१०. लित्तवग्गो

[९१] १. लित्तजातकवण्णना

लित्तं परमेन तेजसाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो अपच्चवेक्खितपरिभोगं आरब्भ कथेसि. तस्मिं किर काले भिक्खू चीवरादीनि लभित्वा येभुय्येन अपच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्ति. ते चत्तारो पच्चये अपच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जमाना येभुय्येन निरयतिरच्छानयोनितो न मुच्चन्ति. सत्था तं कारणं ञत्वा भिक्खूनं अनेकपरियायेन धम्मिं कथं कथेत्वा अपच्चवेक्खितपरिभोगे आदीनवं दस्सेत्वा ‘‘भिक्खवे, भिक्खुना नाम चत्तारो पच्चये लभित्वा अपच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जितुं न वट्टति, तस्मा इतो पट्ठाय चत्तारो पच्चये पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जेय्याथा’’ति पच्चवेक्खनविधिं दस्सेन्तो ‘‘इध पन, भिक्खवे, भिक्खु पटिसङ्खा योनिसो चीवरं पटिसेवति सीतस्स पटिघाताया’’तिआदिना (म. नि. १.२३; अ. नि. ६.५८) नयेन तन्तिं ठपेत्वा ‘‘भिक्खवे, चत्तारो पच्चये एवं पच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जितुं वट्टति, अपच्चवेक्खित्वा परिभोगो नाम हलाहलविसपरिभोगसदिसो. पोराणका हि अपच्चवेक्खित्वा दोसं अजानित्वा विसं परिभुञ्जित्वा विपाकन्ते महादुक्खं अनुभविंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो अञ्ञतरस्मिं महाभोगकुले निब्बत्तित्वा वयप्पत्तो अक्खधुत्तो अहोसि. अथापरो कूटक्खधुत्तो बोधिसत्तेन सद्धिं कीळन्तो अत्तनो जये वत्तमाने केळिमण्डलं न भिन्दति, पराजयकाले पन अक्खं मुखे पक्खिपित्वा ‘‘अक्खो नट्ठो’’ति केळिमण्डलं भिन्दित्वा पक्कमति. बोधिसत्तो तस्स तं कारणं ञत्वा ‘‘होतु, जानिस्सामेत्थ पतिरूपकारण’’न्ति अक्खे आदाय अत्तनो घरे हलाहलविसेन रञ्जित्वा पुनप्पुनं सुक्खापेत्वा ते आदाय तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘एहि, सम्म, अक्खेहि कीळामा’’ति आह. सो ‘‘साधु, सम्मा’’ति केळिमण्डलं सज्जेत्वा तेन सद्धिं कीळन्तो अत्तनो पराजयकाले एकं अक्खं मुखे पक्खिपि. अथ नं बोधिसत्तो तथा करोन्तं दिस्वा ‘‘गिलाहि ताव, पच्छा इदं नामेतन्ति जानिस्ससी’’ति चोदेतुं इमं गाथमाह –

९१. ‘‘लित्तं परमेन तेजसा, गिलमक्खं पुरिसो न बुज्झति;

गिल रे गिल पापधुत्तक, पच्छा ते कटुकं भविस्सती’’ति.

तत्थ लित्तन्ति मक्खितं रञ्जितं. परमेन तेजसाति उत्तमतेजसम्पन्नेन हलाहलविसेन. गिलन्ति गिलन्तो. अक्खन्ति गुळकं. न बुज्झतीति ‘‘अयं मे गिलतो इदं नाम करिस्सती’’ति न जानाति. गिल रेति गिलाहि अरे. गिलाति पुनपि चोदेन्तो वदति. पच्छा ते कटुकं भविस्सतीति इमस्मिं ते अक्खे गिलिते पच्छा एतं विसं तिखिणं भविस्सतीति अत्थो.

सो बोधिसत्तस्स कथेन्तस्सेव विसवेगेन मुच्छितो अक्खीनि परिवत्तेत्वा खन्धं नामेत्वा पति. बोधिसत्तो ‘‘इदानिस्स जीवितदानं दातुं वट्टती’’ति ओसधपरिभावितं वमनयोगं दत्वा वमेत्वा सप्पिफाणितमधुसक्करादयो खादापेत्वा अरोगं कत्वा ‘‘पुन एवरूपं मा अकासी’’ति ओवदित्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘भिक्खवे, अपच्चवेक्खितपरिभोगो नाम अपच्चवेक्खित्वा कतविसपरिभोगसदिसो होती’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा पण्डितधुत्तो अहमेव अहोसिं, कूटधुत्तो पनेत्थ न कथीयति, यथा च एत्थ, एवं सब्बत्थ. यो पन इमस्मिं काले न पञ्ञायति, सो न कथीयतेवा’’ति.

लित्तजातकवण्णना पठमा.

[९२] २. महासारजातकवण्णना

उक्कट्ठे सूरमिच्छन्तीति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो आयस्मन्तं आनन्दत्थेरं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये कोसलरञ्ञो इत्थियो चिन्तयिंसु ‘‘बुद्धुप्पादो नाम दुल्लभो, तथा मनुस्सपटिलाभो, परिपुण्णायतनता च. मयञ्च इमं दुल्लभं खणसमवायं लभित्वापि अत्तनो रुचिया विहारं गन्त्वा धम्मं वा सोतुं बुद्धपूजं वा कातुं दानं वा दातुं न लभाम, मञ्जूसाय पक्खित्ता विय वसाम, रञ्ञो कथेत्वा अम्हाकं धम्मं देसेतुं अनुच्छविकं एकं भिक्खुं पक्कोसापेत्वा तस्स सन्तिके धम्मं सोस्साम, ततो यं सक्खिस्साम, तं उग्गण्हिस्साम, दानादीनि च पुञ्ञानि करिस्साम. एवं नो अयं खणपटिलाभो सफलो भविस्सती’’ति. ता सब्बापि राजानं उपसङ्कमित्वा अत्तना चिन्तितकारणं कथयिंसु. राजा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि.

अथेकदिवसं राजा उय्यानकीळं कीळितुकामो उय्यानपालं पक्कोसापेत्वा ‘‘उय्यानं सोधेही’’ति आह. उय्यानपालो उय्यानं सोधेन्तो सत्थारं अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले निसिन्नं दिस्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा ‘‘सुद्धं, देव, उय्यानं, अपिचेत्थ अञ्ञतरस्मिं रुक्खमूले भगवा निसिन्नो’’ति आह. राजा ‘‘साधु, सम्म, सत्थु सन्तिके धम्मम्पि सोस्सामा’’ति अलङ्कतरथं अभिरुहित्वा उय्यानं गन्त्वा सत्थु सन्तिकं अगमासि.

तस्मिञ्च समये छत्तपाणि नामेको अनागामी उपासको सत्थु सन्तिके धम्मं सुणमानो निसिन्नो होति. राजा तं दिस्वा आसङ्कमानो मुहुत्तं ठत्वा पुन ‘‘सचायं पापको भवेय्य, न सत्थु सन्तिके निसीदित्वा धम्मं सुणेय्य, अपापकेन इमिना भवितब्ब’’न्ति चिन्तेत्वा सत्थारं उपसङ्कमित्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसीदि. उपासको बुद्धगारवेन रञ्ञो पच्चुट्ठानं वा वन्दनं वा न अकासि, तेनस्स राजा अनत्तमनो अहोसि. सत्था तस्स अनत्तमनभावं ञत्वा उपासकस्स गुणं कथेसि ‘‘अयं, महाराज, उपासको बहुस्सुतो आगतागमो कामेसु वीतरागो’’ति राजा ‘‘न इमिना ओरकेन भवितब्बं, यस्स सत्था गुणं वण्णेती’’ति चिन्तेत्वा ‘‘उपासक, वदेय्यासि येन ते अत्थो’’ति आह. उपासको ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छि. राजा सत्थु सन्तिके धम्मं सुत्वा सत्थारं पदक्खिणं कत्वा पक्कामि.

सो एकदिवसं उपरिपासादे महावातपानं विवरित्वा ठितो तं उपासकं भुत्तपातरासं छत्तमादाय जेतवनं गच्छन्तं दिस्वा पक्कोसापेत्वा एवमाह ‘‘त्वं किर, उपासक, बहुस्सुतो, अम्हाकञ्च इत्थियो धम्मं सोतुकामा चेव उग्गहेतुकामा च, साधु वतस्स सचे तासं धम्मं वाचेय्यासी’’ति. ‘‘देव, गिहीनं नाम राजन्तेपुरे धम्मं देसेतुं वा वाचेतुं वा नप्पतिरूपं, अय्यानं एव पतिरूप’’न्ति. राजा ‘‘सच्चं एस वदती’’ति उय्योजेत्वा इत्थियो पक्कोसापेत्वा ‘‘भद्दे, अहं तुम्हाकं धम्मदेसनत्थाय च धम्मवाचनत्थाय च सत्थु सन्तिकं गन्त्वा एकं भिक्खुं याचामि, असीतिया महासावकेसु कतरं याचामी’’ति आह. ता सब्बापि मन्तेत्वा धम्मभण्डागारिकं आनन्दत्थेरमेव आरोचेसुं. राजा सत्थु सन्तिकं गन्त्वा वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो एवमाह ‘‘भन्ते, अम्हाकं गेहे इत्थियो आनन्दत्थेरस्स सन्तिके धम्मं सोतुञ्च उग्गण्हितुञ्च इच्छन्ति, साधु वत सचे थेरो अम्हाकं गेहे धम्मं देसेय्य चेव वाचेय्य चा’’ति. सत्था ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा थेरं आणापेसि. ततो पट्ठाय रञ्ञो इत्थियो थेरस्स सन्तिके धम्मं सुणन्ति चेव उग्गण्हन्ति च.

अथेकदिवसं रञ्ञो चूळामणि नट्ठो. राजा तस्स नट्ठभावं सुत्वा अमच्चे आणापेसि ‘‘सब्बे अन्तोवळञ्जनके मनुस्से गहेत्वा चूळामणिं आहरापेथा’’ति. अमच्चा मातुगामे आदिं कत्वा चूळामणिं परिपुच्छन्ता अदिस्वा महाजनं किलमेन्ति. तं दिवसं आनन्दत्थेरो राजनिवेसनं पविट्ठो. यथा ता इत्थियो पुब्बे थेरं दिस्वाव हट्ठतुट्ठा धम्मं सुणन्ति चेव उग्गण्हन्ति च, तथा अकत्वा सब्बा दोमनस्सप्पत्ताव अहेसुं. ततो थेरेन ‘‘कस्मा तुम्हे अज्ज एवरूपा जाता’’ति पुच्छिता एवमाहंसु ‘‘भन्ते, रञ्ञो चूळामणिं परियेसामाति अमच्चा मातुगामे उपादाय अन्तोवळञ्जनके किलमेन्ति, न जानाम कस्स ‘किं भविस्सती’ति, तेनम्ह दोमनस्सप्पत्ता’’ति. थेरो ‘‘मा चिन्तयित्था’’ति ता समस्सासेत्वा रञ्ञो सन्तिकं गन्त्वा पञ्ञत्तासने निसीदित्वा ‘‘मणि किर ते, महाराज, नट्ठो’’ति पुच्छि. ‘‘आम, भन्ते’’ति. ‘‘असक्खि पन तं आहरापेतु’’न्ति. ‘‘भन्ते, सब्बं अन्तोजनं गहेत्वा किलमेन्तोपि न सक्कोमि आहरापेतु’’न्ति. ‘‘महाराज, महाजनं अकिलमेत्वाव आहरणूपायो अत्थी’’ति. ‘‘कतरो, भन्ते’’ति? ‘‘पिण्डदानं, महाराजा’’ति. ‘‘कतरं पिण्डदानं, भन्ते’’ति? ‘‘महाराज, यत्तकेसु आसङ्का अत्थि, ते गहेत्वा एकेकस्स एकेकं पलालपिण्डं वा मत्तिकापिण्डं वा दत्वा ‘इमं पच्चूसकाले आहरित्वा असुकट्ठाने नाम पातेथा’ति वत्तब्बं. येन गहितो भविस्सति, सो तस्मिं पक्खिपित्वा आहरिस्सति. सचे पठमदिवसेयेव पातेन्ति, इच्चेतं कुसलं. नो चे पातेन्ति, दुतियदिवसेपि ततियदिवसेपि तथेव कातब्बं. एवं महाजनो च न किलमिस्सति, मणिञ्च लभिस्ससी’’ति एवं वत्वा थेरो अगमासि.

राजा वुत्तनयेनेव तयो दिवसे दापेसि, नेव मणिं आहरिंसु. थेरो ततियदिवसे आगन्त्वा ‘‘किं, महाराज, पातितो मणी’’ति पुच्छि. ‘‘न पातेन्ति, भन्ते’’ति. ‘‘तेन हि, महाराज, महातलस्मिंयेव पटिच्छन्नट्ठाने महाचाटिं ठपापेत्वा उदकस्स पूरापेत्वा साणिं परिक्खिपापेत्वा ‘सब्बे अन्तोवळञ्जनकमनुस्सा च इत्थियो च उत्तरासङ्गं कत्वा एकेकोव अन्तोसाणिं पविसित्वा हत्थं धोवित्वा आगच्छन्तू’ति वदेही’’ति थेरो इमं उपायं आचिक्खित्वा पक्कामि. राजा तथा कारेसि. मणिचोरो चिन्तेसि ‘‘धम्मभण्डागारिको इमं अधिकरणं आदाय मणिं अदस्सेत्वा ओसक्किस्सतीति अट्ठानमेतं, पातेतुं दानि वट्टती’’ति मणिं पटिच्छन्नं कत्वा आदाय अन्तोसाणिं पविसित्वा चाटियं पातेत्वा निक्खमि. सब्बेसं निक्खन्तकाले उदकं छड्डेत्वा मणिं अद्दसंसु. राजा ‘‘थेरं निस्साय महाजनं अकिलमेत्वाव मे मणि लद्धो’’ति तुस्सि, अन्तोवळञ्जनकमनुस्सापि ‘‘थेरं निस्साय महादुक्खतो मुत्तम्हा’’ति तुस्सिंसु. ‘‘थेरस्सानुभावेन रञ्ञो चूळामणि लद्धो’’ति थेरस्सानुभावो सकलनगरे चेव भिक्खुसङ्घे च पाकटो जातो.

धम्मसभायं सन्निसिन्ना भिक्खू थेरस्स गुणं वण्णयिंसु ‘‘आवुसो, आनन्दत्थेरो अत्तनो बहुस्सुतताय पण्डिच्चेन उपायकुसलताय महाजनं अकिलमेत्वा उपायेनेव रञ्ञो मणिं दस्सेसी’’ति. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, इदानि आनन्देनेव परहत्थगतं भण्डं दस्सितं, पुब्बेपि पण्डिता महाजनं अकिलमेत्वा उपायेनेव तिरच्छानहत्थगतं भण्डं दस्सयिंसू’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो सब्बसिप्पेसु निप्फत्तिं पत्तो तस्सेव अमच्चो अहोसि. अथेकदिवसं राजा महन्तेन परिवारेन उय्यानं गन्त्वा वनन्तरानि विचरित्वा उदककीळं कीळितुकामो मङ्गलपोक्खरणिं ओतरित्वा इत्थागारम्पि पक्कोसि. इत्थियो अत्तनो अत्तनो सीसूपगगीवूपगादीनि आभरणानि ओमुञ्चित्वा उत्तरासङ्गेसु पक्खिपित्वा समुग्गपिट्ठेसु ठपेत्वा दासियो पटिच्छापेत्वा पोक्खरणिं ओतरिंसु. अथेका उय्यानमक्कटी साखन्तरे निसिन्ना देविं पिळन्धनानि ओमुञ्चित्वा उत्तरासङ्गे पक्खिपित्वा समुग्गपिट्ठे ठपयमानं दिस्वा तस्सा मुत्ताहारं पिळन्धितुकामा हुत्वा दासिया पमादं ओलोकयमाना निसीदि, दासीपि तं रक्खमाना तहं तहं ओलोकेत्वा निसिन्नायेव निद्दायितुं आरभि. मक्कटी तस्सा पमादभावं ञत्वा वातवेगेन ओतरित्वा महामुत्ताहारं गीवाय पटिमुञ्चित्वा वातवेगेन उप्पतित्वा साखन्तरे निसीदित्वा अञ्ञासं मक्कटीनं दस्सनभयेन एकस्मिं रुक्खसुसिरट्ठाने ठपेत्वा उपसन्तूपसन्ता विय तं रक्खमाना निसीदि.

सापि खो दासी पटिबुज्झित्वा मुत्ताहारं अपस्सन्ती कम्पमाना अञ्ञं उपायं अदिस्वा ‘‘पुरिसो देविया मुत्ताहारं गहेत्वा पलातो’’ति महाविरवं विरवि. आरक्खमनुस्सा ततो ततो सन्निपतित्वा तस्सा वचनं सुत्वा रञ्ञो आरोचयिंसु. राजा ‘‘चोरं गण्हथा’’ति आह. पुरिसा उय्याना निक्खमित्वा ‘‘चोरं गण्हथ, चोरं गण्हथा’’ति इतो चितो च ओलोकेन्ति. अथेको जानपदो बलिकारकपुरिसो तं सद्दं सुत्वा कम्पमानो पलायि. तं दिस्वा राजपुरिसा ‘‘अयं चोरो भविस्सती’’ति अनुबन्धित्वा तं गहेत्वा पोथेत्वा ‘‘अरे, दुट्ठचोर, एवं महासारं नाम पिळन्धनं अवहरिस्ससी’’ति परिभासिंसु. सो चिन्तेसि ‘‘सचाहं ‘न गण्हामी’ति वक्खामि, अज्ज मे जीवितं नत्थि, पोथेन्तायेव मं मारेस्सन्ति, सम्पटिच्छामि न’’न्ति. सो ‘‘आम, सामि, गहितं मे’’ति आह. अथ नं बन्धित्वा रञ्ञो सन्तिकं आनयिंसु. राजापि नं पुच्छि ‘‘गहितं ते महासारपिळन्धन’’न्ति? ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘इदानि तं कह’’न्ति. ‘‘देव, मया महासारं नाम मञ्चपीठम्पि न दिट्ठपुब्बं, सेट्ठि पन मं महासारपिळन्धनं गण्हापेसि, सोहं तं गहेत्वाव तस्स अदासिं, सो नं जानाती’’ति.

राजा सेट्ठिं पक्कोसापेत्वा ‘‘गहितं ते इमस्स हत्थतो महासारपिळन्धन’’न्ति पुच्छि. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘कहं त’’न्ति. ‘‘पुरोहितस्स मे दिन्न’’न्ति. पुरोहितम्पि पक्कोसापेत्वा तथेव पुच्छि, सोपि सम्पटिच्छित्वा ‘‘गन्धब्बस्स मे दिन्न’’न्ति आह. तम्पि पक्कोसापेत्वा ‘‘पुरोहितस्स हत्थतो ते महासारपिळन्धनं गहित’’न्ति पुच्छि. ‘‘आम, देवा’’ति. ‘‘कहं त’’न्ति. ‘‘किलेसवसेन मे वण्णदासिया दिन्न’’न्ति. तम्पि पक्कोसापेत्वा पुच्छि, सा ‘‘न गण्हामी’’ति आह. ते पञ्च जने पुच्छन्तानञ्ञेव सूरियो अत्थं गतो. राजा ‘‘इदानि विकालो जातो, स्वे जानिस्सामा’’ति ते पञ्च जने अमच्चानं दत्वा नगरं पाविसि.

बोधिसत्तो चिन्तेसि – ‘‘इदं पिळन्धनं अन्तोवळञ्जे नट्ठं, अयञ्च गहपतिको बहिवळञ्जो, द्वारेपि बलवारक्खो, तस्मा अन्तोवळञ्जनकानम्पि तं गहेत्वा पलायितुं न सक्का. एवं नेव बहिवळञ्जनकानं, न अन्तो, उय्याने वळञ्जनकानं गहणूपायो दिस्सति. इमिना दुग्गतमनुस्सेन ‘सेट्ठिस्स मे दिन्न’न्ति कथेन्तेन अत्तनो मोक्खत्थाय कथितं भविस्सति, सेट्ठिनापि ‘पुरोहितस्स मे दिन्न’न्ति कथेन्तेन ‘एकतो हुत्वा नित्थरिस्सामी’ति चिन्तेत्वा कथितं भविस्सति, पुरोहितेनापि ‘गन्धब्बस्स मे दिन्न’न्ति कथेन्तेन ‘बन्धनागारे गन्धब्बं निस्साय सुखेन वसिस्सामा’ति चिन्तेत्वा कथितं भविस्सति, गन्धब्बेनापि ‘वण्णदासिया मे दिन्न’न्ति कथेन्तेन ‘एकन्तेन अनुक्कण्ठिता भविस्सामा’ति चिन्तेत्वा कथितं भविस्सति, इमेहि पञ्चहिपि चोरेहि न भवितब्बं, उय्याने मक्कटा बहू, पिळन्धनेन एकिस्सा मक्कटिया हत्थे आरुळ्हेन भवितब्ब’’न्ति. सो राजानं उपसङ्कमित्वा ‘‘महाराज, चोरे अम्हाकं निय्यादेथ, मयं तं किच्चं सोधेस्सामा’’ति आह. राजा ‘‘साधु, पण्डित, सोधेही’’ति तस्स निय्यादेसि.

बोधिसत्तो अत्तनो दासपुरिसे पक्कोसापेत्वा ते पञ्च जने एकस्मिंयेव ठाने वसापेत्वा समन्ता आरक्खं कत्वा कण्णं दत्वा ‘‘यं ते अञ्ञमञ्ञं कथेन्ति, तं मय्हं आरोचेथा’’ति वत्वा पक्कामि. ते तथा अकंसु. ततो मनुस्सानं सन्निसिन्नवेलाय सेट्ठि तं गहपतिकं आह – ‘‘अरे, दुट्ठगहपति, तया अहं, मया वा त्वं कहं दिट्ठपुब्बो, कदा ते मय्हं पिळन्धनं दिन्न’’न्ति आह. सो ‘‘सामि महासेट्ठि, अहं महासारं नाम रुक्खसारपादकं मञ्चपीठम्पि न जानामि, ‘तं निस्साय पन मोक्खं लभिस्सामी’ति एवं अवचं, मा मे कुज्झ, सामी’’ति आह. पुरोहितोपि सेट्ठिं आह ‘‘महासेट्ठि, त्वं इमिना अत्तनो अदिन्नकमेव मय्हं कथं अदासी’’ति? ‘‘मयम्पि द्वे इस्सरा, अम्हाकं एकतो हुत्वा ठितकाले कम्मं खिप्पं निप्फज्जिस्सती’’ति कथेसिन्ति. गन्धब्बोपि पुरोहितं आह ‘‘ब्राह्मण, कदा तया मय्हं पिळन्धनं दिन्न’’न्ति? ‘‘अहं तं निस्साय वसनट्ठाने सुखं वसिस्सामी’’ति कथेसिन्ति. वण्णदासीपि गन्धब्बं आह ‘‘अरे दुट्ठगन्धब्ब, अहं कदा तव सन्तिकं गतपुब्बा, त्वं वा मम सन्तिकं आगतपुब्बो, कदा ते मय्हं पिळन्धनं दिन्न’’न्ति? भगिनि किंकारणा कुज्झसि, ‘‘अम्हेसु पञ्चसु एकतो वसन्तेसु घरावासो भविस्सति, अनुक्कण्ठमाना सुखं वसिस्सामा’’ति कथेसिन्ति. बोधिसत्तो पयोजितमनुस्सानं सन्तिका तं कथं सुत्वा तेसं तथतो अचोरभावं ञत्वा ‘‘मक्कटिया गहितपिळन्धनं उपायेनेव पातेस्सामी’’ति गेण्डुमयानि बहूनि पिळन्धनानि कारेत्वा उय्याने मक्कटियो गाहापेत्वा हत्थपादगीवासु गेण्डुपिळन्धनानि पिळन्धापेत्वा विस्सज्जेसि. इतरा मक्कटी पिळन्धनं रक्खमाना उय्याने एव निसीदि.

बोधिसत्तो मनुस्से आणापेसि ‘‘गच्छथ तुम्हे, उय्याने सब्बा मक्कटियो उपधारेथ, यस्सा तं पिळन्धनं पस्सथ, तं उत्तासेत्वा पिळन्धनं गण्हथा’’ति. तापि खो मक्कटियो ‘‘पिळन्धनं नो लद्ध’’न्ति तुट्ठपहट्ठा उय्याने विचरन्तियो तस्सा सन्तिकं गन्त्वा ‘‘पस्स अम्हाकं पिळन्धन’’न्ति आहंसु. सा मक्कटी असहमाना ‘‘किं इमिना गेण्डुपिळन्धनेना’’ति मुत्ताहारं पिळन्धित्वा निक्खमि. अथ नं ते पुरिसा दिस्वा पिळन्धनं छड्डापेत्वा आहरित्वा बोधिसत्तस्स अदंसु. सो तं आदाय रञ्ञो दस्सेत्वा ‘‘इदं ते देव पिळन्धनं, ते पञ्चपि अचोरा, इदं पन उय्याने मक्कटिया आभत’’न्ति आह. ‘‘कथं पन ते, पण्डित, मक्कटिया हत्थं आरुळ्हभावो ञातो, कथं ते गहित’’न्ति? सो सब्बं आचिक्खि. राजा तुट्ठमानसो ‘‘सङ्गामसीसादीसु नाम सूरादयो इच्छितब्बा होन्ती’’ति बोधिसत्तस्स थुतिं करोन्तो इमं गाथमाह –

९२. ‘‘उक्कट्ठे सूरमिच्छन्ति, मन्तीसु अकुतूहलं;

पियञ्च अन्नपानम्हि, अत्थे जाते च पण्डित’’न्ति.

तत्थ उक्कट्ठेति उपकट्ठे, उभतोब्यूळ्हे सङ्गामे सम्पहारे वत्तमानेति अत्थो. सूरमिच्छन्तीति असनियापि मत्थके पतमानाय अपलायिनं सूरं इच्छन्ति, तस्मिं खणे एवरूपो सङ्गामयोधो पत्थेतब्बो होति. मन्तीसु अकुतूहलन्ति कत्तब्बाकत्तब्बकिच्चं सम्मन्तनकाले उप्पन्ने मन्तीसु यो अकुतूहलो अविकिण्णवाचो मन्तं न भिन्दति, तं इच्छन्ति, तादिसो तेसु ठानेसु पत्थेतब्बो होति. पियञ्च अन्नपानम्हीति मधुरे अन्नपाने पच्चुपट्ठिते सहपरिभुञ्जनत्थाय पियपुग्गलं पत्थेन्ति, तादिसो तस्मिं काले पत्थेतब्बो होति. अत्थे जाते च पण्डितन्ति अत्थगम्भीरे धम्मगम्भीरे किस्मिञ्चिदेव कारणे वा पञ्हे वा उप्पन्ने पण्डितं विचक्खणं इच्छन्ति. तथारूपो हि तस्मिं समये पत्थेतब्बो होतीति.

एवं राजा बोधिसत्तं वण्णेत्वा थोमेत्वा घनवस्सं वस्सेन्तो महामेघो विय सत्ताहि रतनेहि पूजेत्वा तस्सोवादे ठत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो, बोधिसत्तोपि यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा थेरस्स गुणं कथेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजा आनन्दो अहोसि, पण्डितामच्चो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

महासारजातकवण्णना दुतिया.

[९३] ३. विस्सासभोजनजातकवण्णना

न विस्ससे अविस्सत्थेति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो विस्सासभोजनं आरब्भ कथेसि. तस्मिं किर समये येभुय्येन भिक्खू ‘‘मातरा नो दिन्नं, पितरा नो दिन्नं, भातरा, भगिनिया, चूळमातरा, चूळपितरा, मातुलेन, मातुलानिया दिन्नं. अम्हाकं गिहिकालेपि भिक्खुकालेपि एते दातुं युत्तरूपावा’’ति ञातीहि दिन्ने चत्तारो पच्चये विस्सत्था हुत्वा अपच्चवेक्खित्वा परिभुञ्जन्ति. सत्था तं कारणं ञत्वा ‘‘भिक्खूनं मया धम्मदेसनं कातुं वट्टती’’ति भिक्खू सन्निपातापेत्वा ‘‘भिक्खवे, भिक्खुना नाम ञातीहिपि अञ्ञातीहिपि दिन्नके चत्तारो पच्चये पच्चवेक्खित्वाव परिभोगो कातब्बो. अपच्चवेक्खित्वा परिभोगं कत्वा हि कालं कुरुमानो भिक्खु यक्खपेतअत्तभावतो न मुच्चति, अपच्चवेक्खितपरिभोगो नामेस विसपरिभोगसदिसो. विसञ्हि विस्सासिकेन दिन्नकम्पि अविस्सासिकेन दिन्नकम्पि मारेतियेव. पुब्बेपि विस्सासेन दिन्नं विसं परिभुञ्जित्वा जीवितक्खयं पत्ता’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो महाविभवो सेट्ठि अहोसि. तस्सेको गोपालको किट्ठसम्बाधसमये गावो गहेत्वा अरञ्ञं पविसित्वा तत्थ गोसालं कत्वा रक्खन्तो वसति. सेट्ठिनो च कालेन कालं गोरसं आहरति. अथस्स गोसालाय अविदूरे सीहो निवासं गण्हि. गावीनं सीहसन्तासेन मिलातानं खीरं मन्दं अहोसि. अथ नं एकदिवसं सप्पिं आदाय आगतं सेट्ठि पुच्छि ‘‘किं नु खो, सम्म गोपालक, मन्दं सप्पी’’ति? सो तं कारणं आचिक्खि. ‘‘अत्थि पन, सम्म, तस्स सीहस्स कत्थचि पटिबन्धो’’ति? ‘‘अत्थिस्स सामि, एकाय मिगमातुकाय सद्धिं संसग्गो’’ति. ‘‘सक्का पन तं गाहापेतु’’न्ति? ‘‘सक्का, सामी’’ति. ‘‘तेन हि तं गहेत्वा तस्सा नलाटतो पट्ठाय सरीरे लोमानि विसेन पुनप्पुनं रजित्वा सुक्खापेत्वा द्वे तयो दिवसे अतिक्कामेत्वा तं मिगमातुकं विस्सज्जेहि, सो तस्सा सिनेहेन सरीरं लेहित्वा जीवितक्खयं पापुणिस्सति. अथस्स चम्मनखदाठा चेव वसञ्च मंसञ्च गहेत्वा आगच्छेय्यासी’’ति हलाहलविसं दत्वा उय्योजेसि.

सो गोपालको जालं खिपित्वा उपायेन तं मिगमातुकं गण्हित्वा तथा अकासि. सीहो तं दिस्वाव बलवसिनेहेन तस्सा सरीरं लेहित्वा जीवितक्खयं पापुणि. गोपालकोपि चम्मादीनि गहेत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं अगमासि. बोधिसत्तो तं कारणं ञत्वा ‘‘परेसु सिनेहो नाम न कातब्बो, एवं बलसम्पन्नोपि सीहो मिगराजा किलेसवसेन संसग्गं निस्साय मिगमातुकाय सरीरं लेहन्तो विसपरिभोगं कत्वा जीवितक्खयं पत्तो’’ति वत्वा सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेन्तो इमं गाथमाह –

९३. ‘‘न विस्ससे अविस्सत्थे, विस्सत्थेपि न विस्ससे;

विस्सासा भयमन्वेति, सीहंव मिगमातुका’’ति.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – यो पुब्बे सभयो अत्तनि अविस्सत्थो अहोसि, तस्मिं अविस्सत्थे, यो पुब्बेपि निब्भयो अत्तनि विस्सासिकोयेव, तस्मिं विस्सत्थेपि न विस्ससे, नेव विस्सासं करेय्य. किंकारणा? विस्सासा भयमन्वेति, यो हि मित्तेपि अमित्तेपि विस्सासो, ततो भयमेव आगच्छति. कथं? सीहंव मिगमातुका, यथा मित्तसन्थववसेन कतविस्सासाय मिगमातुकाय सन्तिका सीहस्स भयं अन्वेति, उपगतं सम्पत्तन्ति अत्थो. यथा वा विस्सासवसेन सीहं मिगमातुका अन्वेता उपगतातिपि अत्थो.

एवं बोधिसत्तो सम्पत्तपरिसाय धम्मं देसेत्वा दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा महासेट्ठि अहमेव अहोसि’’न्ति.

विस्सासभोजनजातकवण्णना ततिया.

[९४] ४. लोमहंसजातकवण्णना

सोतत्तो सोसिन्नो चेवाति इदं सत्था वेसालिं उपनिस्साय पाटिकारामे विहरन्तो सुनक्खत्तं आरब्भ कथेसि. एकस्मिञ्हि समये सुनक्खत्तो सत्थु उपट्ठाको हुत्वा पत्तचीवरमादाय विचरमानो कोरक्खत्तियस्स धम्मं रोचेन्तो दसबलस्स पत्तचीवरं निय्यादेत्वा कोरक्खत्तियं निस्साय वसति. तस्स कालकञ्जिकअसुरयोनियं निब्बत्तकाले गिहि हुत्वा ‘‘नत्थि समणस्स गोतमस्स उत्तरि मनुस्सधम्मा अलमरियञाणदस्सनविसेसो, तक्कपरियाहतं समणो गोतमो धम्मं देसेति वीमंसानुचरितं सयंपटिभानं. यस्स च ख्वास्स अत्थाय धम्मो देसितो, न सो निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाया’’ति (म. नि. १.१४६) वेसालियं तिण्णं पाकारानं अन्तरे विचरन्तो सत्थु अवण्णं भासति.

अथायस्मा सारिपुत्तो पिण्डाय चरन्तो तस्सेवं अवण्णं भासन्तस्स सुत्वा पिण्डपातपटिक्कन्तो तमत्थं भगवतो आरोचेसि. भगवा ‘‘कोधनो, सारिपुत्त, सुनक्खत्तो मोघपुरिसो, कोधवसेनेवमाह, कोधवसेनापि पन ‘न सो निय्याति तक्करस्स सम्मा दुक्खक्खयाया’ति वदन्तो अजानित्वापि मय्हं गुणमेव भासति. न खो पन सो मोघपुरिसो मय्हं गुणं जानाति. मय्हञ्हि, सारिपुत्त, छ अभिञ्ञा नाम अत्थि, अयम्पि मे उत्तरिमनुस्सधम्मोव. दसबलञाणानि अत्थि, चतुवेसारज्जञाणं अत्थि, चतुयोनिपरिच्छेदकञाणं अत्थि, पञ्चगतिपरिच्छेदकञाणं अत्थि, अयम्पि मे उत्तरिमनुस्सधम्मोव. एवं उत्तरिमनुस्सधम्मसमन्नागतं पन मं यो एवं वदेय्य ‘नत्थि समणस्स गोतमस्स उत्तरिमनुस्सधम्मो’ति, सो तं वाचं अप्पहाय तं चित्तं अप्पहाय तं दिट्ठिं अप्पटिनिस्सज्जित्वा यथाभतं निक्खित्तो एवं निरये’’ति एवं अत्तनो विज्जमानं उत्तरिमनुस्सधम्मस्स गुणं कथेत्वा ‘‘सुनक्खत्तो किर, सारिपुत्त, कोरक्खत्तियस्स दुक्करकारिकाय मिच्छातपे पसन्नो, मिच्छातपे पसीदन्तेन पन मयि एव पसीदितुं वट्टति. अहञ्हि इतो एकनवुतिकप्पमत्थके ‘अत्थि नु खो एत्थ सारो’ति बाहिरकं मिच्छातपं वीमंसन्तो चतुरङ्गसमन्नागतं ब्रह्मचरियवासं वसिं, तपस्सी सुदं होमि परमतपस्सी, लूखो सुदं होमि परमलूखो, जेगुच्छी सुदं होमि परमजेगुच्छी, पविवित्तो सुदं होमि परमपविवित्तो’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते एकनवुतिकप्पमत्थके बोधिसत्तो ‘‘बाहिरकतपं वीमंसिस्सामी’’ति आजीवकपब्बज्जं पब्बजित्वा अचेलको अहोसि रजोजल्लिको, पविवित्तो अहोसि एकविहारी. मनुस्से दिस्वा मिगो विय पलायि, महाविकतिभोजनो अहोसि, वच्छकगोमयादीनि परिभुञ्जि, अप्पमादविहारत्थाय अरञ्ञे एकस्मिं भिंसनके वनसण्डे विहासि. तस्मिम्पि विहरन्तो हिमपातसमये अन्तरट्ठके रत्तिं वनसण्डा निक्खमित्वा अब्भोकासे विहरित्वा सूरिये उग्गते वनसण्डं पविसति. सो यथा रत्तिं अब्भोकासे हिमोदकेन तिन्तो, तथेव दिवा वनसण्डतो पग्घरन्तेहि उदकबिन्दूहि तेमयि. एवं अहोरत्तं सीतदुक्खं अनुभोति. गिम्हानं पन पच्छिमे मासे दिवा अब्भोकासे विहरित्वा रत्तिं वनसण्डं पविसति. सो यथा दिवा अब्भोकासे आतपेन परिळाहप्पत्तो, तथेव रत्तिं निवाते वनसण्डे परिळाहं पापुणाति, सरीरा सेदधारा मुच्चन्ति. अथस्स पुब्बे अस्सुतपुब्बा अयं गाथा पटिभासि –

९४. ‘‘सोतत्तो सोसिन्नो चेव, एको भिंसनके वने;

नग्गो न चग्गिमासीनो, एसनापसुतो मुनी’’ति.

तत्थ सोतत्तोति सूरियसन्तापेन सुट्ठु तत्तो. सोसिन्नोति हिमोदकेन सुसिन्नो सुट्ठु तिन्तो. एको भिंसनके वनेति यत्थ पविट्ठानं येभुय्येन लोमानि हंसन्ति, तथारूपे भिंसनकेवनसण्डे एको अदुतियोव अहोसिन्ति दीपेति. नग्गो न चग्गिमासीनोति नग्गो च न च अग्गिमासीनो. तथा सीतेन पीळियमानोपि नेव निवासनपारुपनं वा आदियिं, न च अग्गिं आगम्म निसीदिन्ति दीपेति. एसनापसुतोति अब्रह्मचरियेपि तस्मिं ब्रह्मचरियसञ्ञी हुत्वा ‘‘ब्रह्मचरियमेवेतं एसना गवेसना उपायो ब्रह्मलोकस्सा’’ति एवं ताय ब्रह्मचरियेसनाय पसुतो अनुयुत्तो उस्सुक्कं आपन्नो अहोसिन्ति दस्सेति. मुनीति ‘‘मुनि खो एस मोनत्थाय पटिपन्नो’’ति एवं लोकेन सम्भावितो अहोसिन्ति दीपेति.

एवं चतुरङ्गसमन्नागतं ब्रह्मचरियं चरित्वा बोधिसत्तो मरणकाले उपट्ठितं निरयनिमित्तं दिस्वा ‘‘इदं वतसमादानं निरत्थक’’न्ति ञत्वा तङ्खणञ्ञेव तं लद्धिं भिन्दित्वा सम्मादिट्ठिं गहेत्वा देवलोके निब्बत्ति.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘अहं तेन समयेन सो आजीवको अहोसि’’न्ति.

लोमहंसजातकवण्णना चतुत्था.

[९५] ५. महासुदस्सनजातकवण्णना

अनिच्चा वत सङ्खाराति इदं सत्था परिनिब्बानमञ्चे निपन्नो आनन्दत्थेरस्स ‘‘मा, भन्ते, भगवा इमस्मिं खुद्दकनगरके’’त्यादिवचनं (दी. नि. २.२१०) आरब्भ कथेसि. तथागते हि जेतवने विहरन्ते सारिपुत्तत्थेरो कत्तिकपुण्णमायं नाळकगामके जातोवरके परिनिब्बायि, महामोग्गल्लानो कत्तिकमासस्सेव काळपक्खअमावसियं. एवं परिनिब्बुते अग्गसावकयुगे ‘‘अहम्पि कुसिनारायं परिनिब्बायिस्सामी’’ति अनुपुब्बेन चारिकं चरमानो तत्थ गन्त्वा यमकसालानमन्तरे उत्तरसीसके मञ्चके अनुट्ठानसेय्याय निपज्जि. अथ नं आयस्मा आनन्दत्थेरो ‘‘मा, भन्ते, भगवा इमस्मिं खुद्दकनगरके विसमे उज्जङ्गलनगरके, साखानगरके परिनिब्बायि, अञ्ञेसं चम्पाराजगहादीनं महानगरानं अञ्ञतरस्मिं भगवा परिनिब्बायतू’’ति याचि. सत्था ‘‘मा, आनन्द, इमं ‘खुद्दकनगरकं, उज्जङ्गलनगरकं साखानगरक’न्ति वदेहि, अहञ्हि पुब्बे सुदस्सनचक्कवत्तिराजकाले इमस्मिं नगरे वसिं, तदा इदं द्वादसयोजनिकेन रतनपाकारेन परिक्खित्तं महानगरं अहोसी’’ति वत्वा थेरेन याचितो अतीतं आहरन्तो महासुदस्सनसुत्तं (दी. नि. २.२४१ आदयो) कथेसि.

तदा पन महासुदस्सनं सुधम्मपासादा ओतरित्वा अविदूरे सत्तरतनमये तालवने पञ्ञत्तस्मिं कप्पियमञ्चके दक्खिणेन पस्सेन अनुट्ठानसेय्याय निपन्नं दिस्वा ‘‘इमानि ते, देव, चतुरासीति नगरसहस्सानि कुसावतिराजधानिप्पमुखानि, एत्थ छन्दं करोही’’ति सुभद्दाय देविया वुत्ते महासुदस्सनो ‘‘मा देवि एवं अवच, अथ खो ‘एत्थ छन्दं विनेहि, मा अपेक्खं अकासी’ति एवं मं ओवदा’’ति वत्वा ‘‘किंकारणा, देवा’’ति पुच्छितो ‘‘अज्जाहं कालकिरियं करिस्सामी’’ति. अथ नं देवी रोदमाना अक्खीनि पुञ्छित्वा किच्छेन कसिरेन तथा वत्वा रोदि परिदेवि. सेसापि चतुरासीतिसहस्सइत्थियो रोदिंसु परिदेविंसु. अमच्चादीसुपि एकोपि अधिवासेतुं नासक्खि, सब्बेपि रोदिंसु. बोधिसत्तो ‘‘अलं, भणे, मा सद्दमकत्था’’ति सब्बे निवारेत्वा देविं आमन्तेत्वा ‘‘मा त्वं देवि रोदि, मा परिदेवि. तिलफलमत्तोपि हि सङ्खारो निच्चो नाम नत्थि, सब्बेपि अनिच्चा भेदनधम्मा एवा’’ति वत्वा देविं ओवदन्तो इमं गाथमाह –

९५. ‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा, उप्पादवयधम्मिनो;

उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, तेसं वूपसमो सुखो’’ति.

तत्थ अनिच्चा वत सङ्खाराति भद्दे सुभद्दादेवि, यत्तका केहिचि पच्चयेहि समागन्त्वा कता खन्धायतनादयो सङ्खारा, सब्बे ते अनिच्चायेव नाम. एतेसु हि रूपं अनिच्चं…पे… विञ्ञाणं अनिच्चं. चक्खु अनिच्चं…पे… धम्मा अनिच्चा. यंकिञ्चि सविञ्ञाणकं अविञ्ञाणकं रतनं, सब्बं तं अनिच्चमेव. इति ‘‘अनिच्चा वत सङ्खारा’’ति गण्ह. कस्मा? उप्पादवयधम्मिनोति, सब्बे हेते उप्पादधम्मिनो चेव वयधम्मिनो च उप्पज्जनभिज्जनसभावायेव, तस्मा ‘‘अनिच्चा’’ति वेदितब्बा. यस्मा च अनिच्चा, तस्मा उप्पज्जित्वा निरुज्झन्ति, उप्पज्जित्वा ठितिं पत्वापि निरुज्झन्तियेव. सब्बेव हेते निब्बत्तमाना उप्पज्जन्ति नाम, भिज्जमाना निरुज्झन्ति नाम. तेसं उप्पादे सतियेव च ठिति नाम होति, ठितिया सतियेव भङ्गो नाम होति, न हि अनुप्पन्नस्स ठिति नाम, नापि ठितं अभिज्जनकं नाम अत्थि. इति सब्बेपि सङ्खारा तीणि लक्खणानि पत्वा तत्थ तत्थेव निरुज्झन्ति, तस्मा सब्बेपिमे अनिच्चा खणिका इत्तरा अधुवा पभङ्गुनो चलिता समीरिता अनद्धनिया पयाता तावकालिका निस्सारा, तावकालिकट्ठेन मायामरीचिफेणसदिसा. तेसु भद्दे सुभद्दादेवि, कस्मा सुखसञ्ञं उप्पादेसि, एवं पन गण्ह तेसं वूपसमो सुखोति, सब्बवट्टवूपसमनतो तेसं वूपसमो नाम निब्बानं, तदेवेकं एकन्ततो सुखं, ततो अञ्ञं सुखं नाम नत्थीति.

एवं महासुदस्सनो अमतमहानिब्बानेन देसनाय कूटं गहेत्वा अवसेसस्सपि महाजनस्स ‘‘दानं देथ, सीलं रक्खथ, उपोसथकम्मं करोथा’’ति ओवादं दत्वा देवलोकपरायणो अहोसि.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा सुभद्दा देवी राहुलमाता अहोसि, परिणायकरतनं राहुलो, सेसपरिसा बुद्धपरिसा, महासुदस्सनो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

महासुदस्सनजातकवण्णना पञ्चमा.

[९६] ६. तेलपत्तजातकवण्णना

समतित्तिकं अनवसेसकन्ति इदं सत्था सुम्भरट्ठे सेदकं नाम निगमं उपनिस्साय अञ्ञतरस्मिं वनसण्डे विहरन्तो जनपदकल्याणिसुत्तं आरब्भ कथेसि. तत्र हि भगवा –

‘‘सेय्यथापि, भिक्खवे, ‘जनपदकल्याणी जनपदकल्याणी’ति खो, भिक्खवे, महाजनकायो सन्निपतेय्य, सा खो पनस्स जनपदकल्याणी परमपासाविनी नच्चे, परमपासाविनी गीते. ‘जनपदकल्याणी नच्चति गायती’ति खो, भिक्खवे, भिय्योसोमत्ताय महाजनकायो सन्निपतेय्य. अथ पुरिसो आगच्छेय्य जीवितुकामो अमरितुकामो सुखकामो दुक्खपटिकूलो. तमेनं एवं वदेय्य ‘‘अयं ते, अम्भो पुरिस, समतित्तिको तेलपत्तो अन्तरेन च महाजनकायस्स अन्तरेन च जनपदकल्याणिया परिहरितब्बो, पुरिसो च तं उक्खित्तासिको पिट्ठितो पिट्ठितो अनुबन्धिस्सति ‘यत्थेव नं थोकम्पि छड्डेस्ससि, तत्थेव ते सीसं पातेस्सामी’’’ति. ‘‘तं किं मञ्ञथ, भिक्खवे, अपि नु सो पुरिसो अमुं तेलपत्तं अमनसिकरित्वा बहिद्धा पमादं आहरेय्या’’ति? ‘‘नो हेतं, भन्ते’’. उपमा खो म्यायं, भिक्खवे, कता अत्थस्स विञ्ञापनाय. अयमेवेत्थ अत्थो – ‘समतित्तिको तेलपत्तो’ति खो, भिक्खवे, कायगतायेतं सतिया अधिवचनं. तस्मातिह, भिक्खवे, एवं सिक्खितब्बं ‘कायगता नो सति भाविता भविस्सति सुसमारद्धा’ति एवञ्हि वो, भिक्खवे, सिक्खितब्ब’’न्ति (सं. नि. ५.३८६) –

इदं जनपदकल्याणिसुत्तं सात्थं सब्यञ्जनं कथेसि.

तत्रायं सङ्खेपत्थो – जनपदकल्याणीति जनपदम्हि कल्याणी उत्तमा छसरीरदोसरहिता पञ्चकल्याणसमन्नागता. सा हि यस्मा नातिदीघा, नातिरस्सा, नातिकिसा, नातिथूला, नातिकाळा, नाच्चोदाता, अतिक्कन्ता मानुसकवण्णं, अपत्ता दिब्बवण्णं, तस्मा छसरीरदोसरहिता. छविकल्याणं, मंसकल्याणं, न्हारुकल्याणं, अट्ठिकल्याणं, वयोकल्याणन्ति इमेहि पन पञ्चहि कल्याणेहि समन्नागतत्ता पञ्चकल्याणसमन्नागता नाम. तस्सा हि आगन्तुकोभासकिच्चं नाम नत्थि, अत्तनो सरीरोभासेनेव द्वादसहत्थे ठाने आलोकं करोति, पियङ्गुसामा वा होति सुवण्णसामा वा. अयमस्सा छविकल्याणता. चत्तारो पनस्सा हत्थपादा मुखपरियोसानञ्च लाखारसपरिकम्मकतं विय रत्तपवाळरत्तकम्बलसदिसं होति. अयमस्सा मंसकल्याणता. वीसति नखपत्तानि मंसतो अमुत्तट्ठाने लाखारसपूरितानि विय, मुत्तट्ठाने खीरधारासदिसानि. अयमस्सा न्हारुकल्याणता. द्वत्तिंस दन्ता सुफुसिता सुधोतवजिरपन्ति विय खायन्ति. अयमस्सा अट्ठिकल्याणता. वीसतिवस्ससतिकापि पन समाना सोळसवस्सुद्देसिका विय होति निब्बलिपलिता. अयमस्सा वयोकल्याणता.

परमपासाविनीति एत्थ पन पसवनं पसवो, पवत्तीति अत्थो. पसवो एव पासावो, परमो पासावो परमपासावो, सो अस्सा अत्थीति परमपासाविनी. नच्चे च गीते च उत्तमप्पवत्ति सेट्ठकिरिया. उत्तममेव नच्चं नच्चति, गीतञ्च गायतीति वुत्तं होति.

अथ पुरिसो आगच्छेय्याति न अत्तनो रुचिया आगच्छेय्य, अयं पनेत्थ अधिप्पायो – अथेवं महाजनमज्झे जनपदकल्याणिया नच्चमानाय ‘‘साधु साधू’’ति साधुकारेसु अङ्गुलिफोटनेसु चेलुक्खेपेसु च पवत्तमानेसु तं पवत्तिं सुत्वा राजा बन्धनागारतो एकं चोरपुरिसं पक्कोसापेत्वा निगळानि छिन्दित्वा समतित्तिकं सुपरिपुण्णं तेलपत्तं तस्स हत्थे दत्वा उभोहि हत्थेहि दळ्हं गाहापेत्वा एकं असिहत्थं पुरिसं आणापेसि ‘‘एतं गहेत्वा जनपदकल्याणिया समज्जट्ठानं गच्छ. यत्थेव चेस पमादं आगम्म एकम्पि तेलबिन्दुं छड्डेति, तत्थेवस्स सीसं छिन्दा’’ति. सो पुरिसो असिं उक्खिपित्वा तं तज्जेन्तो तत्थ नेसि. सो मरणभयतज्जितो जीवितुकामताय पमादवसेन तं अमनसिकरित्वा सकिम्पि अक्खीनि उम्मीलेत्वा तं जनपदकल्याणिं न ओलोकेसि. एवं भूतपुब्बमेवेतं वत्थु, सुत्ते पन परिकप्पवसेनेतं वुत्तन्ति वेदितब्बं.

उपमा खो म्यायन्ति एत्थ पन तेलपत्तस्स ताव कायगतासतिया ओपम्मसंसन्दनं कतमेव. एत्थ पन राजा विय कम्मं दट्ठब्बं, असि विय किलेसा, उक्खित्तासिकपुरिसो विय मारो, तेलपत्तहत्थो पुरिसो विय कायगतासतिभावको विपस्सकयोगावचरो. इति भगवा ‘‘कायगतासतिं भावेतुकामेन भिक्खुना तेलपत्तहत्थेन तेन पुरिसेन विय सतिं अविस्सज्जेत्वा अप्पमत्तेन कायगतासति भावेतब्बा’’ति इमं सुत्तं आहरित्वा दस्सेसि.

भिक्खू इमं सुत्तञ्च अत्थञ्च सुत्वा एवमाहंसु – ‘‘दुक्करं, भन्ते, तेन पुरिसेन कतं तथारूपिं जनपदकल्याणिं अनोलोकेत्वा तेलपत्तं आदाय गच्छन्तेना’’ति. सत्था ‘‘न, भिक्खवे, तेन दुक्करं कतं, सुकरमेवेतं. कस्मा? उक्खित्तासिकेन पुरिसेन सन्तज्जेत्वा नीयमानताय. यं पन पुब्बे पण्डिता अप्पमादेन सतिं अविस्सज्जेत्वा अभिसङ्खतं दिब्बरूपम्पि इन्द्रियानि भिन्दित्वा अनोलोकेत्वाव गन्त्वा रज्जं पापुणिंसु, एतं दुक्कर’’न्ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स रञ्ञो पुत्तसतस्स सब्बकनिट्ठो हुत्वा निब्बत्ति, सो अनुपुब्बेन विञ्ञुतं पापुणि. तदा च रञ्ञो गेहे पच्चेकबुद्धा भुञ्जन्ति, बोधिसत्तो तेसं वेय्यावच्चं करोति. सो एकदिवसं चिन्तेसि ‘‘मम बहू भातरो, लच्छामि नु खो अहं इमस्मिं नगरे कुलसन्तकं रज्जं, उदाहु नो’’ति? अथस्स एतदहोसि ‘‘पच्चेकबुद्धे पुच्छित्वा जानिस्सामी’’ति. सो दुतियदिवसे पच्चेकबुद्धेसु आगतेसु धमकरणं आदाय पानीयं परिस्सावेत्वा पादे धोवित्वा तेलेन मक्खेत्वा तेसं अन्तरखज्जकं खादित्वा निसिन्नकाले वन्दित्वा एकमन्तं निसिन्नो तमत्थं पुच्छि. अथ नं ते अवोचुं – कुमार, न त्वं इमस्मिं नगरे रज्जं लभिस्ससि, इतो पन वीसयोजनसतमत्थके गन्धाररट्ठे तक्कसिलानगरं नाम अत्थि, तत्थ गन्तुं सक्कोन्तो इतो सत्तमे दिवसे रज्जं लच्छसि. अन्तरामग्गे पन महावत्तनिअटवियं परिपन्थो अत्थि, तं अटविं परिहरित्वा गच्छन्तस्स योजनसतिको मग्गो होति, उजुकं गच्छन्तस्स पञ्ञास योजनानि होन्ति. सो हि अमनुस्सकन्तारो नाम. तत्थ यक्खिनियो अन्तरामग्गे गामे च सालायो च मापेत्वा उपरि सुवण्णतारकविचित्तवितानं महारहसेय्यं पञ्ञापेत्वा नानाविरागपटसाणियो परिक्खिपित्वा दिब्बालङ्कारेहि अत्तभावं मण्डेत्वा सालासु निसीदित्वा आगच्छन्ते पुरिसे मधुराहि वाचाहि सङ्गण्हित्वा ‘‘किलन्तरूपा विय पञ्ञायथ, इधागन्त्वा निसीदित्वा पानीयं पिवित्वा गच्छथा’’ति पक्कोसित्वा आगतागतानं आसनानि दत्वा अत्तनो रूपलीलाविलासेहि पलोभेत्वा किलेसवसिके कत्वा अत्तना सद्धिं अज्झाचारे कते तत्थेव ने लोहितेन पग्घरन्तेन खादित्वा जीवितक्खयं पापेन्ति. रूपगोचरं सत्तं रूपेनेव गण्हन्ति, सद्दगोचरं मधुरेन गीतवादितसद्देन, गन्धगोचरं दिब्बगन्धेहि, रसगोचरं दिब्बेन नानग्गरसभोजनेन, फोट्ठब्बगोचरं उभतोलोहितकूपधानेहि दिब्बसयनेहि गण्हन्ति. सचे इन्द्रियानि भिन्दित्वा ता अनोलोकेत्वा सतिं पच्चुपट्ठापेत्वा गमिस्ससि, सत्तमे दिवसे तत्थ रज्जं लच्छसीति.

बोधिसत्तो ‘‘होतु, भन्ते, तुम्हाकं ओवादं गहेत्वा किं ता ओलोकेस्सामी’’ति पच्चेकबुद्धेहि परित्तं कारापेत्वा परित्तवालुकञ्चेव परित्तसुत्तञ्च आदाय पच्चेकबुद्धे च मातापितरो च वन्दित्वा निवेसनं गन्त्वा अत्तनो पुरिसे आह – ‘‘अहं तक्कसिलायं रज्जं गहेतुं गच्छामि, तुम्हे इधेव तिट्ठथा’’ति. अथ नं पञ्च जना आहंसु ‘‘मयम्पि अनुगच्छामा’’ति. ‘‘न सक्का तुम्हेहि अनुगन्तुं, अन्तरामग्गे किर यक्खिनियो रूपादिगोचरे मनुस्से एवञ्चेवञ्च रूपादीहि पलोभेत्वा गण्हन्ति, महा परिपन्थो, अहं पन अत्तानं तक्केत्वा गच्छामी’’ति. ‘‘किं पन, देव, मयं तुम्हेहि सद्धिं गच्छन्ता अत्तनो पियानि रूपादीनि ओलोकेस्साम, मयम्पि तथेव गमिस्सामा’’ति. बोधिसत्तो ‘‘तेन हि अप्पमत्ता होथा’’ति ते पञ्च जने आदाय मग्गं पटिपज्जि.

यक्खिनियो गामादीनि मापेत्वा निसीदिंसु. तेसु रूपगोचरो पुरिसो ता यक्खिनियो ओलोकेत्वा रूपारम्मणे पटिबद्धचित्तो थोकं ओहीयि. बोधिसत्तो ‘‘किं भो, थोकं ओहीयसी’’ति आह. ‘‘देव, पादा मे रुज्जन्ति, थोकं सालायं निसीदित्वा आगच्छामी’’ति. ‘‘अम्भो, एता यक्खिनियो, मा खो पत्थेसी’’ति. ‘‘यं होति, तं होतु, न सक्कोमि, देवा’’ति. ‘‘तेन हि पञ्ञायिस्ससी’’ति इतरे चत्तारो आदाय अगमासि. सोपि रूपगोचरको तासं सन्तिकं अगमासि. ता अत्तना सद्धिं अज्झाचारे कते तं तत्थेव जीवितक्खयं पापेत्वा पुरतो गन्त्वा अञ्ञं सालं मापेत्वा नानातूरियानि गहेत्वा गायमाना निसीदिंसु, तत्थ सद्दगोचरको ओहीयि. पुरिमनयेनेव तम्पि खादित्वा पुरतो गन्त्वा नानप्पकारे गन्धकरण्डके पूरेत्वा आपणं पसारेत्वा निसीदिंसु, तत्थ गन्धगोचरको ओहीयि. तम्पि खादित्वा पुरतो गन्त्वा नानग्गरसानं दिब्बभोजनानं भाजनानि पूरेत्वा ओदनिकापणं पसारेत्वा निसीदिंसु, तत्थ रसगोचरको ओहीयि. तम्पि खादित्वा पुरतो गन्त्वा दिब्बसयनानि पञ्ञापेत्वा निसीदिंसु, तत्थ फोट्ठब्बगोचरको ओहीयि. तम्पि खादिंसु, बोधिसत्तो एककोव अहोसि.

अथेका यक्खिनी ‘‘अतिखरमन्तो वतायं, अहं तं खादित्वाव निवत्तिस्सामी’’ति बोधिसत्तस्स पच्छतो पच्छतो अगमासि. अटविया परभागे वनकम्मिकादयो यक्खिनिं दिस्वा ‘‘अयं ते पुरतो गच्छन्तो पुरिसो किं होती’’ति पुच्छिंसु. ‘‘कोमारसामिको मे, अय्या’’ति. ‘‘अम्भो, अयं एवं सुकुमाला पुप्फदामसदिसा सुवण्णवण्णा कुमारिका अत्तनो कुलं छड्डेत्वा भवन्तं तक्केत्वा निक्खन्ता, कस्मा एतं अकिलमेत्वा आदाय न गच्छसी’’ति? ‘‘नेसा, अय्या, मय्हं पजापति, यक्खिनी एसा, एताय मे पञ्च मनुस्सा खादिता’’ति. ‘‘अय्या, पुरिसा नाम कुद्धकाले अत्तनो पजापतियो यक्खिनियोपि करोन्ति पेतिनियोपी’’ति. सा गच्छमाना गब्भिनिवण्णं दस्सेत्वा पुन सकिं विजातवण्णं कत्वा पुत्तं अङ्केन आदाय बोधिसत्तं अनुबन्धि, दिट्ठदिट्ठा पुरिमनयेनेव पुच्छन्ति. बोधिसत्तोपि तथेव वत्वा गच्छन्तो तक्कसिलं पापुणि. सा पुत्तं अन्तरधापेत्वा एकिकाव अनुबन्धि. बोधिसत्तो नगरद्वारं गन्त्वा एकिस्सा सालाय निसीदि. सा बोधिसत्तस्स तेजेन पविसितुं असक्कोन्ती दिब्बरूपं मापेत्वा सालाद्वारे अट्ठासि.

तस्मिं समये तक्कसिलराजा उय्यानं गच्छन्तो तं दिस्वा पटिबद्धचित्तो हुत्वा ‘‘गच्छ, इमिस्सा सस्सामिकअस्सामिकभावं जानाही’’ति मनुस्सं पेसेसि. सो तं उपसङ्कमित्वा ‘‘सस्सामिकासी’’ति पुच्छि. ‘‘आम, अय्य, अयं मे सालाय निसिन्नो सामिको’’ति. बोधिसत्तो ‘‘नेसा मय्हं पजापति, यक्खिनी एसा, एताय मे पञ्च मनुस्सा खादिता’’ति आह. सापि ‘‘पुरिसा नाम अय्या कुद्धकाले यं इच्छन्ति, तं वदन्ती’’ति आह. सो उभिन्नम्पि वचनं रञ्ञो आरोचेसि. राजा ‘‘अस्सामिकभण्डं नाम राजसन्तकं होती’’ति यक्खिनिं पक्कोसापेत्वा एकहत्थिपिट्ठे निसीदापेत्वा नगरं पदक्खिणं कत्वा पासादं अभिरुय्ह तं अग्गमहेसिट्ठाने ठपेसि.

सो न्हातविलित्तो सायमासं भुञ्जित्वा सिरीसयनं अभिरुहि. सापि यक्खिनी अत्तनो उपकप्पनकं आहारं आहरित्वा अलङ्कतपटियत्ता सिरिसयने रञ्ञा सद्धिं निपज्जित्वा रञ्ञो रतिवसेन सुखं समप्पितस्स निपन्नकाले एकेन पस्सेन परिवत्तित्वा परोदि. अथ नं राजा ‘‘किं, भद्दे, रोदसी’’ति पुच्छि. ‘‘देव, अहं तुम्हेहि मग्गे दिस्वा आनीता, तुम्हाकञ्च गेहे बहू इत्थियो, अहं सपत्तीनं अन्तरे वसमाना कथाय उप्पन्नाय ‘को तुय्हं मातरं वा पितरं वा गोत्तं वा जातिं वा जानाति, त्वं अन्तरामग्गे दिस्वा आनीता नामा’ति सीसे गहेत्वा निप्पीळियमाना विय मङ्कु भविस्सामि. सचे तुम्हे सकलरज्जे इस्सरियञ्च आणञ्च मय्हं ददेय्याथ, कोचि मय्हं चित्तं कोपेत्वा कथेतुं न सक्खिस्सती’’ति. ‘‘भद्दे, मय्हं सकलरट्ठवासिनो न किञ्चि होन्ति, नाहं एतेसं सामिको. ये पन राजाणं कोपेत्वा अकत्तब्बं करोन्ति, तेसञ्ञेवाहं सामिको. इमिना कारणेन न सक्का तुय्हं सकलरट्ठे वा नगरे वा इस्सरियञ्च आणञ्च दातु’’न्ति. ‘‘तेन हि, देव, सचे रट्ठे वा नगरे वा आणं दातुं न सक्कोथ, अन्तोनिवेसने अन्तोवळञ्जनकानं उपरि मम वसं वत्तनत्थाय आणं देथा’’ति. राजा दिब्बफोट्ठब्बेन बद्धो तस्सा वचनं अतिक्कमितुं असक्कोन्तो ‘‘साधु, भद्दे, अन्तोवळञ्जनकेसु तुय्हं आणं दम्मि, त्वं एते अत्तनो वसे वत्तापेही’’ति आह. सा ‘‘साधू’’ति सम्पटिच्छित्वा रञ्ञो निद्दं ओक्कन्तकाले यक्खनगरं गन्त्वा यक्खे पक्कोसित्वा अत्तना राजानं जीवितक्खयं पापेत्वा अट्ठिमत्तं सेसेत्वा सब्बं न्हारुचम्ममंसलोहितं खादि, अवसेसा यक्खा महाद्वारतो पट्ठाय अन्तोनिवेसने कुक्कुटकुक्कुरे आदिं कत्वा सब्बे खादित्वा अट्ठिमत्तसेसे अकंसु.

पुनदिवसे द्वारं यथापिहितमेव दिस्वा मनुस्सा फरसूहि कवाटानि कोट्टेत्वा अन्तो पविसित्वा सब्बं निवेसनं अट्ठिकपरिकिण्णं दिस्वा ‘‘सच्चं वत सो पुरिसो आह ‘नायं मय्हं पजापति, यक्खिनी एसा’ति. राजा पन किञ्चि अजानित्वा तं गहेत्वा अत्तनो भरियं अकासि, सा यक्खे पक्कोसित्वा सब्बं जनं खादित्वा गता भविस्सती’’ति आहंसु. बोधिसत्तोपि तं दिवसं तस्सायेव सालायं परित्तवालुकं सीसे कत्वा परित्तसुत्तञ्च परिक्खिपित्वा खग्गं गहेत्वा ठितकोव अरुणं उट्ठापेसि. मनुस्सा सकलराजनिवेसनं सोधेत्वा हरितूपलित्तं कत्वा उपरि गन्धेहि विलिम्पित्वा पुप्फानि विकिरित्वा पुप्फदामानि ओसारेत्वा धूमं दत्वा नवमाला बन्धित्वा सम्मन्तयिंसु ‘‘अम्भो, यो पुरिसो दिब्बरूपं मापेत्वा पच्छतो आगच्छन्तिं यक्खिनिं इन्द्रियानि भिन्दित्वा ओलोकनमत्तम्पि न अकासि, सो अतिविय उळारसत्तो धितिमा ञाणसम्पन्नो, तादिसे पुरिसे रज्जं अनुसासन्ते सब्बरट्ठं सुखितं भविस्सति, तं राजानं करोमा’’ति. अथ सब्बे अमच्चा च नागरा च एकच्छन्दा हुत्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘देव, तुम्हे इमं रज्जं कारेथा’’ति नगरं पवेसेत्वा रतनरासिम्हि ठपेत्वा अभिसिञ्चित्वा तक्कसिलराजानं अकंसु. सो चत्तारि अगतिगमनानि वज्जेत्वा दस राजधम्मे अकोपेत्वा धम्मेन रज्जं कारेन्तो दानादीनि पुञ्ञानि कत्वा यथाकम्मं गतो.

सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –

९६. ‘‘समतित्तिकं अनवसेसकं, तेलपत्तं यथा परिहरेय्य;

एवं सचित्तमनुरक्खे, पत्थयानो दिसं अगतपुब्ब’’न्ति.

तत्थ समतित्तिकन्ति अन्तोमुखवट्टिलेखं पापेत्वा समभरितं. अनवसेसकन्ति अनवसिञ्चनकं अपरिस्सावनकं कत्वा. तेलपत्तन्ति पक्खित्ततिलतेलपत्तं. परिहरेय्याति हरेय्य, आदाय गच्छेय्य. एवं सचित्तमनुरक्खेति तं तेलभरितं पत्तं विय अत्तनो चित्तं कायगतासतिया गोचरे चेव सम्पयुत्तसतिया चाति उभिन्नं अन्तरे पक्खिपित्वा यथा मुहुत्तम्पि बहिद्धा गोचरे न विक्खिपति, तथा पण्डितो योगावचरो रक्खेय्य गोपेय्य. किंकारणा? एतस्स हि –

‘‘दुन्निग्गहस्स लहुनो, यत्थकामनिपातिनो;

चित्तस्स दमथो साधु, चित्तं दन्तं सुखावह’’न्ति. (ध. प. ३५);

तस्मा –

‘‘सुदुद्दसं सुनिपुणं, यत्थकामनिपातिनं;

चित्तं रक्खेथ मेधावी, चित्तं गुत्तं सुखावहं’’. (ध. प. ३६);

इदञ्हि –

‘‘दूरङ्गमं एकचरं, असरीरं गुहासयं;

ये चित्तं संयमेस्सन्ति, मोक्खन्ति मारबन्धना’’. (ध. प. ३७);

इतरस्स पन –

‘‘अनवट्ठितचित्तस्स, सद्धम्मं अविजानतो;

परिप्लवपसादस्स, पञ्ञा न परिपूरति’’. (ध. प. ३८);

थिरकम्मट्ठानसहायस्स पन –

‘‘अनवस्सुतचित्तस्स, अनन्वाहतचेतसो;

पुञ्ञपापपहीनस्स, नत्थि जागरतो भयं’’. (ध. प. ३९);

तस्मा एतं –

‘‘फन्दनं चपलं चित्तं, दूरक्खं दुन्निवारयं;

उजुं करोति मेधावी, उसुकारोव तेजनं’’. (ध. प. ३३);

एवं उजुं करोन्तो सचित्तमनुरक्खे.

पत्थयानो दिसं अगतपुब्बन्ति इमस्मिं कायगतासतिकम्मट्ठाने कम्मं आरभित्वा अनमतग्गे संसारे अगतपुब्बं दिसं पत्थेन्तो पिहेन्तो वुत्तनयेन सकं चित्तं रक्खेय्याति अत्थो. का पनेसा दिसा नाम? –

‘‘मातापिता दिसा पुब्बा, आचरिया दक्खिणा दिसा;

पुत्तदारा दिसा पच्छा, मित्तामच्चा च उत्तरा.

‘‘दासकम्मकरा हेट्ठा, उद्धं समणब्राह्मणा;

एता दिसा नमस्सेय्य, अलमत्तो कुले गिही’’ति. (दी. नि. ३.२७३) –

एत्थ ताव पुत्तदारादयो ‘‘दिसा’’ति वुत्ता.

‘‘दिसा चतस्सो विदिसा चतस्सो, उद्धं अधो दस दिसा इमायो;

कतमं दिसं तिट्ठति नागराजा, यमद्दसा सुपिने छब्बिसाण’’न्ति. (जा. १.१६.१०४) –

एत्थ पुरत्थिमादिभेदा दिसाव ‘‘दिसा’’ति वुत्ता.

‘‘अगारिनो अन्नदपानवत्थदा, अव्हायिका तम्पि दिसं वदन्ति;

एसा दिसा परमा सेतकेतु, यं पत्वा दुक्खी सुखिनो भवन्ती’’ति. (जा. १.६.९) –

एत्थ पन निब्बानं ‘‘दिसा’’ति वुत्तं. इधापि तदेव अधिप्पेतं. तञ्हि ‘‘खयं विराग’’न्तिआदीहि दिस्सति अपदिस्सति, तस्मा ‘‘दिसा’’ति वुच्चति. अनमतग्गे पन संसारे केनचि बालपुथुज्जनेन सुपिनेनपि अगतपुब्बताय अगतपुब्बा दिसा नामाति वुत्तं. तं पत्थयन्तेन कायगतासतिया योगो करणीयोति.

एवं सत्था निब्बानेन देसनाय कूटं गहेत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा राजपरिसा बुद्धपरिसा अहोसि, रज्जप्पत्तकुमारो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

तेलपत्तजातकवण्णना छट्ठा.

[९७] ७. नामसिद्धिजातकवण्णना

जीवकञ्च मतं दिस्वाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं नामसिद्धिकं भिक्खुं आरब्भ कथेसि. एको किर कुलपुत्तो नामेन पापको नाम. सो सासने उरं दत्वा पब्बजितो भिक्खूहि ‘‘एहावुसो, पापक, तिट्ठावुसो, पापका’’ति वुच्चमानो चिन्तेसि ‘‘लोके पापकं नाम लामकं काळकण्णिभूतं वुच्चति, अञ्ञं मङ्गलपटिसंयुत्तं नामं आहरापेस्सामी’’ति. सो आचरियुपज्झाये उपसङ्कमित्वा ‘‘भन्ते, मय्हं नामं अवमङ्गलं, अञ्ञं मे नामं करोथा’’ति आह. अथ नं ते एवमाहंसु – ‘‘आवुसो, नामं नाम पण्णत्तिमत्तं, नामेन काचि अत्थसिद्धि नाम नत्थि, अत्तनो नामेनेव सन्तुट्ठो होही’’ति. सो पुनप्पुनं याचियेव. तस्सायं नामसिद्धिकभावो भिक्खुसङ्घे पाकटो जातो. अथेकदिवसं धम्मसभायं सन्निसिन्ना भिक्खू कथं समुट्ठापेसुं ‘‘आवुसो, असुको किर भिक्खु नामसिद्धिको मङ्गलं नामं आहरापेती’’ति. अथ सत्था धम्मसभं आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, सो इदानेव, पुब्बेपि नामसिद्धिकोयेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते तक्कसिलायं बोधिसत्तो दिसापामोक्खो आचरियो हुत्वा पञ्च माणवकसतानि मन्ते वाचेसि. तस्सेको माणवो पापको नाम नामेन. सो ‘‘एहि, पापक, याहि, पापका’’ति वुच्चमानो चिन्तेसि ‘‘मय्हं नामं अवमङ्गलं, अञ्ञं नामं आहरापेस्सामी’’ति. सो आचरियं उपसङ्कमित्वा ‘‘आचरिय, मय्हं नामं अवमङ्गलं, अञ्ञं मे नामं करोथा’’ति आह. अथ नं आचरियो अवोच ‘‘गच्छ, तात, जनपदचारिकं चरित्वा अत्तनो अभिरुचितं एकं मङ्गलनामं गहेत्वा एहि, आगतस्स ते नामं परिवत्तेत्वा अञ्ञं नामं करिस्सामी’’ति. सो ‘‘साधू’’ति पाथेय्यं गहेत्वा निक्खन्तो गामेन गामं चरन्तो एकं नगरं पापुणि. तत्थ चेको पुरिसो कालकतो जीवको नाम नामेन. सो तं ञातिजनेन आळाहनं नीयमानं दिस्वा ‘‘किं नामको एस पुरिसो’’ति पुच्छि. ‘‘जीवको नामेसो’’ति. ‘‘जीवकोपि मरती’’ति? ‘‘जीवकोपि मरति, अजीवकोपि मरति, नामं नाम पण्णत्तिमत्तं, त्वं बालो मञ्ञे’’ति. सो तं कथं सुत्वा नामे मज्झत्तो हुत्वा अन्तोनगरं पाविसि.

अथेकं दासिं भतिं अददमानं सामिका द्वारे निसीदापेत्वा रज्जुया पहरन्ति, तस्सा च ‘‘धनपाली’’ति नामं होति. सो अन्तरवीथिया गच्छन्तो तं पोथियमानं दिस्वा ‘‘कस्मा इमं पोथेथा’’ति पुच्छि. ‘‘भतिं दातुं न सक्कोती’’ति. ‘‘किं पनस्सा नाम’’न्ति? ‘‘धनपाली नामा’’ति. नामेन धनपाली समानापि भतिमत्तं दातुं न सक्कोतीति धनपालियोपि अधनपालियोपि दुग्गता होन्ति, नामं नाम पण्णत्तिमत्तं, त्वं बालो मञ्ञेति. सो नामे मज्झत्ततरो हुत्वा नगरा निक्खम्म मग्गं पटिपन्नो अन्तरामग्गे मग्गमूळ्हपुरिसं दिस्वा ‘‘अम्भो किं करोन्तो विचरसी’’ति पुच्छि. ‘‘मग्गमूळ्होम्हि, सामी’’ति. ‘‘किं पन ते नाम’’न्ति? ‘‘पन्थको नामा’’ति. ‘‘पन्थकोपि मग्गमूळ्हो होती’’ति? ‘‘पन्थकोपि अपन्थकोपि मग्गमूळ्हो होति, नामं नाम पण्णत्तिमत्तं त्वं पन बालो मञ्ञेति’’. सो नामे अतिमज्झत्तो हुत्वा बोधिसत्तस्स सन्तिकं गन्त्वा ‘‘किं, तात, नामं रोचेत्वा आगतोसी’’ति वुत्ते ‘‘आचरिय, जीवकापि नाम मरन्ति अजीवकापि, धनपालियोपि दुग्गता होन्ति अधनपालियोपि, पन्थकापि मग्गमूळ्हा होन्ति अपन्थकापि, नामं नाम पण्णत्तिमत्तं, नामेन सिद्धि नत्थि, कम्मेनेव सिद्धि. अलं मय्हं अञ्ञेन नामेन, तदेव मे नामं होतू’’ति आह. बोधिसत्तो तेन दिट्ठञ्च कतञ्च संसन्देत्वा इमं गाथमाह –

९७. ‘‘जीवकञ्च मतं दिस्वा, धनपालिञ्च दुग्गतं;

पन्थकञ्च वने मूळ्हं, पापको पुनरागतो’’ति.

तत्थ पुनरागतोति इमानि तीणि कारणानि दिस्वा पुन आगतो, र-कारो सन्धिवसेन वुत्तो.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा ‘‘न, भिक्खवे, इदानेव, पुब्बेपेस नामसिद्धिकोयेवा’’ति वत्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा नामसिद्धिको इदानिपि नामसिद्धिकोयेव, आचरियपरिसा बुद्धपरिसा, आचरियो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

नामसिद्धिजातकवण्णना सत्तमा.

[९८] ८. कूटवाणिजजातकवण्णना

साधु खो पण्डितो नामाति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो एकं कूटवाणिजं आरब्भ कथेसि. सावत्थियञ्हि द्वे जना एकतो वणिज्जं करोन्ता भण्डं सकटेनादाय जनपदं गन्त्वा लद्धलाभा पच्चागमिंसु. तेसु कूटवाणिजो चिन्तेसि ‘‘अयं बहू दिवसे दुब्भोजनेन दुक्खसेय्याय किलन्तो, इदानि अत्तनो घरे नानग्गरसेहि यावदत्थं सुभोजनं भुञ्जित्वा अजीरकेन मरिस्सति. अथाहं इमं भण्डं तयो कोट्ठासे कत्वा एकं तस्स दारकानं दस्सामि, द्वे कोट्ठासे अत्तना गहेस्सामी’’ति. सो ‘‘अज्ज भाजेस्साम, स्वे भाजेस्सामा’’ति भण्डं भाजेतुं न इच्छि. अथ नं पण्डितवाणिजो अकामकं निप्पीळेत्वा भाजापेत्वा विहारं गन्त्वा सत्थारं वन्दित्वा कतपटिसन्थारो ‘‘अतिपपञ्चो ते कतो, इधागन्त्वापि चिरेन बुद्धुपट्ठानं आगतोसी’’ति वुत्ते तं पवत्तिं भगवतो आरोचेसि. सत्था ‘‘न खो सो, उपासक, इदानेव कूटवाणिजो, पुब्बेपि कूटवाणिजोयेव. इदानि पन तं वञ्चेतुकामो जातो, पुब्बे पण्डितेपि वञ्चेतुं उस्सही’’ति वत्वा तेन याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो बाराणसियं वाणिजकुले निब्बत्ति, नामग्गहणदिवसे चस्स ‘‘पण्डितो’’ति नामं अकंसु. सो वयप्पत्तो अञ्ञेन वाणिजेन सद्धिं एकतो हुत्वा वणिज्जं करोति, तस्स ‘‘अतिपण्डितो’’ति नामं अहोसि. ते बाराणसितो पञ्चहि सकटसतेहि भण्डं आदाय जनपदं गन्त्वा वणिज्जं कत्वा लद्धलाभा पुन बाराणसिं आगमिंसु. अथ नेसं भण्डभाजनकाले अतिपण्डितो आह ‘‘मया द्वे कोट्ठासा लद्धब्बा’’ति. ‘‘किंकारणा’’ति? ‘‘त्वं पण्डितो, अहं अतिपण्डितो. पण्डितो एकं लद्धुं अरहति, अतिपण्डितो द्वे’’ति. ‘‘ननु अम्हाकं द्विन्नं भण्डमूलकम्पि गोणादयोपि समसमायेव, त्वं कस्मा द्वे कोट्ठासे लद्धुं अरहसी’’ति. ‘‘अतिपण्डितभावेना’’ति. एवं ते कथं वड्ढेत्वा कलहं अकंसु.

ततो अतिपण्डितो ‘‘अत्थेको उपायो’’ति चिन्तेत्वा अत्तनो पितरं एकस्मिं सुसिररुक्खे पवेसेत्वा ‘‘त्वं अम्हेसु आगतेसु ‘अतिपण्डितो द्वे कोट्ठासे लद्धुं अरहती’ति वदेय्यासी’’ति वत्वा बोधिसत्तं उपसङ्कमित्वा ‘‘सम्म, मय्हं द्विन्नं कोट्ठासानं युत्तभावं वा अयुत्तभावं वा एसा रुक्खदेवता जानाति, एहि, तं पुच्छिस्सामा’’ति तं तत्थ नेत्वा ‘‘अय्ये रुक्खदेवते, अम्हाकं अट्टं पच्छिन्दा’’ति आह. अथस्स पिता सरं परिवत्तेत्वा ‘‘तेन हि कथेथा’’ति आह. ‘‘अय्ये, अयं पण्डितो, अहं अतिपण्डितो. अम्हेहि एकतो वोहारो कतो, तत्थ केन किं लद्धब्बन्ति. पण्डितेन एको कोट्ठासो, अतिपण्डितेन पन द्वे कोट्ठासा लद्धब्बा’’ति. बोधिसत्तो एवं विनिच्छितं अट्टं सुत्वा ‘‘इदानि देवताभावं वा अदेवताभावं वा जानिस्सामी’’ति पलालं आहरित्वा सुसिरं पूरेत्वा अग्गिं अदासि, अतिपण्डितस्स पिता जालाय फुट्ठकाले अड्ढज्झामेन सरीरेन उपरि आरुय्ह साखं गहेत्वा ओलम्बन्तो भूमियं पतित्वा इमं गाथमाह –

९८. ‘‘साधु खो पण्डितो नाम, न त्वेव अतिपण्डितो;

अतिपण्डितेन पुत्तेन, मनम्हि उपकूळितो’’ति.

तत्थ साधु खो पण्डितो नामाति इमस्मिं लोके पण्डिच्चेन समन्नागतो कारणाकारणञ्ञू पुग्गलो साधु सोभनो. अतिपण्डितोति नाममत्तेन अतिपण्डितो कूटपुरिसो न त्वेव वरं. मनम्हि उपकूळितोति थोकेनम्हि झामो, अड्ढज्झामकोव मुत्तोति अत्थो. ते उभोपि मज्झे भिन्दित्वा समञ्ञेव कोट्ठासं गण्हित्वा यथाकम्मं गता.

सत्था ‘‘पुब्बेपि एस कूटवाणिजोयेवा’’ति इमं अतीतं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा कूटवाणिजो पच्चुप्पन्नेपि कूटवाणिजोयेव, पण्डितवाणिजो पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

कूटवाणिजजातकवण्णना अट्ठमा.

[९९] ९. परोसहस्सजातकवण्णना

परोसहस्सम्पि समागतानन्ति इदं सत्था जेतवने विहरन्तो पुथुज्जनपुच्छापञ्चकं आरब्भ कथेसि. वत्थु सरभजातके (जा. १.१३.१३४ आदयो) आवि भविस्सति. एकस्मिं पन समये भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा ‘‘आवुसो, दसबलेन संखित्तेन कथितं धम्मसेनापति सारिपुत्तो वित्थारेन ब्याकासी’’ति थेरस्स गुणं कथयमाना निसीदिंसु. सत्था आगन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘न, भिक्खवे, सारिपुत्तो इदानेव मया संखित्तेन भासितं वित्थारेन ब्याकरोति, पुब्बेपि ब्याकासियेवा’’ति वत्वा अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो उदिच्चब्राह्मणकुले निब्बत्तित्वा तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा कामे पहाय इसिपब्बज्जं पब्बजित्वा पञ्चाभिञ्ञा अट्ठ समापत्तियो निब्बत्तेत्वा हिमवन्ते विहासि. परिवारोपिस्स पञ्च तापससतानि अहेसुं. अथस्स जेट्ठन्तेवासिको वस्सारत्तसमये उपड्ढं इसिगणं आदाय लोणम्बिलसेवनत्थाय मनुस्सपथं अगमासि. तदा बोधिसत्तस्स कालकिरियासमयो जातो. अथ नं अन्तेवासिका ‘‘आचरिय, कतरो वो गुणो लद्धो’’ति अधिगमं पुच्छिंसु. सो ‘‘नत्थि किञ्ची’’ति वत्वा आभस्सरब्रह्मलोके निब्बत्ति. बोधिसत्ता हि अरूपसमापत्तिलाभिनो हुत्वापि अभब्बट्ठानत्ता आरुप्पे न निब्बत्तन्ति. अन्तेवासिका ‘‘आचरियस्स अधिगमो नत्थी’’ति आळाहने सक्कारं न करिंसु.

जेट्ठन्तेवासिको आगन्त्वा ‘‘कहं आचरियो’’ति पुच्छित्वा ‘‘कालकतो’’ति सुत्वा ‘‘अपि आचरियं अधिगमं पुच्छित्था’’ति आह. ‘‘आम, पुच्छिम्हा’’ति. ‘‘किं कथेसी’’ति? ‘‘नत्थि किञ्चीति तेन वुत्तं, अथस्स अम्हेहि सक्कारो न कतो’’ति आहंसु. जेट्ठन्तेवासिको ‘‘तुम्हे आचरियस्स वचनत्थं न जानाथ, आकिञ्चञ्ञायतनसमापत्तिलाभी आचरियो’’ति आह. ते तस्मिं पुनप्पुनं कथेन्तेपि न सद्दहिंसु. बोधिसत्तो तं कारणं ञत्वा ‘‘अन्धबाला मम जेट्ठन्तेवासिकस्स वचनं न सद्दहन्ति. इमं तेसं कारणं पाकटं करिस्सामी’’ति ब्रह्मलोका आगन्त्वा अस्समपदमत्थके महन्तेनानुभावेन आकासे ठत्वा जेट्ठन्तेवासिकस्स पञ्ञानुभावं वण्णेन्तो इमं गाथमाह –

९९. ‘‘परोसहस्सम्पि समागतानं, कन्देय्युं ते वस्ससतं अपञ्ञा;

एकोव सेय्यो पुरिसो सपञ्ञो, यो भासितस्स विजानाति अत्थ’’न्ति.

तत्थ परोसहस्सम्पीति अतिरेकसहस्सम्पि. समागतानन्ति सन्निपतितानं भासितस्स अत्थं जानितुं असक्कोन्तानं बालानं. कन्देय्युं ते वस्ससतं अपञ्ञाति ते एवं समागता अपञ्ञा इमे बालतापसा विय वस्ससतम्पि वस्ससहस्सम्पि रोदेय्युं परिदेवेय्युं, रोदमानापि पन अत्थं वा कारणं वा नेव जानेय्युन्ति दीपेति. एकोव सेय्यो पुरिसो सपञ्ञोति एवरूपानं बालानं परोसहस्सतोपि एको पण्डितपुरिसोव सेय्यो वरतरोति अत्थो. कीदिसो सपञ्ञोति? यो भासितस्स विजानाति अत्थं अयं जेट्ठन्तेवासिको वियाति.

एवं महासत्तो आकासे ठितोव धम्मं देसेत्वा तापसगणं बुज्झापेत्वा ब्रह्मलोकमेव गतो. तेपि तापसा जीवितपरियोसाने ब्रह्मलोकपरायणा अहेसुं.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा जेट्ठन्तेवासिको सारिपुत्तो अहोसि, महाब्रह्मा पन अहमेव अहोसि’’न्ति.

परोसहस्सजातकवण्णना नवमा.

[१००] १०. असातरूपजातकवण्णना

असातं सातरूपेनाति इदं सत्था कुण्डियनगरं उपनिस्साय कुण्डधानवने विहरन्तो कोलियराजधीतरं सुप्पवासं उपासिकं आरब्भ कथेसि. सा हि तस्मिं समये सत्त वस्सानि कुच्छिना गब्भं परिहरित्वा सत्ताहं मूळ्हगब्भा अहोसि, अधिमत्ता वेदना पवत्तिंसु. सा एवं अधिमत्तवेदनाभिभूतापि ‘‘सम्मासम्बुद्धो वत सो भगवा, यो एवरूपस्स दुक्खस्स पहानाय धम्मं देसेति. सुप्पटिपन्नो वत तस्स भगवतो सावकसङ्घो, यो एवरूपस्स दुक्खस्स पहानाय पटिपन्नो. सुसुखं वत निब्बानं, यत्थेव रूपं दुक्खं नत्थी’’ति (उदा. १८) इमेहि तीहि वितक्केहि अधिवासेसि. सा सामिकं पक्कोसेत्वा तञ्च अत्तनो पवत्तिं वन्दनसासनञ्च आरोचेतुं सत्थु सन्तिकं पेसेसि. सत्था वन्दनसासनं सुत्वाव ‘‘सुखिनी होतु सुप्पवासा कोलियधीता, सुखिनी अरोगा अरोगं पुत्तं विजायतू’’ति आह. सह वचनेनेव पन भगवतो सुप्पवासा कोलियधीता सुखिनी अरोगा अरोगं पुत्तं विजायि. अथस्सा सामिको गेहं गन्त्वा तं विजातं दिस्वा ‘‘अच्छरियं वत, भो’’ति अतिविय तथागतस्स आनुभावेन अच्छरियब्भुतचित्तजातो अहोसि.

सुप्पवासापि पुत्तं विजायित्वा सत्ताहं बुद्धप्पमुखस्स सङ्घस्स दानं दातुकामा पुन निमन्तनत्थाय तं पेसेसि. तेन खो पन समयेन महामोग्गल्लानस्स उपट्ठाकेन बुद्धप्पमुखो सङ्घो निमन्तितो होति. सत्था सुप्पवासाय दानस्स ओकासदानत्थाय थेरं तस्स सन्तिकं पेसेत्वा तं सञ्ञापेत्वा सत्ताहं तस्सा दानं पटिग्गहेसि सद्धिं भिक्खुसङ्घेन. सत्तमे पन दिवसे सुप्पवासा पुत्तं सीवलिकुमारं मण्डेत्वा सत्थारञ्चेव भिक्खुसङ्घञ्च वन्दापेसि. तस्मिं पटिपाटिया सारिपुत्तत्थेरस्स सन्तिकं नीते थेरो तेन सद्धिं ‘‘कच्चि ते, सीवलि, खमनीय’’न्ति पटिसन्थारमकासि. सो ‘‘कुतो मे, भन्ते, सुखं, स्वाहं सत्त वस्सानि लोहितकुम्भियं वसि’’न्ति थेरेन सद्धिं एवरूपं कथं कथेसि. सुप्पावासा तस्स वचनं सुत्वा ‘‘सत्ताहजातो मे पुत्तो अनुबुद्धेन धम्मसेनापतिना सद्धिं मन्तेती’’ति सोमनस्सप्पत्ता अहोसि. सत्था ‘‘अपि नु सुप्पवासे अञ्ञेपि एवरूपे पुत्ते इच्छसी’’ति आह. ‘‘सचे, भन्ते, एवरूपे अञ्ञे सत्त पुत्ते लभेय्यं, इच्छेय्यमेवाह’’न्ति. सत्था उदानं उदानेत्वा अनुमोदनं कत्वा पक्कामि. सीवलिकुमारोपि खो सत्तवस्सिककालेयेव सासने उरं दत्वा पब्बजित्वा परिपुण्णवस्सो उपसम्पदं लभित्वा पुञ्ञवा लाभग्गप्पत्तो हुत्वा पथविं उन्नादेत्वा अरहत्तं पत्वा पुञ्ञवन्तानं अन्तरे एतदग्गट्ठानं पापुणि.

अथेकदिवसं भिक्खू धम्मसभायं सन्निपतित्वा ‘‘आवुसो, सीवलित्थेरो नाम एवरूपो महापुञ्ञो पत्थितपत्थनो पच्छिमभविकसत्तो सत्त वस्सानि लोहितकुम्भियं वसित्वा सत्ताहं मूळ्हगब्भभावं आपज्जि, अहो मातापुत्ता महन्तं दुक्खं अनुभविंसु, किं नु खो कम्मं अकंसू’’ति कथं समुट्ठापेसुं. सत्था तत्थागन्त्वा ‘‘काय नुत्थ, भिक्खवे, एतरहि कथाय सन्निसिन्ना’’ति पुच्छित्वा ‘‘इमाय नामा’’ति वुत्ते ‘‘भिक्खवे, सीवलिनो महापुञ्ञतोव सत्त वस्सानि लोहितकुम्भियं निवासो च सत्ताहं मूळ्हगब्भभावप्पत्ति च अत्तना कतकम्ममूलकाव, सुप्पवासायपि सत्त वस्सानि कुच्छिना गब्भपरिहरणदुक्खञ्च सत्ताहं मूळ्हगब्भदुक्खञ्च अत्तना कतकम्ममूलकमेवा’’ति वत्वा तेहि याचितो अतीतं आहरि.

अतीते बाराणसियं ब्रह्मदत्ते रज्जं कारेन्ते बोधिसत्तो तस्स अग्गमहेसिया कुच्छिस्मिं पटिसन्धिं गण्हित्वा वयप्पत्तो तक्कसिलायं सब्बसिप्पानि उग्गण्हित्वा पितु अच्चयेन रज्जं पत्वा धम्मेन रज्जं कारेसि. तस्मिं समये कोसलमहाराजा महन्तेन बलेनागन्त्वा बाराणसिं गहेत्वा राजानं मारेत्वा तस्सेव अग्गमहेसिं अत्तनो अग्गमहेसिं अकासि. बाराणसिरञ्ञो पन पुत्तो पितु मरणकाले निद्धमनद्वारेन पलायित्वा बलं संहरित्वा बाराणसिं आगन्त्वा अविदूरे निसीदित्वा तस्स रञ्ञो पण्णं पेसेसि ‘‘रज्जं वा देतु युद्धं वा’’ति. सो ‘‘युद्धं देमी’’ति पटिपण्णं पेसेसि. राजकुमारस्स पन माता तं सासनं सुत्वा ‘‘युद्धेन कम्मं नत्थि, सब्बदिसासु सञ्चारं पच्छिन्दित्वा बाराणसिनगरं परिवारेतु, ततो दारूदकभत्तपरिक्खयेन किलन्तमनुस्सं नगरं विनाव युद्धेन गण्हिस्ससी’’ति पण्णं पेसेसि. सो मातु सासनं सुत्वा सत्त दिवसानि सञ्चारं पच्छिन्दित्वा नगरं रुन्धि, नागरा सञ्चारं अलभमाना सत्तमे दिवसे तस्स रञ्ञो सीसं गहेत्वा कुमारस्स अदंसु. कुमारो पन नगरं पविसित्वा रज्जं गहेत्वा जीवितपरियोसाने यथाकम्मं गतो.

सो एतरहि सत्त दिवसानि सञ्चारं पच्छिन्दित्वा नगरं रुन्धित्वा गहितकम्मनिस्सन्देन सत्त वस्सानि लोहितकुम्भियं वसित्वा सत्ताहं मूळ्हगब्भभावं आपज्जि. यं पन सो पदुमुत्तरस्स भगवतो पादमूले ‘‘लाभीनं अग्गो भवेय्य’’न्ति महादानं दत्वा पत्थनं अकासि, यञ्च विपस्सिबुद्धकाले नागरेहि सद्धिं सहस्सग्घनकं गुळदधिं दत्वा पत्थनमकासि, तस्सानुभावेन लाभीनं अग्गो जातो. सुप्पवासापि ‘‘नगरं रुन्धित्वा गण्ह, ताता’’ति पेसितभावेन सत्त वस्सानि कुच्छिना गब्भं परिहरित्वा सत्ताहं मूळ्हगब्भा जाता.

सत्था इमं अतीतं आहरित्वा अभिसम्बुद्धो हुत्वा इमं गाथमाह –

१००. ‘‘असातं सातरूपेन, पियरूपेन अप्पियं;

दुक्खं सुखस्स रूपेन, पमत्तमतिवत्तती’’ति.

तत्थ असातं सातरूपेनाति अमधुरमेव मधुरपतिरूपकेन. पमत्तमतिवत्ततीति असातं अप्पियं दुक्खन्ति एतं तिविधम्पि एतेन सातरूपादिना आकारेन सतिविप्पवासवसेन पमत्तं पुग्गलं अतिवत्तति अभिभवति अज्झोत्थरतीति अत्थो. इदं भगवता यञ्च ते मातापुत्ता इमिना गब्भपरिहरणगब्भवाससङ्खातेन असातादिना पुब्बे नगररुन्धनसातादिपतिरूपकेन अज्झोत्थटा, यञ्च इदानि सा उपासिका पुनपि सत्तक्खत्तुं एवरूपं असातं अप्पियं दुक्खं पेमवत्थुभूतेन पुत्तसङ्खातेन सातादिपतिरूपकेन अज्झोत्थटा हुत्वा तथा अवच, तं सब्बम्पि सन्धाय वुत्तन्ति वेदितब्बं.

सत्था इमं धम्मदेसनं आहरित्वा जातकं समोधानेसि – ‘‘तदा नगरं रुन्धित्वा रज्जप्पत्तकुमारो सीवलि अहोसि, माता सुप्पवासा, पिता पन बाराणसिराजा अहमेव अहोसि’’न्ति.