९. अपायिम्हवग्गो
[८१] १. सुरापानजातकवण्णना
अपायिम्ह अनच्चिम्हाति इदं सत्था कोसम्बिं उपनिस्साय घोसितारामे विहरन्तो सागतत्थेरं आरब्भ कथेसि. भगवति हि सावत्थियं वस्सं वसित्वा चारिकागमनेन भद्दवतिकं नाम निगमं सम्पत्ते गोपालका पसुपालका कस्सका पथाविनो च सत्थारं दिस्वा वन्दित्वा ‘‘मा, भन्ते, भगवा अम्बतित्थं अगमासि, अम्बतित्थे जटिलस्स अस्समे अम्बतित्थको नाम नागो आसीविसो घोरविसो, सो भगवन्तं विहेठेय्या’’ति वारयिंसु. भगवापि तेसं कथं असुणन्तो विय तेसु यावततियं वारयमानेसुपि अगमासियेव.
तत्र सुदं भगवा भद्दवतिकाय अविदूरे अञ्ञतरस्मिं वनसण्डे विहरति. तेन खो पन समयेन बुद्धूपट्ठाको सागतो नाम थेरो पोथुज्जनिकाय इद्धिया समन्नागतो तं अस्समं उपसङ्कमित्वा तस्स नागराजस्स वसनट्ठाने तिणसन्थारकं पञ्ञापेत्वा पल्लङ्केन निसीदि. नागो मक्खं असहमानो धूमायि, थेरोपि धूमायि. नागो पज्जलि, थेरोपि पज्जलि. नागस्स तेजो थेरं न बाधति, थेरस्स तेजो नागं बाधति. एवं सो खणेन तं नागराजानं दमेत्वा सरणेसु च सीलेसु च पतिट्ठापेत्वा सत्थु सन्तिकं अगमासि.
सत्था भद्दवतिकायं यथाभिरन्तं विहरित्वा कोसम्बिं अगमासि. सागतत्थेरेन नागस्स दमितभावो सकलजनपदं पत्थरि. कोसम्बिनगरवासिनो सत्थु पच्चुग्गमनं कत्वा सत्थारं वन्दित्वा सागतत्थेरस्स सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं ठिता एवमाहंसु ‘‘भन्ते, यं तुम्हाकं दुल्लभं, तं वदेय्याथ, तदेव मयं पटियादेस्सामा’’ति. थेरो तुण्ही अहोसि. छब्बग्गिया पनाहंसु ‘‘आवुसो, पब्बजितानं नाम कापोतिका सुरा दुल्लभा चेव मनापा च. सचे तुम्हे थेरस्स पसन्ना, कापोतिकं सुरं पटियादेथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा सत्थारं स्वातनाय निमन्तेत्वा नगरं पविसित्वा अत्तनो अत्तनो गेहे ‘‘थेरस्स दस्सामा’’ति कापोतिकं सुरं पसन्नं पटियादेत्वा थेरं निमन्तेत्वा घरे घरे पसन्नं सुरं अदंसु. थेरो पिवित्वा सुरामदमत्तो नगरतो निक्खमन्तो द्वारन्तरे पतित्वा विलपमानो निपज्जि.
सत्था कतभत्तकिच्चो नगरा निक्खमन्तो थेरं तेनाकारेन निपन्नं दिस्वा ‘‘गण्हथ, भिक्खवे, सागत’’न्ति गाहापेत्वा आरामं अगमासि. भिक्खू थेरस्स सीसं तथागतस्स पादमूले कत्वा तं निपज्जापेसुं, सो परिवत्तित्वा पादे तथागताभिमुखे कत्वा निपज्जि. सत्था भिक्खू पटिपुच्छि ‘‘किं नु खो, भिक्खवे, यं पुब्बे सागतस्स मयि गारवं, तं इदानि अत्थी’’ति? ‘‘नत्थि, भन्ते’’ति. ‘‘भिक्खवे, अम्बतित्थकं नागराजानं को दमेसी’’ति. ‘‘सागतो, भन्ते’’ति. ‘‘किं पनेतरहि, भिक्खवे, सागतो उदकदेड्डूभकम्पि दमेतुं सक्कुणेय्या’’ति. ‘‘नो हेतं, भन्ते’’. ‘‘अपि नु खो, भिक्खवे, एवरूपं पातुं युत्तं, यं पिवित्वा एवंविसञ्ञी होती’’ति. ‘‘अयुत्तं, भन्ते’’ति. अथ खो भगवा थेरं गरहित्वा भिक्खू आमन्तेत्वा ‘‘सुरामेरयपाने पाचित्तिय’’न्ति (पाचि. ३२७) सिक्खापदं पञ्ञापेत्वा उट्ठायासना गन्धकुटिं पाविसि.
धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू सुरापानस्स अवण्णं कथयिंसु ‘‘याव महादोसञ्चेतं, आवुसो, सुरापानं नाम, ताव पञ्ञासम्पन्नं नाम इद्धिमन्तं सागतं यथा सत्थु गुणमत्तम्पि न जानाति, तथा अकासी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव सुरं पिवित्वा पब्बजिता विसञ्ञिनो होन्ति, पुब्बेपि अहेसुंयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो कासिरट्ठे उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च उप्पादेत्वा झानकीळं कीळन्तो हिमवन्तप्पदेसे वसति पञ्चहि अन्तेवासिकसतेहि परिवुतो. अथ नं वस्सानसमये सम्पत्ते अन्तेवासिका आहंसु ‘‘आचरिय, मनुस्सपथं गन्त्वा लोणम्बिलं सेवित्वा आगच्छामा’’ति. ‘‘आवुसो, अहं इधेव वसिस्सामि, तुम्हे पन गन्त्वा सरीरं सन्तप्पेत्वा वस्सं वीतिनामेत्वा आगच्छथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति आचरियं वन्दित्वा बाराणसिं गन्त्वा राजुय्याने वसित्वा पुनदिवसे बहिद्वारगामेयेव भिक्खाय चरित्वा सुहिता हुत्वा पुनदिवसे नगरं पविसिंसु. मनुस्सा सम्पियायमाना भिक्खं अदंसु. कतिपाहच्चयेन च रञ्ञोपि आरोचेसुं ‘‘देव, हिमवन्ततो पञ्चसता इसयो आगन्त्वा उय्याने वसन्ति घोरतपा परमधितिन्द्रिया सीलवन्तो’’ति. राजा तेसं गुणे सुत्वा उय्यानं गन्त्वा वन्दित्वा कतपटिसन्थारो वस्सानं चतुमासं तत्थेव वसनत्थाय पटिञ्ञं गहेत्वा निमन्तेसि, ते ततो पट्ठाय राजगेहेयेव भुञ्जित्वा उय्याने वसन्ति.
अथेकदिवसं नगरे सुरानक्खत्तं नाम अहोसि. राजा ‘‘पब्बजितानं सुरा दुल्लभा’’ति बहुं उत्तमसुरं दापेसि. तापसा सुरं पिवित्वा उय्यानं गन्त्वा सुरामदमत्ता हुत्वा एकच्चे उट्ठाय नच्चिंसु, एकच्चे गायिंसु, नच्चित्वा गायित्वा खारिकादीनि अवत्थरित्वा निद्दायित्वा सुरामदे छिन्ने पबुज्झित्वा तं अत्तनो विप्पकारं दिस्वा ‘‘न अम्हेहि पब्बजितसारुप्पं कत’’न्ति रोदित्वा परिदेवित्वा ‘‘मयं आचरियेन विनाभूतत्ता एवरूपं पापकम्मं करिम्हा’’ति तङ्खणञ्ञेव उय्यानं पहाय हिमवन्तं गन्त्वा पटिसामितपरिक्खारा आचरियं वन्दित्वा निसीदित्वा ‘‘किं नु खो, ताता, मनुस्सपथे भिक्खाय अकिलममाना सुखं वसित्थ, समग्गवासञ्च पन वसित्था’’ति पुच्छिता ‘‘आचरिय, सुखं वसिम्ह, अपिच खो पन मयं अपातब्बयुत्तकं पिवित्वा विसञ्ञीभूता सतिं पच्चुपट्ठापेतुं असक्कोन्ता नच्चिम्ह चेव गायिम्ह चा’’ति एतमत्थं आरोचेन्ता इमं गाथं समुट्ठापेत्वा आहंसु –
८१. ‘‘अपायिम्ह अनच्चिम्ह, अगायिम्ह रुदिम्ह च;
विसञ्ञीकरणिं पित्वा, दिट्ठा नाहुम्ह वानरा’’ति.
तत्थ अपायिम्हाति सुरं पिविम्ह. अनच्चिम्हाति तं पिवित्वा हत्थपादे लाळेन्ता नच्चिम्ह. अगायिम्हाति मुखं विवरित्वा आयतकेन सरेन गायिम्ह. रुदिम्ह चाति पुन विप्पटिसारिनो ‘‘एवरूपं नाम अम्हेहि कत’’न्ति रोदिम्ह च. विसञ्ञीकरणिं पित्वा, दिट्ठा नाहुम्ह वानराति एवरूपं सञ्ञाविनासनतो विसञ्ञीकरणिं सुरं पिवित्वा ‘‘एतदेव साधु, यं वानरा नाहुम्हा’’ति. एवं ते अत्तनो अगुणं कथेसुं.
बोधिसत्तो ‘‘गरुसंवासरहितानं नाम एवरूपं होतियेवा’’ति ते तापसे गरहित्वा ‘‘पुन एवरूपं माकरित्था’’ति तेसं ओवादं दत्वा अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि. इतो पट्ठाय हि ‘‘अनुसन्धिं घटेत्वा’’ति इदम्पि न वक्खाम. तदा इसिगणो बुद्धपरिसा अहोसि, गणसत्था पन अहमेव अहोसिन्ति.
सुरापानजातकवण्णना पठमा.
[८२] २. मित्तविन्दकजातकवण्णना
अतिक्कम्म रमणकन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं दुब्बचभिक्खुं आरब्भ कथेसि. इमस्स पन जातकस्स कस्सपसम्मासम्बुद्धकालिकं वत्थु, तं दसकनिपाते महामित्तविन्दकजातके (जा. १.१.८२; १.५.१०० आदयो) आवि भविस्सति. तदा पन बोधिसत्तो इमं गाथमाह –
८२. ‘‘अतिक्कम्म रमणकं, सदामत्तञ्च दूभकं;
स्वासि पासाणमासीनो, यस्मा जीवं न मोक्खसी’’ति.
तत्थ रमणकन्ति तस्मिं काले फलिकस्स नामं, फलिकपासादञ्च अतिक्कन्तोसीति दीपेति. सदामत्तञ्चाति रजतस्स नामं, रजतपासादञ्च अतिक्कन्तोसीति दीपेति. दूभकन्ति मणिनो नामं, मणिपासादञ्च अतिक्कन्तोसीति दीपेति. स्वासीति सो असि त्वं. पासाणमासीनोति खुरचक्कं नाम पासाणमयं वा होति रजतमयं वा मणिमयं वा, तं पन पासाणमयमेव. सो च तेन आसीनो अतिनिविट्ठो अज्झोत्थटो. तस्मा पासाणेन आसीनत्ता ‘‘पासाणासीनो’’ति वत्तब्बे ब्यञ्जनसन्धिवसेन मकारं आदाय ‘‘पासाणमासीनो’’ति वुत्तं. पासाणं वा आसीनो, तं खुरचक्कं आसज्ज पापुणित्वा ठितोति अत्थो. यस्मा जीवं न मोक्खसीति यस्मा खुरचक्का याव ते पापं न खीयति, ताव जीवन्तोयेव न मुच्चिस्ससि, तं आसीनोसीति.
इमं गाथं वत्वा बोधिसत्तो अत्तनो वसनट्ठानंयेव गतो. मित्तविन्दकोपि खुरचक्कं उक्खिपित्वा महादुक्खं अनुभवमानो पापकम्मे परिक्खीणे यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा मित्तविन्दको दुब्बचभिक्खु अहोसि, देवराजा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मित्तविन्दकजातकवण्णना दुतिया.
[८३] ३. काळकण्णिजातकवण्णना
मित्तो हवे सत्तपदेन होतीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अनाथपिण्डिकस्स मित्तं आरब्भ कथेसि. सो किर अनाथपिण्डिकेन सद्धिं सहपंसुकीळिको एकाचरियस्सेव सन्तिके उग्गहितसिप्पो नामेन काळकण्णी नाम. सो गच्छन्ते काले दुग्गतो हुत्वा जीवितुं असक्कोन्तो सेट्ठिस्स सन्तिकं अगमासि. सो तं समस्सासेत्वा परिब्बयं दत्वा अत्तनो कुटुम्बं पटिच्छापेसि. सो सेट्ठिनो उपकारको हुत्वा सब्बकिच्चानि करोति. तं सेट्ठिस्स सन्तिकं आगतकाले ‘‘तिट्ठ, काळकण्णि, निसीद, काळकण्णि, भुञ्ज काळकण्णी’’ति वदन्ति. अथेकदिवसं सेट्ठिनो मित्तामच्चा सेट्ठिं उपसङ्कमित्वा एवमाहंसु ‘‘महासेट्ठि, मा एतं तव सन्तिके करि, ‘तिट्ठ, काळकण्णि, निसीद काळकण्णि, भुञ्ज काळकण्णी’ति हि इमिना सद्देन यक्खोपि पलायेय्य, न चेस तया समानो, दुग्गतो दुरूपेतो, किं ते इमिना’’ति. अनाथपिण्डिको ‘‘नामं नाम वोहारमत्तं, न तं पण्डिता पमाणं करोन्ति, सुतमङ्गलिकेन नाम भवितुं न वट्टति, न सक्का मया नाममत्तं निस्साय सहपंसुकीळिकं सहायं परिच्चजितु’’न्ति तेसं वचनं अनादाय एकदिवसं अत्तनो भोगगामं गच्छन्तो तं गेहरक्खकं कत्वा अगमासि.
चोरा ‘‘सेट्ठि किर भोगगामं गतो, गेहमस्स विलुम्पिस्सामा’’ति नानावुधहत्था रत्तिभागे आगन्त्वा गेहं परिवारेसुं. इतरोपि चोरानञ्ञेव आगमनं आसङ्कमानो अनिद्दायन्तोव निसीदि. सो चोरानं आगतभावं ञत्वा मनुस्से पबोधेतुं ‘‘त्वं सङ्खं धम, त्वं मुदिङ्गं वादेही’’ति महासमज्जं करोन्तो विय सकलनिवेसनं एकसद्दं कारेसि. चोरा ‘‘सुञ्ञं गेहन्ति दुस्सुतं अम्हेहि, अत्थेव इध महासेट्ठी’’ति पासाणमुग्गरादीनि तत्थेव छड्डेत्वा पलायिंसु.
पुनदिवसे मनुस्सा तत्थ तत्थ छड्डिते पासाणमुग्गरादयो दिस्वा संवेगप्पत्ता हुत्वा ‘‘सचे अज्ज एवरूपो बुद्धिसम्पन्नो घरविचारको नाभविस्स, चोरेहि यथारुचिया पविसित्वा सब्बं गेहं विलुत्तं अस्स, इमं दळ्हमित्तं निस्साय सेट्ठिनो वुड्ढि जाता’’ति तं पसंसित्वा सेट्ठिस्स भोगगामतो आगतकाले सब्बं तं पवत्तिं आरोचयिंसु. अथ ने सेट्ठि अवोच ‘‘तुम्हे एवरूपं मम गेहरक्खकं मित्तं निक्कड्ढापेथ, सचायं तुम्हाकं वचनेन मया निक्कड्ढितो अस्स, अज्ज मे कुटुम्बं किञ्चि नाभविस्स, नामं नाम अप्पमाणं, हितचित्तमेव पमाण’’न्ति तस्स उत्तरितरं परिब्बयं दत्वा ‘‘अत्थि दानि मे इदं कथापाभत’’न्ति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा आदितो पट्ठाय सब्बं तं पवत्तिं आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो, गहपति, इदानेव काळकण्णिमित्तो अत्तनो मित्तस्स घरे कुटुम्बं रक्खति, पुब्बेपि रक्खियेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महायसो सेट्ठि अहोसि. तस्स काळकण्णी नाम मित्तोति सब्बं पच्चुप्पन्नवत्थुसदिसमेव. बोधिसत्तो भोगगामतो आगतो तं पवत्तिं सुत्वा ‘‘सचे मया तुम्हाकं वचनेन एवरूपो मित्तो निक्कड्ढितो अस्स, अज्ज मे कुटुम्बं किञ्चि नाभविस्सा’’ति वत्वा इमं गाथमाह –
८३. ‘‘मित्तो हवे सत्तपदेन होति, सहायो पन द्वादसकेन होति;
मासड्ढमासेन च ञाति होति, ततुत्तरिं अत्तसमोपि होति;
सोहं कथं अत्तसुखस्स हेतु, चिरसन्थुतं काळकण्णिं जहेय्य’’न्ति.
तत्थ हवेति निपातमत्तं. मेत्तायतीति मित्तो, मेत्तं पच्चुपट्ठापेति, सिनेहं करोतीति अत्थो. सो पनेस सत्तपदेन होति, एकतो सत्तपदवीतिहारगमनमत्तेन होतीति अत्थो. सहायो पन द्वादसकेन होतीति सब्बकिच्चानि एकतो करणवसेन सब्बिरियापथेसु सह गच्छतीति सहायो. सो पनेस द्वादसकेन होति, द्वादसाहं एकतो निवासेन होतीति अत्थो. मासड्ढमासेन चाति मासेन वा अड्ढमासेन वा. ञाति होतीति ञातिसमो होति. ततुत्तरिन्ति ततो उत्तरिं एकतो वासेन अत्तसमोपि होतियेव. जहेय्यन्ति ‘‘एवरूपं सहायं कथं जहेय्य’’न्ति मित्तस्स गुणं कथेसि. ततो पट्ठाय पुन कोचि तस्स अन्तरे वत्ता नाम नाहोसीति.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा काळकण्णी आनन्दो अहोसि, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
काळकण्णिजातकवण्णना ततिया.
[८४] ४. अत्थस्सद्वारजातकवण्णना
आरोग्यमिच्छे परमञ्च लाभन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं अत्थकुसलं कुलपुत्तं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि एकस्स महाविभवस्स सेट्ठिनो पुत्तो जातिया सत्तवस्सो पञ्ञवा अत्थकुसलो. सो एकदिवसं पितरं उपसङ्कमित्वा अत्थस्स द्वारपञ्हं नाम पुच्छि, सो तं न जानाति. अथस्स एतदहोसि ‘‘अयं पञ्हो अतिसुखुमो, ठपेत्वा सब्बञ्ञुबुद्धं अञ्ञो उपरि भवग्गेन, हेट्ठा च अवीचिना परिच्छिन्ने लोकसन्निवासे एतं पञ्हं कथेतुं समत्थो नाम नत्थी’’ति. सो पुत्तमादाय बहुं मालागन्धविलेपनं गाहापेत्वा जेतवनं गन्त्वा सत्थारं पूजेत्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो भगवन्तं एतदवोच ‘‘अयं, भन्ते, दारको पञ्ञवा अत्थकुसलो मं अत्थस्स द्वारपञ्हं नाम पुच्छि, अहं तं पञ्हं अजानन्तो तुम्हाकं सन्तिकं आगतो, साधु मे, भन्ते, भगवा तं पञ्हं कथेतू’’ति. सत्था ‘‘पुब्बेपाहं, उपासक, इमिना कुमारकेनेतं पञ्हं पुट्ठो, मया चस्स कथितो, तदा नं एस जानाति, इदानि पन भवसङ्खेपगतत्ता न सल्लक्खेती’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठि अहोसि. अथस्स पुत्तो सत्तवस्सिको जातिया पञ्ञवा अत्थकुसलो. सो एकदिवसं पितरं उपसङ्कमित्वा ‘‘तात, अत्थस्स द्वारं नाम कि’’न्ति अत्थस्स द्वारपञ्हं पुच्छि. अथस्स पिता तं पञ्हं कथेन्तो इमं गाथमाह –
८४. ‘‘आरोग्यमिच्छे परमञ्च लाभं, सीलञ्च वुद्धानुमतं सुतञ्च;
धम्मानुवत्ती च अलीनता च, अत्थस्स द्वारा पमुखा छळेते’’ति.
तत्थ आरोग्यमिच्छे परमञ्च लाभन्ति च-कारो निपातमत्तं. तात, पठममेव आरोग्यसङ्खातं परमं लाभं इच्छेय्याति इममत्थं दीपेन्तो एवमाह. तत्थ आरोग्यं नाम सरीरस्स चेव चित्तस्स च अरोगभावो अनातुरता. सरीरे हि रोगातुरे नेव अलद्धं भोगलाभं उप्पादेतुं सक्कोति, न लद्धं परिभुञ्जितुं, अनातुरे पन उभयम्पेतं सक्कोति. चित्ते च किलेसातुरे नेव अलद्धं झानादिभेदं लाभं उप्पादेतुं सक्कोति, न लद्धं पुन समापत्तिवसेन परिभुञ्जितुं. एतस्मिं अनारोग्ये सति अलद्धोपि लाभो न लब्भति, लद्धोपि निरत्थको होति, असति पनेतस्मिं अलद्धोपि लाभो लब्भति, लद्धोपि सात्थको होतीति आरोग्यं परमो लाभो नाम. तं सब्बपठमं इच्छितब्बं. इदमेकं अत्थस्स द्वारन्ति अयमेत्थ अत्थो. सीलञ्चाति आचारसीलं. इमिना लोकचारित्तं दस्सेति. वुद्धानुमतन्ति गुणवुद्धानं पण्डितानं अनुमतं. इमिना ञाणसम्पन्नानं गरूनं ओवादं दस्सेति. सुतञ्चाति कारणनिस्सितं सुतं. इमिना इमस्मिं लोके अत्थनिस्सितं बाहुसच्चं दस्सेति. धम्मानुवत्ती चाति तिविधस्स सुचरितधम्मस्स अनुवत्तनं. इमिना दुच्चरितधम्मं वज्जेत्वा सुचरितधम्मस्स अनुवत्तनभावं दस्सेति. अलीनता चाति चित्तस्स अलीनता अनीचता. इमिना चित्तस्स असङ्कोचतं पणीतभावं उत्तमभावं दस्सेति. अत्थस्स द्वारा पमुखा छळेतेति अत्थो नाम वुड्ढि, तस्स वुड्ढिसङ्खातस्स लोकियलोकुत्तरस्स अत्थस्स एते पमुखा उत्तमा छ द्वारा उपाया अधिगममुखानीति.
एवं बोधिसत्तो पुत्तस्स अत्थस्स द्वारपञ्हं कथेसि. सो ततो पट्ठाय तेसु छसु धम्मेसु वत्ति. बोधिसत्तोपि दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पुत्तोव पच्चुप्पन्नपुत्तो, महासेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
अत्थस्सद्वारजातकवण्णना चतुत्था.
[८५] ५. किंपक्कजातकवण्णना
आयतिं दोसं नाञ्ञायाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं उक्कण्ठितभिक्खुं आरब्भ कथेसि. अञ्ञतरो किर कुलपुत्तो बुद्धसासने उरं दत्वा पब्बजितो एकदिवसं सावत्थियं पिण्डाय चरन्तो एकं अलङ्कतइत्थिं दिस्वा उक्कण्ठि. अथ नं आचरियुपज्झाया सत्थु सन्तिकं आनयिंसु. सत्था ‘‘सच्चं किर त्वं भिक्खु उक्कण्ठितोसी’’ति पुच्छित्वा ‘‘सच्च’’न्ति वुत्ते ‘‘पञ्च कामगुणा नामेते भिक्खु परिभोगकाले रमणीया. सो पन तेसं परिभोगो निरयादीसु पटिसन्धिदायकत्ता किंपक्कफलपरिभोगसदिसो होति. किंपक्कफलं नाम वण्णगन्धरससम्पन्नं, खादितं पन अन्तानि खण्डित्वा जीवितक्खयं पापेति. पुब्बे बहू बालजना तस्स दोसं अदिस्वा वण्णगन्धरसेसु बज्झित्वा तं फलं परिभुञ्जित्वा जीवितक्खयं पापुणिंसू’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सत्थवाहो हुत्वा पञ्चहि सकटसतेहि पुब्बन्तापरन्तं गच्छन्तो अटविमुखं पत्वा मनुस्से सन्निपातेत्वा ‘‘इमिस्सा अटविया विसरुक्खा नाम अत्थि, मा खो मं अनापुच्छा पुब्बे अखादितपुब्बानि फलाफलानि खादित्था’’ति ओवदि. मनुस्सा अटविं अतिक्कमित्वा अटविमुखे एकं किंपक्करुक्खं फलभारओणमितसाखं अद्दसंसु. तस्स खन्धसाखापत्तफलानि सण्ठानवण्णरसगन्धेहि अम्बसदिसानेव. तेसु एकच्चे वण्णगन्धरसेसु बज्झित्वा अम्बफलसञ्ञाय फलानि खादिंसु, एकच्चे ‘‘सत्थवाहं पुच्छित्वा खादिस्सामा’’ति गहेत्वा अट्ठंसु. बोधिसत्तो तं ठानं पत्वा ये गहेत्वा ठिता, ते फलानि छड्डापेत्वा, ये खादमाना अट्ठंसु, ते वमनं कारेत्वा तेसं भेसज्जं अदासि. तेसु एकच्चे अरोगा जाता, पठममेव खादित्वा ठिता पन जीवितक्खयं पत्ता. बोधिसत्तोपि इच्छितट्ठानं सोत्थिना गन्त्वा लाभं लभित्वा पुन सकट्ठानमेव आगन्त्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था तं वत्थुं कथेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –
८५. ‘‘आयतिं दोसं नाञ्ञाय, यो कामे पटिसेवति;
विपाकन्ते हनन्ति नं, किंपक्कमिव भक्खित’’न्ति.
तत्थ आयतिं दोसं नाञ्ञायाति अनागते दोसं न अञ्ञाय, अजानित्वाति अत्थो. यो कामे पटिसेवतीति यो वत्थुकामे च किलेसकामे च पटिसेवति. विपाकन्ते हनन्ति नन्ति ते कामा तं पुरिसं अत्तनो विपाकसङ्खाते अन्ते निरयादीसु उप्पन्नं नानप्पकारेन दुक्खेन संयोजयमाना हनन्ति. कथं? किंपक्कमिव भक्खितन्ति, यथा परिभोगकाले वण्णगन्धरससम्पत्तिया मनापं किंपक्कफलं अनागतदोसं अदिस्वा भक्खितं अन्ते हनति, जीवितक्खयं पापेति, एवं परिभोगकाले मनापापि कामा विपाककाले हनन्तीति देसनं यथानुसन्धिं पापेत्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने उक्कण्ठितभिक्खु सोतापत्तिफलं पापुणि. सेसपरिसायपि केचि सोतापन्ना, केचि सकदागामिनो, केचि अनागामिनो, केचि अरहन्तो अहेसुं.
सत्थापि इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा परिसा बुद्धपरिसा अहोसि, सत्थवाहो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
किंपक्कजातकवण्णना पञ्चमा.
[८६] ६. सीलवीमंसकजातकवण्णना
सीलं किरेव कल्याणन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं सीलवीमंसकं ब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. सो किर कोसलराजानं निस्साय जीवति तिसरणं गतो अखण्डपञ्चसीलो तिण्णं वेदानं पारगू. राजा ‘‘अयं सीलवा’’ति तस्स अतिरेकसम्मानं करोति. सो चिन्तेसि ‘‘अयं राजा मय्हं अञ्ञेहि ब्राह्मणेहि अतिरेकसम्मानं करोति, अतिविय मं गरुं कत्वा पस्सति, किं नु खो एस मम जातिगोत्तकुलप्पदेससिप्पसम्पत्तिं निस्साय इमं सम्मानं करोति, उदाहु सीलसम्पत्तिं, वीमंसिस्सामि तावा’’ति. सो एकदिवसं राजूपट्ठानं गन्त्वा घरं आगच्छन्तो एकस्स हेरञ्ञिकस्स फलकतो अनापुच्छित्वा एकं कहापणं गहेत्वा अगमासि, हेरञ्ञिको ब्राह्मणे गरुभावेन किञ्चि अवत्वा निसीदि. पुनदिवसे द्वे कहापणे गण्हि, हेरञ्ञिको तथेव अधिवासेसि. ततियदिवसे कहापणमुट्ठिं अग्गहेसि, अथ नं हेरञ्ञिको ‘‘अज्ज ते ततियो दिवसो राजकुटुम्बं विलुम्पन्तस्सा’’ति ‘‘राजकुटुम्बविलुम्पकचोरो मे गहितो’’ति तिक्खत्तुं विरवि. अथ नं मनुस्सा इतो चितो च आगन्त्वा ‘‘चिरंदानि त्वं सीलवा विय विचरी’’ति द्वे तयो पहारे दत्वा बन्धित्वा रञ्ञो दस्सेसुं.
राजा विप्पटिसारी हुत्वा ‘‘कस्मा, ब्राह्मण, एवरूपं दुस्सीलकम्मं करोसी’’ति वत्वा ‘‘गच्छथ, तस्स राजाणं करोथा’’ति आह. ब्राह्मणो ‘‘नाहं, महाराज, चोरो’’ति आह. अथ ‘‘कस्मा राजकुटुम्बिकस्स फलकतो कहापणे गण्ही’’ति? ‘‘एतं मया तयि मम अतिसम्मानं करोन्ते ‘किं नु खो राजा मम जातिआदीनि निस्साय अतिसम्मानं करोति, उदाहु सीलं निस्साया’ति वीमंसनत्थाय कतं, इदानि पन मया एकंसेन ञातं. यथा सीलमेव निस्साय तया मम सम्मानो कतो, न जातिआदीनि. तथा हि मे इदानि राजाणं कारेसि, स्वाहं इमिना कारणेन ‘इमस्मिं लोके सीलमेव उत्तमं सीलं पमुख’न्ति सन्निट्ठानं गतो. इमस्स पनाहं सीलस्स अनुच्छविकं करोन्तो गेहे ठितो किलेसे परिभुञ्जन्तो न सक्खिस्सामि कातुं, अज्जेव जेतवनं गन्त्वा सत्थु सन्तिके पब्बजिस्सामि, पब्बज्जं मे देथ, देवा’’ति वत्वा राजानं अनुजानापेत्वा जेतवनाभिमुखो पायासि.
अथ नं ञातिसुहज्जबन्धवा सन्निपतित्वा निवारेतुं असक्कोन्ता निवत्तिंसु. सो सत्थु सन्तिकं गन्त्वा पब्बज्जं याचित्वा पब्बज्जञ्च उपसम्पदञ्च लभित्वा अविस्सट्ठकम्मट्ठानो विपस्सनं वड्ढेत्वा अरहत्तं पत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, मय्हं पब्बज्जा मत्थकं पत्ता’’ति अञ्ञं ब्याकासि. तस्स तं अञ्ञब्याकरणं भिक्खुसङ्घे पाकटं जातं. अथेकदिवसं धम्मसभायं सन्निपतिता भिक्खू ‘‘आवुसो, असुको नाम रञ्ञो उपट्ठाकब्राह्मणो अत्तनो सीलं वीमंसित्वा राजानं आपुच्छित्वा पब्बजित्वा अरहत्ते पतिट्ठितो’’ति तस्स गुणं कथयमाना निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानि अयमेव ब्राह्मणो अत्तनो सीलं वीमंसित्वा पब्बजित्वा अत्तनो पतिट्ठं अकासि, पुब्बेपि पण्डिता अत्तनो सीलं वीमंसित्वा पब्बजित्वा अत्तनो पतिट्ठं करिंसू’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स पुरोहितो अहोसि दानाधिमुत्तो सीलज्झासयो अखण्डपञ्चसीलो. राजा सेसब्राह्मणेहि अतिरेकं तस्स सम्मानं करोतीति सब्बं पुरिमसदिसमेव. बोधिसत्ते पन बन्धित्वा रञ्ञो सन्तिकं नीयमाने अहितुण्डिका अन्तरवीथियं सप्पं कीळापेन्ता नङ्गुट्ठे गण्हन्ति, गीवाय गण्हन्ति, गले वेठेन्ति. बोधिसत्तो ते दिस्वा ‘‘मा, ताता, एवं सप्पं नङ्गुट्ठे गण्हथ, मा गीवाय गण्हथ, मा गले वेठेथ. अयञ्हि वो डंसित्वा जीवितक्खयं पापेय्या’’ति आह. अहितुण्डिका ‘‘अयं, ब्राह्मण, सप्पो सीलवा आचारसम्पन्नो तादिसो दुस्सीलो न होति, त्वं पन अत्तनो दुस्सीलताय अनाचारेन राजकुटुम्बविलुम्पकचोरोति बन्धित्वा नीयसी’’ति आहंसु.
सो चिन्तेसि ‘‘सप्पापि ताव अडंसन्ता अविहेठेन्ता ‘सीलवन्तो’ति नामं लभन्ति, किमङ्गं पन मनुस्सभूता. सीलमेव इमस्मिं लोके उत्तमं, नत्थि ततो उत्तरितर’’न्ति. अथ नं नेत्वा रञ्ञो दस्सेसुं. राजा ‘‘किं इदं, ताता’’ति पुच्छि. ‘‘राजकुटुम्बविलुम्पको चोरो, देवा’’ति. ‘‘तेन हिस्स राजाणं करोथा’’ति. ब्राह्मणो ‘‘नाहं, महाराज, चोरो’’ति आह. ‘‘अथ कस्मा कहापणे अग्गहेसी’’ति च वुत्ते पुरिमनयेनेव सब्बं आरोचेन्तो ‘‘स्वाहं इमिना कारणेन ‘इमस्मिं लोके सीलमेव उत्तमं, सीलं पामोक्ख’न्ति सन्निट्ठानं गतो’’ति वत्वा ‘‘तिट्ठतु ताव इदं, आसीविसोपि ताव अडंसन्तो अविहेठेन्तो ‘सीलवा’ति वत्तब्बतं लभति. इमिनापि कारणेन सीलमेव उत्तमं, सीलं पवर’’न्ति सीलं वण्णेन्तो इमं गाथमाह –
८६. ‘‘सीलं किरेव कल्याणं, सीलं लोके अनुत्तरं;
पस्स घोरविसो नागो, सीलवाति न हञ्ञती’’ति.
तत्थ सीलं किरेवाति कायवाचाचित्तेहि अवीतिक्कमसङ्खातं आचारसीलमेव. किराति अनुस्सववसेन वदति. कल्याणन्ति सुन्दरतरं. अनुत्तरन्ति जेट्ठकं सब्बगुणदायकं. पस्साति अत्तना दिट्ठकारणं अभिमुखं करोन्तो कथेति. सीलवाति न हञ्ञतीति घोरविसोपि समानो अडंसनअविहेठनमत्तकेन सीलवाति पसंसं लभति, न हञ्ञति न विहञ्ञतीति. इमिनापि कारणेन सीलमेव उत्तमन्ति.
एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय रञ्ञो धम्मं देसेत्वा कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा हिमवन्तं पविसित्वा पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, राजपरिसा बुद्धपरिसा, पुरोहितो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सीलवीमंसकजातकवण्णना छट्ठा.
[८७] ७. मङ्गलजातकवण्णना
यस्स मङ्गला समूहताति इदं सत्था वेळुवने विहरन्तो एकं साटकलक्खणब्राह्मणं आरब्भ कथेसि. राजगहवासिको किरेको ब्राह्मणो कोतुहलमङ्गलिको तीसु रतनेसु अप्पसन्नो मिच्छादिट्ठिको अड्ढो महद्धनो महाभोगो, तस्स समुग्गे ठपितं साटकयुगं मूसिका खादिंसु. अथस्स सीसं न्हायित्वा ‘‘साटके आहरथा’’ति वुत्तकाले मूसिकाय खादितभावं आरोचयिंसु. सो चिन्तेसि ‘‘सचे इदं मूसिकादट्ठं साटकयुगं इमस्मिं गेहे भविस्सति, महाविनासो भविस्सति. इदञ्हि अवमङ्गलं काळकण्णिसदिसं पुत्तधीतादीनं वा दासकम्मकरादीनं वा न सक्का दातुं. यो हि इदं गण्हिस्सति, सब्बस्स महाविनासो भविस्सति, आमकसुसाने तं छड्डापेस्सामि, न खो पन सक्का दासकम्मकरादीनं हत्थे दातुं. ते हि एत्थ लोभं उप्पादेत्वा इमं गहेत्वा विनासं पापुणेय्युं, पुत्तस्स तं हत्थे दस्सामी’’ति. सो पुत्तं पक्कोसापेत्वा तमत्थं आरोचेत्वा ‘‘त्वम्पि नं, तात, हत्थेन अफुसित्वा दण्डकेन गहेत्वा आमकसुसाने छड्डेत्वा सीसं न्हायित्वा एही’’ति पेसेसि.
सत्थापि खो तं दिवसं पच्चूससमये बोधनेय्यबन्धवे ओलोकेन्तो इमेसं पितापुत्तानं सोतापत्तिफलस्स उपनिस्सयं दिस्वा मिगवीथिं गहेत्वा मिगलुद्दको विय गन्त्वा आमकसुसानद्वारे निसीदि छब्बण्णबुद्धरस्मियो विस्सज्जेन्तो. माणवोपि पितु वचनं सम्पटिच्छित्वा अजगरसप्पं विय तं युगसाटकं यट्ठिकोटिया गहेत्वा आमकसुसानद्वारं पापुणि. अथ नं सत्था ‘‘किं करोसि माणवा’’ति आह. ‘‘भो गोतम, इदं साटकयुगं मूसिकादट्ठं काळकण्णिसदिसं हलाहलविसूपमं, मम पिता ‘अञ्ञो एतं छड्डेन्तो लोभं उप्पादेत्वा गण्हेय्या’ति भयेन मं पहिणि, अहमेतं छड्डेत्वा सीसं न्हायिस्सामीति आगतोम्हि, भो गोतमा’’ति. ‘‘तेन हि छड्डेही’’ति. माणवो छड्डेसि, सत्था ‘‘अम्हाकं दानि वट्टती’’ति तस्स सम्मुखाव गण्हि. ‘‘अवमङ्गलं, भो गोतम, एतं काळकण्णिसदिसं, मा गण्हि मा गण्ही’’ति तस्मिं वारयमानेयेव तं गहेत्वा वेळुवनाभिमुखो पायासि.
माणवो वेगेन गन्त्वा पितु आरोचेसि ‘‘तात, मया आमकसुसाने छड्डितं साटकयुगं समणो गोतमो ‘अम्हाकं वट्टती’ति मया वारियमानोपि गहेत्वा वेळुवनं गतो’’ति. ब्राह्मणो चिन्तेसि ‘‘तं साटकयुगं अवमङ्गलं काळकण्णिसदिसं, तं वळञ्जेन्तो समणोपि गोतमो नस्सिस्सति, विहारोपि नस्सिस्सति, ततो अम्हाकं गरहा भविस्सति, समणस्स गोतमस्स अञ्ञे बहू साटके दत्वा तं छड्डापेस्सामी’’ति. सो बहू साटके गाहापेत्वा पुत्तेन सद्धिं वेळुवनं गन्त्वा सत्थारं दिस्वा एकमन्तं ठितो एवमाह ‘‘सच्चं किर वो, भो गोतम, आमकसुसाने साटकयुगं गहित’’न्ति? ‘‘सच्चं, ब्राह्मणा’’ति. ‘‘भो गोतम, तं साटकयुगं अवमङ्गलं, तुम्हे तं परिभुञ्जमाना नस्सिस्सथ, सकलविहारोपि नस्सिस्सति. सचे वो निवासनं वा पारुपनं वा नप्पहोति, इमे साटके गहेत्वा तं छड्डापेथा’’ति. अथ नं सत्था ‘‘मयं ब्राह्मण पब्बजिता नाम, अम्हाकं आमकसुसाने अन्तरवीथियं सङ्कारट्ठाने न्हानतित्थे महामग्गेति एवरूपेसु ठानेसु छड्डिता वा पतिता वा पिलोतिका वट्टति, त्वं पन न इदानेव एवंलद्धिको, पुब्बेपि एवंलद्धिकोयेवा’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते मगधरट्ठे राजगहनगरे धम्मिको मगधराजा रज्जं कारेसि. तदा बोधिसत्तो एकस्मिं उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा विञ्ञुतं पत्तो इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा अभिञ्ञा च समापत्तियो च निब्बत्तेत्वा हिमवन्ते वसमानो एकस्मिं काले हिमवन्ततो निक्खमित्वा राजगहनगरे राजुय्यानं पत्वा तत्थ वसित्वा दुतियदिवसे भिक्खाचारत्थाय नगरं पाविसि. राजा तं दिस्वा पक्कोसापेत्वा पासादे निसीदापेत्वा भोजेत्वा उय्यानेयेव वसनत्थाय पटिञ्ञं गण्हि. बोधिसत्तो रञ्ञो निवेसने भुञ्जित्वा उय्याने वसति. तस्मिं काले राजगहनगरे दुस्सलक्खणब्राह्मणो नाम अहोसि. तस्स समुग्गे ठपितं साटकयुगन्ति सब्बं पुरिमसदिसमेव.
माणवे पन सुसानं गच्छन्ते बोधिसत्तो पठमतरं गन्त्वा सुसानद्वारे निसीदित्वा तेन छड्डितं साटकयुगं गहेत्वा उय्यानं अगमासि. माणवो गन्त्वा पितु आरोचेसि. पिता ‘‘राजकुलूपको तापसो नस्सेय्या’’ति बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘तापस, तया गहितसाटके छड्डेहि, मा नस्सी’’ति आह. तापसो ‘‘अम्हाकं सुसाने छड्डितपिलोतिका वट्टति, न मयं कोतुहलमङ्गलिका, कोतुहलमङ्गलं नामेतं न बुद्धपच्चेकबुद्धबोधिसत्तेहि वण्णितं, तस्मा पण्डितेन नाम कोतुहलमङ्गलिकेन न भवितब्ब’’न्ति ब्राह्मणस्स धम्मं देसेसि. ब्राह्मणो धम्मं सुत्वा दिट्ठिं भिन्दित्वा बोधिसत्तं सरणं गतो. बोधिसत्तोपि अपरिहीनज्झानो ब्रह्मलोकपरायणो अहोसि.
सत्थापि इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा ब्राह्मणस्स धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
८७. ‘‘यस्स मङ्गला समूहता, उप्पाता सुपिना च लक्खणा च;
सो मङ्गलदोसवीतिवत्तो, युगयोगाधिगतो न जातुमेती’’ति.
तत्थ यस्स मङ्गला समूहताति यस्स अरहतो खीणासवस्स दिट्ठमङ्गलं, सुतमङ्गलं, मुतमङ्गलन्ति एते मङ्गला समुच्छिन्ना. उप्पाता सुपिना च लक्खणा चाति ‘‘एवरूपो चन्दग्गाहो भविस्सति, एवरूपो सूरियग्गाहो भविस्सति, एवरूपो नक्खत्तग्गाहो भविस्सति, एवरूपो उक्कापातो भविस्सति, एवरूपो दिसाडाहो भविस्सती’’ति इमे पञ्च महाउप्पाता, नानप्पकारा सुपिना, सुभगलक्खणं, दुब्भगलक्खणं, इत्थिलक्खणं, पुरिसलक्खणं, दासिलक्खणं, दासलक्खणं, असिलक्खणं, हत्थिलक्खणं, अस्सलक्खणं, उसभलक्खणं, आवुधलक्खणं, वत्थलक्खणन्ति एवमादिकानि लक्खणानि इमे च दिट्ठिट्ठाना यस्स समूहता, न एतेहि उप्पातादीहि अत्तनो मङ्गलं वा अवमङ्गलं वा पच्चेति. सो मङ्गलदोसवीतिवत्तोति सो खीणासवो सब्बमङ्गलदोसे वीतिवत्तो अतिक्कन्तो पजहित्वा ठितो. युगयोगाधिगतोति ‘‘कोधो च उपनाहो च, मक्खो च पळासो चा’’तिआदिना (विभ. ८३३) नयेन द्वे द्वे एकतो आगतकिलेसा युगा नाम. कामयोगो, भवयोगो, दिट्ठियोगो, अविज्जायोगोति इमे संसारे योजनभावतो चत्तारो योगा नाम. ते युगे च योगे चाति युगयोगे अधिगतो अभिभवित्वा गतो वीतिवत्तो समतिक्कन्तो खीणासवो भिक्खु. न जातुमेतीति पुन पटिसन्धिवसेन एकंसेनेव इमं लोकं न एति नागच्छतीति.
एवं सत्था इमाय गाथाय ब्राह्मणस्स धम्मं देसेत्वा सच्चानि पकासेसि, सच्चपरियोसाने ब्राह्मणो सद्धिं पुत्तेन सोतापत्तिफले पतिट्ठहि. सत्था जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा एतेव पितापुत्ता इदानि पितापुत्ता अहेसुं, तापसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
मङ्गलजातकवण्णना सत्तमा.
[८८] ८. सारम्भजातकवण्णना
कल्याणिमेव मुञ्चेय्याति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो ओमसवादसिक्खापदं (पाचि. १५) आरब्भ कथेसि. द्वेपि वत्थूनि हेट्ठा नन्दिविसालजातके वुत्तसदिसानेव. इमस्मिं पन जातके बोधिसत्तो गन्धाररट्ठे तक्कसिलायं अञ्ञतरस्स ब्राह्मणस्स सारम्भो नाम बलिबद्दो अहोसि. सत्था इदं अतीतवत्थुं कथेत्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –
८८. ‘‘कल्याणिमेव मुञ्चेय्य, न हि मुञ्चेय्य पापिकं;
मोक्खो कल्याणिया साधु, मुत्वा तप्पति पापिक’’न्ति.
तत्थ कल्याणिमेव मुञ्चेय्याति चतुदोसविनिमुत्तं कल्याणिं सुन्दरं अनवज्जं वाचमेव मुञ्चेय्य विस्सज्जेय्य कथेय्य. न हि मुञ्चेय्य पापिकन्ति पापिकं लामिकं परेसं अप्पियं अमनापं न मुञ्चेय्य न कथेय्य. मोक्खो कल्याणिया साधूति कल्याणवाचाय विस्सज्जनमेव इमस्मिं लोके साधु सुन्दरं भद्दकं. मुत्वा तप्पति पापिकन्ति पापिकं फरुसवाचं मुञ्चित्वा विस्सज्जेत्वा कथेत्वा सो पुग्गलो तप्पति सोचति किलमतीति.
एवं सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा ब्राह्मणो आनन्दो अहोसि, ब्राह्मणी उप्पलवण्णा, सारम्भो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
सारम्भजातकवण्णना अट्ठमा.
[८९] ९. कुहकजातकवण्णना
वाचाव किर ते आसीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कुहकभिक्खुं आरब्भ कथेसि. कुहकवत्थु उद्दालकजातके आवि भविस्सति.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते एकं गामकं उपनिस्साय एको कूटजटिलो कुहकतापसो वसति. एको कुटुम्बिको तस्स अरञ्ञे पण्णसालं कारेत्वा तत्थ नं वासेन्तो अत्तनो गेहे पणीताहारेन पटिजग्गति. सो तं कूटजटिलं ‘‘सीलवा एसो’’ति सद्दहित्वा चोरभयेन सुवण्णनिक्खसतं तस्स पण्णसालं नेत्वा भूमिगतं कत्वा ‘‘इदं ओलोकेय्यासि, भन्ते’’ति आह. अथ नं तापसो ‘‘पब्बजितानं नाम, आवुसो, एवरूपं कथेतुं, न वट्टति, अम्हाकं पन परसन्तके लोभो नाम नत्थी’’ति आह. सो ‘‘साधु, भन्ते’’ति तस्स वचनं सद्दहित्वा पक्कामि. दुट्ठतापसो ‘‘सक्का एत्तकेन जीवितु’’न्ति कतिपाहं अतिक्कमित्वा तं सुवण्णं गहेत्वा अन्तरामग्गे एकस्मिं ठाने ठपेत्वा आगन्त्वा पण्णसालायमेव वसित्वा पुनदिवसे तस्स गेहे भत्तकिच्चं कत्वा एवमाह ‘‘आवुसो, मयं तुम्हे निस्साय चिरं वसिम्ह, अतिचिरं एकस्मिं ठाने वसन्तानं मनुस्सेहि सद्धिं संसग्गो होति, संसग्गो च नाम पब्बजितानं मलं, तस्मा गच्छामह’’न्ति वत्वा तेन पुनप्पुनं याचियमानोपि निवत्तितुं न इच्छि. अथ नं सो ‘‘एवं सन्ते गच्छथ, भन्ते’’ति याव गामद्वारं अनुगन्त्वा निवत्ति. तापसोपि थोकं गन्त्वाव ‘‘इमं कुटुम्बिकं मया वञ्चेतुं वट्टती’’ति चिन्तेत्वा जटानं अन्तरे तिणं ठपेत्वा पटिनिवत्ति. कुटुम्बिको ‘‘किं, भन्ते, निवत्तित्था’’ति पुच्छि. आवुसो तुम्हाकं गेहच्छदनतो मे जटासु एकतिणं लग्गं, अदिन्नादानञ्च नाम पब्बजितानं न वट्टति, तं आदाय आगतोम्हीति. कुटुम्बिको ‘‘छड्डेत्वा गच्छथ, भन्ते’’ति वत्वा ‘‘तिणसलाकम्पि नाम परसन्तकं न गण्हाति, अहो कुक्कुच्चको मे अय्यो’’ति पसीदित्वा वन्दित्वा उय्योजेसि.
तदा पन बोधिसत्तेन भण्डत्थाय पच्चन्तं गच्छन्तेन तस्मिं निवेसने निवासो गहितो होति. सो तापसस्स वचनं सुत्वाव ‘‘अद्धा इमिना दुट्ठतापसेन इमस्स किञ्चि गहितं भविस्सती’’ति कुटुम्बिकं पुच्छि ‘‘अत्थि पन ते, सम्म, किञ्चि एतस्स तापसस्स सन्तिके निक्खित्त’’न्ति? ‘‘अत्थि, सम्म, सुवण्णनिक्खसत’’न्ति. ‘‘तेन हि गच्छ, तं उपधारेही’’ति. सो पण्णसालं गन्त्वा तं अदिस्वा वेगेनागन्त्वा ‘‘नत्थि, सम्मा’’ति आह. ‘‘न ते सुवण्णं अञ्ञेन गहितं, तेनेव कुहकतापसेन गहितं, एहि, तं अनुबन्धित्वा गण्हामा’’ति वेगेन गन्त्वा कूटतापसं गण्हित्वा हत्थेहि च पादेहि च पोथेत्वा सुवण्णं आहरापेत्वा गण्हिंसु. बोधिसत्तो सुवण्णं दिस्वा ‘‘निक्खसतं हरमानो असज्जित्वा तिणमत्ते सत्तोसी’’ति वत्वा तं गरहन्तो इमं गाथमाह –
८९. ‘‘वाचाव किर ते आसि, सण्हा सखिलभाणिनो;
तिणमत्ते असज्जित्थो, नो च निक्खसतं हर’’न्ति.
तत्थ वाचाव किर ते आसि, सण्हा सखिलभाणिनोति ‘‘पब्बजितानं तिणमत्तम्पि अदिन्नं आदातुं न वट्टती’’ति एवं सखिलं मुदुवचनं वदन्तस्स वाचा एव किर ते सण्हा आसि, वचनमत्तमेव मट्ठं अहोसीति अत्थो. तिणमत्ते असज्जित्थोति कूटजटिल एकिस्सा तिणसलाकाय कुक्कुच्चं कुरुमानो त्वं सत्तो आसत्तो लग्गो अहोसि. नो च निक्खसतं हरन्ति इमं पन निक्खसतं हरन्तो असत्तो निल्लग्गोव जातोसीति.
एवं बोधिसत्तो तं गरहित्वा ‘‘मा पुन, कूटजटिल, एवरूपमकासी’’ति ओवादं दत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेवेस भिक्खु कुहको, पुब्बेपि कुहकोयेवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कूटतापसो कुहकभिक्खु अहोसि, पण्डितपुरिसो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
कुहकजातकवण्णना नवमा.
[९०] १०. अकतञ्ञुजातकवण्णना
यो पुब्बे कतकल्याणोति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अनाथपिण्डिकं आरब्भ कथेसि. तस्स किरेको पच्चन्तवासिको सेट्ठि अदिट्ठसहायो अहोसि. सो एकदा पच्चन्ते उट्ठानकभण्डस्स पञ्च सकटसतानि पूरेत्वा कम्मन्तिकमनुस्से आह – ‘‘गच्छथ, भो, इमं भण्डं सावत्थिं नेत्वा अम्हाकं सहायकस्स अनाथपिण्डिकमहासेट्ठिस्स पच्चग्घेन विक्किणित्वा पटिभण्डं आहरथा’’ति. ते ‘‘साधू’’ति तस्स वचनं सम्पटिच्छित्वा सावत्थिं गन्त्वा महासेट्ठिं दिस्वा पण्णाकारं दत्वा तं पवत्तिं आरोचेसुं. महासेट्ठि ‘‘स्वागतं वो’’ति तेसं आवासञ्च परिब्बयञ्च दापेत्वा सहायकस्स सुखं पुच्छित्वा भण्डं विक्किणित्वा पटिभण्डं दापेसि. ते पच्चन्तं गन्त्वा तमत्थं अत्तनो सेट्ठिस्स आरोचेसुं.
अपरभागे अनाथपिण्डिकोपि तथेव पञ्च सकटसतानि तत्थ पेसेसि. मनुस्सा तत्थ गन्त्वा पण्णाकारं आदाय पच्चन्तवासिकसेट्ठिं पस्सिंसु. सो ‘‘कुतो आगच्छथा’’ति पुच्छित्वा ‘‘सावत्थितो तुम्हाकं सहायकस्स अनाथपिण्डिकस्स सन्तिका’’ति वुत्ते ‘‘अनाथपिण्डिकोति कस्सचि पुरिसस्स नामं भविस्सती’’ति परिहासं कत्वा पण्णाकारं गहेत्वा ‘‘गच्छथ तुम्हे’’ति उय्योजेसि, नेव निवासं, न परिब्बयं दापेसि. ते सयमेव भण्डं विक्किणित्वा पटिभण्डं आदाय सावत्थिं आगन्त्वा सेट्ठिस्स तं पवत्तिं आरोचेसुं.
अथ सो पच्चन्तवासी पुनपि एकवारं तथेव पञ्च सकटसतानि सावत्थिं पेसेसि, मनुस्सा पण्णाकारं आदाय महासेट्ठिं पस्सिंसु. ते पन दिस्वा अनाथपिण्डिकस्स मनुस्सा ‘‘मयं, सामि, एतेसं निवासञ्च भत्तञ्च परिब्बयञ्च जानिस्सामा’’ति वत्वा तेसं सकटानि बहिनगरे तथारूपे ठाने मोचापेत्वा ‘‘तुम्हे इधेव वसथ, अम्हाकं वो घरे यागुभत्तञ्च परिब्बयो च भविस्सती’’ति गन्त्वा दासकम्मकरे सन्निपातेत्वा मज्झिमयामसमनन्तरे पञ्च सकटसतानि विलुम्पित्वा निवासनपारुपनानिपि नेसं अच्छिन्दित्वा गोणे पलापेत्वा सकटानि विचक्कानि कत्वा भूमियं ठपेत्वा चक्कानिपि गण्हित्वाव अगमंसु. पच्चन्तवासिनो निवासनमत्तस्सपि सामिका अहुत्वा भीता वेगेन पलायित्वा पच्चन्तमेव गता. सेट्ठिमनुस्सापि तमत्थं महासेट्ठिनो आरोचेसुं. सो ‘‘अत्थि दानिदं कथापाभत’’न्ति सत्थु सन्तिकं गन्त्वा आदितो पट्ठाय सब्बं तं पवत्तिं आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो, गहपति, सो पच्चन्तवासी इदानेव एवंसीलो, पुब्बेपि एवंसीलोयेव अहोसी’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.
अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसियं महाविभवो सेट्ठि अहोसि. तस्सेको पच्चन्तवासिको सेट्ठि अदिट्ठसहायो अहोसि. सब्बं अतीतवत्थु पच्चुप्पन्नवत्थुसदिसमेव बोधिसत्तो पन अत्तनो मनुस्सेहि ‘‘अज्ज अम्हेहि इदं नाम कत’’न्ति आरोचिते ‘‘पठमं अत्तनो कतं उपकारं अजानन्ता पच्छा एवरूपं लभन्तियेवा’’ति वत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –
९०. ‘‘यो पुब्बे कतकल्याणो, कतत्थो नावबुज्झति;
पच्छा किच्चे समुप्पन्ने, कत्तारं नाधिगच्छती’’ति.
तत्रायं पिण्डत्थो – खत्तियादीसु यो कोचि पुरिसो पुब्बे पठमतरं अञ्ञेन कतकल्याणो कतूपकारो कतत्थो निप्फादितकिच्चो हुत्वा तं परेन अत्तनि कतं कल्याणञ्चेव अत्थञ्च न जानाति, सो पच्छा अत्तनो किच्चे समुप्पन्ने तस्स किच्चस्स कत्तारं नाधिगच्छति न लभतीति.
एवं बोधिसत्तो इमाय गाथाय धम्मं देसेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.
सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पच्चन्तवासी इदानीपि पच्चन्तवासीयेव, बाराणसिसेट्ठि पन अहमेव अहोसि’’न्ति.
अकतञ्ञुजातकवण्णना दसमा.
अपायिम्हवग्गो नवमो.
तस्सुद्दानं –
सुरापानं मित्तविन्दं, काळकण्णी अत्थद्वारं;
किंपक्कसीलवीमंसं, मङ्गलञ्चापि सारम्भं;
कुहकं अकतञ्ञू चाति.