसीलो च, ते धम्मं जहुमत्थिका.
२०. ‘‘ब्राह्मणो च कथं जहे, सब्बधम्मान पारगू;
यो धम्ममनुपालेति, धितिमा सच्चनिक्कमो’’ति.
तत्थ दुज्जच्चोतिआदयो छ जेट्ठकमाणवा, तेसं नामं गण्हि, अवसेसानं नामं अग्गहेत्वा सब्बसङ्गाहिकवसेनेव ‘‘ते धम्मं जहुमत्थिका’’ति आह. तत्थ तेति सब्बेपि ते माणवा. धम्मन्ति इत्थिपटिलाभसभावं. जहुमत्थिकाति जहुं अत्थिका, अयमेव वा पाठो. मकारो पदब्यञ्जनसन्धिवसेन वुत्तो. इदं वुत्तं होति – सब्बेपि ते माणवा ताय इत्थिया अत्थिकाव हुत्वा अत्तनो दुस्सीलताय तं इत्थिपटिलाभसभावं जहिंसु.
ब्राह्मणो चाति इतरो पन सीलसम्पन्नो ब्राह्मणो. कथं जहेति केन कारणेन तं इत्थिपटिलाभसभावं जहिस्सति. सब्बधम्मानन्ति इमस्मिं ठाने लोकियानि पञ्च सीलानि, दस सीलानि, तीणि सुचरितानि च, सब्बधम्मा नाम, तेसं सो पारं गतोति पारगू. धम्मन्ति वुत्तप्पकारमेव धम्मं यो अनुपालेति रक्खति. धितिमाति सीलरक्खनधितिया समन्नागतो. सच्चनिक्कमोति सच्चे सभावभूते यथावुत्ते सीलधम्मे निक्कमेन समन्नागतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा सच्चानि पकासेत्वा जातकं समोधानेसि, सच्चपरियोसाने तानि पञ्च भिक्खुसतानि अरहत्ते पतिट्ठहिंसु.
तदा आचरियो सारिपुत्तो अहोसि, पण्डितमाणवो पन अहमेव अहोसिन्ति.
सीलवीमंसनजातकवण्णना पञ्चमा.
[३०६] ६. सुजाताजातकवण्णना
किमण्डकाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो मल्लिकं देविं आरब्भ कथेसि. एकदिवसं किर रञ्ञो ताय सद्धिं सिरिविवादो अहोसि, ‘‘सयनकलहो’’तिपि वदन्तियेव. राजा कुज्झित्वा तस्सा अत्थिभावम्पि न जानाति. मल्लिका देवीपि ‘‘सत्था रञ्ञो मयि कुद्धभावं न जानाति मञ्ञे’’ति चिन्तेसि. सत्थापि ञत्वा ‘‘इमेसं समग्गभावं करिस्सामी’’ति पुब्बण्हसमयं निवासेत्वा पत्तचीवरमादाय पञ्चभिक्खुसतपरिवारो सावत्थिं पविसित्वा राजद्वारं अगमासि. राजा तथागतस्स पत्तं गहेत्वा निवेसनं पवेसेत्वा पञ्ञत्तासने निसीदापेत्वा बुद्धप्पमुखस्स भिक्खुसङ्घस्स दक्खिणोदकं दत्वा यागुखज्जकं आहरि. सत्था पत्तं हत्थेन पिदहित्वा ‘‘महाराज, कहं देवी’’ति आह. ‘‘किं, भन्ते, ताय अत्तनो यसेन मत्ताया’’ति? ‘‘महाराज, सयमेव यसं दत्वा मातुगामं उक्खिपित्वा ताय कतस्स अपराधस्स असहनं नाम न युत्त’’न्ति. राजा सत्थु वचनं सुत्वा तं पक्कोसापेसि, सा सत्थारं परिविसि. सत्था ‘‘अञ्ञमञ्ञं समग्गेहि भवितुं वट्टती’’ति सामग्गिरसवण्णं कथेत्वा पक्कामि. ततो पट्ठाय उभो समग्गवासं वसिंसु. भिक्खू धम्मसभायं कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, सत्था एकवचनेनेव उभो समग्गे अकासी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपाहं एते एकवादेनेव समग्गे अकासि’’न्ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अत्थधम्मानुसासको अमच्चो अहोसि. अथेकदिवसं राजा वातपानं विवरित्वा राजङ्गणं ओलोकयमानो अट्ठासि. तस्मिं खणे एका पण्णिकधीता अभिरूपा पठमवये ठिता सुजाता नाम बदरपच्छिं सीसे कत्वा ‘‘बदरानि गण्हथ, बदरानि गण्हथा’’ति वदमाना राजङ्गणेन गच्छति. राजा तस्सा सद्दं सुत्वा ताय पटिबद्धचित्तो हुत्वा असामिकभावं ञत्वा तं पक्कोसापेत्वा अग्गमहेसिट्ठाने ठपेत्वा महन्तं यसं अदासि. सा रञ्ञो पिया अहोसि मनापा. अथेकदिवसं राजा सुवण्णतट्टके बदरानि खादन्तो निसीदि. तदा सुजाता देवी राजानं बदरानि खादन्तं दिस्वा ‘‘महाराज, किं नाम तुम्हे खादथा’’ति पुच्छन्ती पठमं गाथमाह –
२१. ‘‘किमण्डका इमे देव, निक्खित्ता कंसमल्लके;
उपलोहितका वग्गू, तं मे अक्खाहि पुच्छितो’’ति.
तत्थ किमण्डकाति किंफलानि नामेतानि, परिमण्डलवसेन पन अण्डकाति आह. कंसमल्लकेति सुवण्णतट्टके. उपलोहितकाति रत्तवण्णा. वग्गूति चोक्खा निम्मला.
राजा कुज्झित्वा ‘‘बदरवाणिजके पण्णिकगहपतिकस्स धीते अत्तनो कुलसन्तकानि बदरानिपि न जानासी’’ति वत्वा द्वे गाथा अभासि –
२२. ‘‘यानि पुरे तुवं देवि, भण्डु नन्तकवासिनी;
उच्छङ्गहत्था पचिनासि, तस्सा ते कोलियं फलं.
२३. ‘‘उड्डय्हते न रमति, भोगा विप्पजहन्ति तं;
तत्थेविमं पटिनेथ, यत्थ कोलं पचिस्सती’’ति.
तत्थ भण्डूति मुण्डसीसा हुत्वा. नन्तकवासिनीति जिण्णपिलोतिकनिवत्था. उच्छङ्गहत्था पचिनासीति अटविं पविसित्वा अङ्कुसकेन साखं ओनामेत्वा ओचितोचितं हत्थेन गहेत्वा उच्छङ्गे पक्खिपनवसेन उच्छङ्गहत्था हुत्वा पचिनासि ओचिनासि. तस्सा ते कोलियं फलन्ति तस्सा तव एवं पचिनन्तिया ओचिनन्तिया यमहं इदानि खादामि, इदं कोलियं कुलदत्तियं फलन्ति अत्थो.
उड्डय्हते न रमतीति अयं जम्मी इमस्मिं राजकुले वसमाना लोहकुम्भियं पक्खित्ता विय डय्हति नाभिरमति. भोगाति राजभोगा इमं अलक्खिकं विप्पजहन्ति. यत्थ कोलं पचिस्सतीति यत्थ गन्त्वा पुन बदरमेव पचिनित्वा विक्किणन्ती जीविकं कप्पेस्सति, तत्थेव नं नेथाति वदति.
बोधिसत्तो ‘‘ठपेत्वा मं अञ्ञो इमे समग्गे कातुं न सक्खिस्सती’’ति राजानं सञ्ञापेत्वा ‘‘इमिस्सा अनिक्कड्ढनं करिस्सामी’’ति चिन्तेत्वा चतुत्थं गाथमाह –
२४. ‘‘होन्ति हेते महाराज, इद्धिप्पत्ताय नारिया;
खम देव सुजाताय, मास्सा कुज्झ रथेसभा’’ति.
तस्सत्थो – महाराज, एते एवरूपा पमाददोसा यसं पत्ताय नारिया होन्तियेव, एतं एवरूपे उच्चे ठाने ठपेत्वा इदानि ‘‘एत्तकस्स अपराधस्स असहनं नाम न युत्तं तुम्हाकं, तस्मा खम, देव, सुजाताय, एतिस्सा मा कुज्झ रथेसभ रथजेट्ठकाति.
राजा तस्स वचनेन देविया तं अपराधं सहित्वा यथाठानेयेव नं ठपेसि. ततो पट्ठाय उभो समग्गवासं वसिंसूति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा बाराणसिराजा कोसलराजा अहोसि, सुजाता मल्लिका, अमच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सुजाताजातकवण्णना छट्ठा.
[३०७] ७. पलासजातकवण्णना
अचेतनं ब्राह्मण अस्सुणन्तन्ति इदं सत्था परिनिब्बानमञ्चे निपन्नो आनन्दत्थेरं आरब्भ कथेसि. सोहायस्मा ‘‘अज्ज रत्तिया पच्चूससमये सत्था परिनिब्बायिस्सती’’ति ञत्वा ‘‘अहञ्चम्हि सेक्खो सकरणीयो, सत्थु च मे परिनिब्बानं भविस्सति, पञ्चवीसति वस्सानि सत्थु कतं उपट्ठानं निप्फलं भविस्सती’’ति सोकाभिभूतो उय्यानओवरके कपिसीसं आलम्बित्वा परोदि. सत्था तं अपस्सन्तो ‘‘कहं, भिक्खवे, आनन्दो’’ति पुच्छित्वा तमत्थं सुत्वा तं पक्कोसापेत्वा ‘‘कतपुञ्ञोसि त्वं, आनन्द, पधानमनुयुञ्ज, खिप्पं होहिसि अनासवो, मा चिन्तयि, इदानि तया मम कतं उपट्ठानं किंकारणा निप्फलं भविस्सति, यस्स ते पुब्बे सरागादिकालेपि मम कतं उपट्ठानं निप्फलं नाहोसी’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसितो अविदूरे पलासरुक्खदेवता हुत्वा निब्बत्ति. तदा बाराणसिवासिनो मनुस्सा देवतामङ्गलिका अहेसुं निच्चं बलिकरणादीसु पयुत्ता. अथेको दुग्गतब्राह्मणो ‘‘अहम्पि एकं देवतं पटिजग्गिस्सामी’’ति एकस्मिं उन्नतप्पदेसे ठितस्स महतो पलासरुक्खस्स मूलं समं नित्तिणं कत्वा परिक्खिपित्वा वालुकं ओकिरित्वाव सम्मज्जित्वा रुक्खे गन्धपञ्चङ्गुलिकानि दत्वा मालागन्धधूमेहि पूजेत्वा दीपं जालेत्वा ‘‘सुखं सया’’ति वत्वा रुक्खं पदक्खिणं कत्वा पक्कमति. दुतियदिवसे पातोव गन्त्वा सुखसेय्यं पुच्छति. अथेकदिवसं रुक्खदेवता चिन्तेसि ‘‘अयं ब्राह्मणो अतिविय मं पटिजग्गति, इमं ब्राह्मणं वीमंसित्वा येन कारणेन मं पटिजग्गति, तं दस्सामी’’ति. सा तस्मिं खणे ब्राह्मणे आगन्त्वा रुक्खमूले सम्मज्जन्ते महल्लकब्राह्मणवेसेन समीपे ठत्वा पठमं गाथमाह –
२५. ‘‘अचेतनं ब्राह्मण अस्सुणन्तं, जानो अजानन्तमिमं पलासं;
आरद्धविरियो धुवं अप्पमत्तो, सुखसेय्यं पुच्छसि किस्स हेतू’’ति.
तत्थ अस्सुणन्तन्ति अचेतनत्ताव असुणन्तं. जानोति तुवं जानमानो हुत्वा धुवं अप्पमत्तोति निच्चं अप्पमत्तो.
तं सुत्वा ब्राह्मणो दुतियं गाथमाह –
२६. ‘‘दूरे सुतो चेव ब्रहा च रुक्खो, देसे ठितो भूतनिवासरूपो;
तस्मा नमस्सामि इमं पलासं, ये चेत्थ भूता ते धनस्स हेतू’’ति.
तत्थ दूरे सुतोति ब्राह्मण अयं रुक्खो दूरे सुतो विस्सुतो, न आसन्नट्ठानेयेव पाकटो. ब्रहा चाति महन्तो च. देसे ठितोति उन्नते समे भूमिप्पदेसे ठितो. भूतनिवासरूपोति देवतानिवाससभावो, अद्धा एत्थ महेसक्खा देवता निवुत्था भविस्सति. ते धनस्स हेतूति इमञ्च रुक्खं ये चेत्थ निवुत्था भूता, ते धनस्स हेतु नमस्सामि, न निक्कारणाति.
तं सुत्वा रुक्खदेवता ब्राह्मणस्स पसन्ना ‘‘अहं, ब्राह्मण, इमस्मिं रुक्खे निब्बत्तदेवता, मा भायि, धनं ते दस्सामी’’ति तं अस्सासेत्वा अत्तनो विमानद्वारे महन्तेन देवतानुभावेन आकासे ठत्वा इतरा द्वे गाथा अभासि –
२७. ‘‘सो ते करिस्सामि यथानुभावं, कतञ्ञुतं ब्राह्मण पेक्खमानो;
कथञ्हि आगम्म सतं सकासे, मोघानि ते अस्सु परिफन्दितानि.
२८. ‘‘यो तिन्दुकरुक्खस्स परो पिलक्खो, परिवारितो पुब्बयञ्ञो उळारो;
तस्सेस मूलस्मिं निधि निखातो, अदायादो गच्छ तं उद्धराही’’ति.
तत्थ यथानुभावन्ति यथासत्ति यथाबलं. कतञ्ञुतन्ति तया मय्हं कतगुणं जानन्तो तं अत्तनि विज्जमानं कतञ्ञुतं पेक्खमानो. आगम्माति आगन्त्वा. सतं सकासेति सप्पुरिसानं सन्तिके. मोघानि ते अस्सु परिफन्दितानीति सुखसेय्यपुच्छनवसेन वाचाफन्दितानि सम्मज्जनादिकरणेन कायफन्दितानि च तव कथं अफलानि भविस्सन्ति.
यो तिन्दुकरुक्खस्स परो पिलक्खोति यो एस तिन्दुकरुक्खस्स परतो पिलक्खरुक्खो ठितोति विमानद्वारे ठिताव हत्थं पसारेत्वा दस्सेति. परिवारितोतिआदीसु तस्स पिलक्खरुक्खस्स मूले एस तं रुक्खमूलं परिक्खिपित्वा निहितताय परिवारितो, पुब्बे यिट्ठयञ्ञवसेन पुरिमसामिकानं उप्पन्नताय पुब्बयञ्ञो, अनेकनिधिकुम्भि भावेन महन्तत्ता उळारो, भूमिं खणित्वा ठपितत्ता निखातो, इदानि दायादानं अभावतो अदायादो. इदं वुत्तं होति – एस तं रुक्खमूलं परिक्खिपित्वा गीवाय गीवं पहरन्तीनं निधिकुम्भीनं वसेन महानिधि निखातो असामिको, गच्छ तं उद्धरित्वा गण्हाति.
एवञ्च पन वत्वा सा देवता ‘‘ब्राह्मण, त्वं एतं उद्धरित्वा गण्हन्तो किलमिस्ससि, गच्छ त्वं, अहमेव तं तव घरं नेत्वा असुकस्मिं असुकस्मिञ्च ठाने निदहिस्सामि, त्वं एतं धनं यावजीवं परिभुञ्जन्तो दानं देहि, सीलं रक्खाही’’ति ब्राह्मणस्स ओवादं दत्वा तं धनं अत्तनो आनुभावेन तस्स घरे पतिट्ठापेसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणो आनन्दो अहोसि, रुक्खदेवता पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
पलासजातकवण्णना सत्तमा.
[३०८] ८. सकुणजातकवण्णना
अकरम्हस ते किच्चन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो देवदत्तस्स अकतञ्ञुतं आरब्भ कथेसि. ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपि देवदत्तो अकतञ्ञूयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो हिमवन्तपदेसे रुक्खकोट्टकसकुणो हुत्वा निब्बत्ति. अथेकस्स सीहस्स मंसं खादन्तस्स अट्ठि गले लग्गि, गलो उद्धुमायि, गोचरं गण्हितुं न सक्कोति, खरा वेदना पवत्तति. अथ नं सो सकुणो गोचरप्पसुतो दिस्वा साखाय निलीनो ‘‘किं ते, सम्म, दुक्ख’’न्ति पुच्छि. सो तमत्थं आचिक्खि. ‘‘अहं ते, सम्म, एतं अट्ठिं अपनेय्यं, भयेन पन ते मुखं पविसितुं न विसहामि, खादेय्यासिपि म’’न्ति. ‘‘मा भायि, सम्म, नाहं तं खादामि, जीवितं मे देही’’ति. सो ‘‘साधू’’ति तं वामपस्सेन निपज्जापेत्वा ‘‘को जानाति, किम्पेस करिस्सती’’ति चिन्तेत्वा यथा मुखं पिदहितुं न सक्कोति, तथा तस्स अधरोट्ठे च उत्तरोट्ठे च दण्डकं ठपेत्वा मुखं पविसित्वा अट्ठिकोटिं तुण्डेन पहरि, अट्ठि पतित्वा गतं. सो अट्ठिं पातेत्वा सीहस्स मुखतो निक्खमन्तो दण्डकं तुण्डेन पहरित्वा पातेन्तोव निक्खमित्वा साखग्गे निलीयि. सीहो निरोगो हुत्वा एकदिवसं एकं वनमहिंसं वधित्वा खादति. सकुणो ‘‘वीमंसिस्सामि न’’न्ति तस्स उपरिभागे साखाय निलीयित्वा तेन सद्धिं सल्लपन्तो पठमं गाथमाह –